Кіріспе

Танзанияның этникалық тобы – сукума халқы Оңтүстік-Шығыс Африканың Ұлы көлдер аймағындағы банту этносы. Олар Танзаниядағы ең ірі этникалық топ болып табылады, олардың саны шамамен 10 миллион адамды құрайды, бұл елдің жалпы халқының 16 пайызына тең. "Сукума" сөзі "солтүстік" деген мағынаны білдіреді және "солтүстік халқына" сілтеме жасайды. Сукума халқы өздерін басукума (көпше түрі) және нсукума (жекеше түрі) деп атайды.

Отан

Сукума Танзанияның солтүстік-батысында Виктория көлінің оңтүстік жағалауында немесе оның маңында, Мванза әкімшілік аудандарының әртүрлі аймақтарында, Мара облысының оңтүстік-батыс ұшында, Симию облысы мен Шинянга облысында тұрады. Олардың қоныстанған жерлерінің солтүстік бөлігі Серенгети жазығында. Сукума отбасылары оңтүстікке қарай Руква облысына және Катави облысына көшіп, Пимбве жеріне еніп кірді. Бұл Сукумалар Пимбве ауылдарының сыртында қоныстанды. Сукума жері көбінесе жазық, бұталы өсімдіксіз саванна жазықтығы. Қарашадан наурызға дейін 20-40 дюйм жаңбыр жауады. Жоғары температуралар ауыспалы, ал түнгі температура ең төмендеуі сирек болса да төмендемейді. Халық шағын шаруалық жерлерге және сирек өсімдіктерге таралып орналасқан.

Тарих

Нямвези сияқты, Үлкен Унямвезидегі бес топтың барлық мүшелері өздерін "үлкен" аймақтан тыс адамдарға Ванямвези деп таныстырды, бірақ өздері арасында Сукума тілін қолданды. Олар Нямвезидермен сөйлескенде өздерін "Сукума" (Солтүстіктер) деп атады, ал басқалармен сөйлескенде Нямвези деп атайды. Бұл топтарды Нямвези-Сукума бірлестігі деп атауға болады, себебі олар ешқашан бірікпегенімен, көзқарасы мен өмір салты бойынша өте жақын болды. Көршілерінің көпшілігі сияқты, олар да көптеген кіші топтарға бөлінген этникалық топ еді. Кейбіреулер бұл Нямвези халқының Мирамбоның шабуылдарынан қашу үшін солтүстік-батысқа қарай көшіп кеткенін айтады, нәтижесінде аңдар мен цеце шыбықтары тастап кетілген аймақты қайтадан мекендеді. Нямвезидің ең маңызды патшалығы – Юньянембе Табораға негізделген және етін Сукумадан алды. Алайда, 1892 жылға қарай мал басы ірі қара ауруы мен цеце шыбығының салдарынан азая бастады. Германияның Шығыс Африкасының үштен екі бөлігі мал өсіруге жарамсыз болды және мал шаруашылығы, мүмкін, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана қалпына келді. Бірақ Сукумалар ірі қара малын сақтап алып, экономикалық тұрғыдан пайдаланып, үлкен әлеуметтік өзгерістерден қашып құтыла алды. Сукума дәстүрі бойынша, XIX ғасырдың соңына қарай аштық жиіледі, консервативті Сукумалар табиғи апаттарды діни жаңалықтармен байланыстырып, үйдің немесе әмірліктің ата-бабаларына үнемі құрбандық шалуды күтті. Барлық Нямвези сияқты, Сукумалар да егіншілікпен айналысып, құнарлы, бірақ құрғақ аймаққа бейімделу үшін егістіктерін тіктеп өңдеді. Сонымен қатар, олар Татога халқынан мал алған, бірақ "аралас" шаруашылық жүргізгендіктен, малшылар деп есептелмеді. Сукума жерінде темір кендері де болды және олар Табораға шамамен 150 000 темір сала экспорттады.

Мәдениет

Сукумалар рухтардың иелігіне сенеді және әлемді барлық тірі нәрселермен – табиғи және табиғаттан тыспен – байланысты деп қарастырады.

Дәстүрлі медицина

Сукума – жануарларды дәстүрлі медицинада қолданатын, сонымен қатар «зоотерапия» деп аталатын көптеген этностардың бірі. Эсватини иньянгалары және Бенин шығанағы сияқты басқа да африкалық топтар секілді, көптеген адамдар жануарлардан алынған дәстүрлі дәрі-дәрмектердің батыс үлгісіндегі дәрі-дәрмектерге қарағанда тиімдірек деп санайды. Өсімдіктер мен жануарлар ғасырлар бойы Сукума медицинасының негізін құрады; алайда, қазіргі кезде өсімдіктерден жасалған дәрілер жиірек қолданылады. Сукума халқы жануарларды медициналық мақсатына қарай ажырататын атау жүйесін пайдаланады. Дәрігерлер жануарлар дүниесін емдеу үшін алдымен белгілі аурулар мен олардың белгілерін тізімдейді, содан кейін өсімдіктер мен жануарлардың және олардың емдік қасиеттерін анықтайды. Танзанияның Бусега ауданында, Серенгети ұлттық паркі мен Виктория көлін қамтитын аймақта, дәрігерлердің қоғамдағы ауруларды емдеу үшін қандай жануарлар ресурстарын қолданатынын анықтау үшін зерттеу жүргізілді. «Дава» деп аталатын көптеген дәстүрлі дәрі-дәрмектер енді қолданылмайды, себебі көптеген Сукума тайпасының мүшелері батыс үлгісіндегі медицинаға көбірек сеніп, жүктеледі. Танзаниядағы табиғатты қорғауға ең үлкен қауіп – жабайы жануарларды үй жануарлары ретінде заңды және заңсыз сату. Сондай-ақ, жойылып бара жатқан жануарларды есепке алуды реттеуге қатысты нашар саясат бар. Дәстүрлі емшілер коммерциялық аңшыларға қарағанда табиғатты қорғау жөніндегі күш-жігерге аса қауіпті емес. Соңғы топтан айырмашылығы, дәстүрлі аңшылар мен сиқыршылар тек қажеттісін ғана аңдайды. Сукума халқы жануарларды дәрілік мақсаттардан басқа, сән-салтанат пен киім-кешек үшін де пайдаланады. Мысалы, жануар терілері үйді безендіруге және сөмкелер жасауға қолданылады. Бұл аймақ Танзанияның батыс-орталық бөлігінде, Виктория көлінің оңтүстігінде орналасқан. Этностық атауларды қолданғанда, олар өздерін «Банямвези» (бірлікте – Мунямвези) және «Басукума» (бірлікте – Мусукума) деп атайды; олар өздерінің туған жерлерін «Бунямвези» немесе «Унямвези» және «Бусукума» деп атайды. «Сукума жері» термині кейде Сукума аймағын сипаттау үшін қолданылады. «Сукума» атауы сөзбе-сөз «солтүстік» дегенді білдіреді, бірақ ол этникалық идентификацияның терминіне айналды. Нямвези және Сукума аймағы 2°10′ және 6°20′ оңтүстік ендігі және 31°00′ және 35°00′ шығыс бойында орналасқан. Нямвезидің «туған» жері Табора аймағында және Батыс Шиньга аймағында, ал Сукума жері солтүстік және шығысқа қарай, Шығыс Шиньга аймағы мен Мванза аймағын қамтиды. Бұл аймақтарда және одан тыс жерлерде халықтың көп қозғалысы болды, сонымен қатар екі топтың мүшелері де жағалауға және басқа жерлерге қоныстанды. Сукума және тутсилер мен сумбалар сияқты басқа топтардың мүшелерін көбінесе Нямвези ауылдарында кездестіруге болады, бірақ Сукума ауылдары этникалық жағынан біртектірек. Сукума отарлау кезеңінде Мванза аймағының Геита аймағын басып алды және содан бері батысқа қарай кеңейді. Олар сондай-ақ Нзега ауданына және көршілес Игунга ауданына көшіп келді, ал кейбіреулері Танзанияның оңтүстік таулы аймақтарына, тіпті Замбияға көшіп кетті. Бұл Сукума қозғалыстары саяси факторлардан, мысалы отаршылдық мал сою саясатынан, жергілікті халықтың тығыздығынан және топырақтың нашарлауынан туындады. Екі аймақ үлкен және толқынды үстірттік жазықтықты құрайды, оның көп бөлігі аралық биіктікте орналасқан. Аймақта бірнеше өзендер бар, бірақ олардың көпшілігі құрғақ айларда ағып жатпайды. Жылды шамамен қарашадан сәуірге дейінгі жаңбырлы маусымға және жылдың қалған бөлігіндегі құрғақ маусымға бөлуге болады. Сукума аймағының көп бөлігінде орташа жылдық жауын-шашын шамамен, ал Унямвезиде шамамен, бірақ жылдан жылға және әр жерде көп өзгерістер болады. Аймақ бойынша топырақ және өсімдік аймақтарының тұрақты тізбегі бар. Жоғарғы деңгейлер Brachystegia Isoberlinia қауымдастығының ағаштарымен сипатталатын құрғақ орман; бұл аумақтар көбінесе осы ағаштардың бірінің атымен миомбо елі деп аталады. Төменгі жақтағы шөпті және тікенді далалар да кең таралған, ал Сукума жерінде баобабтар араласқан үлкен саябақ далалары бар.