Айналмалы ойыншықтар және бұрғыштар

Кіріспе

Айналмалы бұйым – айналып немесе домалап тұратын, немесе айналып немесе домалап тұратын кем дегенде бір бөлігі бар зат. Ол сондай-ақ желқалнатқыш, айналмалы ойыншық, гулдірауыш, әзілді желбағыт, "ге-хау", айналдырғыш, вирлигіг, вирлиджиг, вирлибирд немесе жай ғана вирли болуы мүмкін. Көбінесе олар желдің күшімен қозғалады, бірақ қолмен, үйкеліс немесе мотормен де жұмыс істей алады. Оларды кинетикалық бақ безендірулері ретінде қолдануға болады, сондай-ақ жерге дыбыс пен діріл жіберіп, қопарылған кеміргіштерді қорғау үшін де пайдалануға болады.

Түрлері

Жылдам айналатын ойыншықтарды төрт санатқа бөлуге болады: түймешелі, үйкеліс негізіндегі, жіпті және желмен қоздырылатын.

Батырмалы айналып жүретін құрылғылар

Түймелі айналдырғыштар, сондай-ақ түймелі бұрғыштар және гуілдегіштер деп те аталады, ең ежелгі белгілі айналдырғыштар болып табылады. Оларға тек бір балшық немесе сүйек және былғары жолақ қана қажет. Ежелгі гректерде осы ойыншықтың өз нұсқасы болған, ол "иинкс" деп аталған, ал Американың жергілікті халықтары б.з.д. 500 жылы одан да ертерек нұсқасын қолданған. Ұлы депрессия жылдарындағы Оңтүстік Аппалачи және Озарк тауларында өскен көптеген балалар өздерінің жастық шағындағы басты айналдыратын ойыншық ретінде түйме, монета немесе жіпті еске алады. Түймелі айналдырғыштар – екі қолмен бұралып тартылатын жіп арқылы түймені айналдыруға мүмкіндік беретін қарапайым ойыншықтар. Бүгінде түймелі айналдырғыштарды Оңтүстік Аппалачи тауларындағы қолөнер дүкендері мен сувенир сататын жерлерде көруге болады.

Базлер

Базлер – түймелі айналмалы ойыншық, оның шығаратын дыбысы түйменің айналу жылдамдығына және жіптің тартылу күшіне байланысты өзгеріп отырады. Базлерді әдетте үлкен түйменің екі тесігінен жіп өткізу арқылы жасауға болады, ол жиі кездесетін және оңай жасалатын ойыншық. Базлер (бұрқырауыш, жіптегі түйме, шуылдақ) – бұл ежелгі механикалық құрылғы, ол салтанатты мақсаттар үшін де, ойыншық ретінде де қолданылған. Ол жіптің ортасына бір затты бекітіп, жіптің екі ұшын қозғалмай тұрып бұрау арқылы жасалады. Айналатын затты жіптегі кернеуді кезектесе тартып, босату арқылы айналдырады. Айналып тұрған зат гуілдеп немесе шуылдап дыбыс шығарады, содан құрылғы осылай аталады. Американың жергілікті тұрғындары базлерді ойыншық ретінде, сондай-ақ жел шақыру үшін салтанатты түрде қолданған. Ертедегі американдық базлерлер ағаштан, сүйектен немесе тастан жасалған, олардың тарихы кем дегенде б.з.д. 500 жылға дейінгі Форше Малин мәдениетіне дейін жетеді.

Шығыс Кри 1912 "Сүйектен жасалған шуылдақ" Инуит 1892 "Буз ойыншығы" Америкалық қыз 1916 "Үлкен түймеден жасалған айналмалы ойыншық"

Қиындық және жіптік бұрғылау

Сызыммен жұмыс істейтін айналмалы ойыншықтар оператордың сызымды білікке орап, содан кейін сызымды тартуын қажет етеді. Айналмалы ойыншықтардың тарихы ежелгі заманға дейін жетеді. Бамбуктан жасалған ұшқыш немесе бамбуктан жасалған көбелек Қытайда б.з.д. 400 жылы ойлап табылды. Алғашқы ойлап табуда пропеллерді іске қосу үшін сызым қолданылмаса да, кейінгі қытай үлгілерінде қолданылды. Айналмалы ойыншықтардың алғашқы белгілі суреттері орта ғасырлардағы гобелендердегі сызыммен жұмыс істейтін нұсқалары болып табылады. Ұқсату арқылы қозғалатын айналмалы ойыншықтар, сондай-ақ "gee haws" деп те аталады, иесінің ойықталған білікке таяқты сүртіп, нәтижесінде біліктің соңындағы пропеллердің айналуына себеп болады, бұл негізінен білік бойымен таралатын дірілдің нәтижесі. Мұндай ойыншықты қоздыру үшін қажетті қозғалыс, от жасау үшін таяқтарды бір-біріне сүртуге өте ұқсас. Ұқсату арқылы қозғалатын айналмалы ойыншықтар Аппалачи тауларындағы қолөнер дүкендері мен сувенирлер сататын дүкендердің тағы бір маңызды бөлігі болып табылады.

Желмен қозғалатын

Желмен қозғалатын айналмалы ойыншық желдің энергиясын айналу арқылы қарапайым кинетикалық энергияны босатуға немесе қайталанатын қозғалыстарды және/немесе дыбыстарды тудыратын қарапайым немесе күрделі механизмді қуаттандыру үшін айналу энергиясын күрделі түрлендіруге айналдырады. Жел оны айналдырып, бір бөлігін қозғайды, содан кейін ол инерцияны пайдаланады. Желмен қозғалатын айналмалы ойыншықтың ең қарапайым және кең таралған мысалы – жел тегірмені. Жел тегірмені қанаттың беткі қабатының ең маңызды ерекшелігін көрсетеді. Жел тегірмендерінің үлкен иілген беттік ауданы бар, бұл оларға төмен жел жылдамдығында максималды жылдамдыққа тез жетуге мүмкіндік береді. Айналмалы ойыншықтың қанат ауданын ұлғайту беттік ауданын ұлғайтады, сондықтан көбірек ауа бөлшектері оған соқтығысады. Бұл қарсылық күшінің максималды мәніне жетуіне және айналмалы ойыншықтың ең қысқа уақытта максималды жылдамдыққа жетуіне әкеледі. Керісінше, жұқа немесе қысқа, кішкентай беттік ауданы бар қанаттар қолданылғанда максималды жылдамдық кішірек болады, нәтижесінде айналмалы ойыншықты іске қосу және пайдалану үшін жоғары жел жылдамдығы қажет болады. Айналмалы ойыншықтар түрлі өлшемдерде және конфигурацияларда келеді, олардың шегі тек адамның тапқырлығымен ғана анықталады. Екі қанатты, механикалық емес модель ең көп таралған, оны оң жақта бейнеленген классикалық қанатты Кардинал мысалы көрсетеді.

Сөздің этимологиясы

Whirligig сөзі орта ағылшын тіліндегі whirlen (айналу) және gigg (құралым, айналдырылатын ойыншық) деген екі сөзден шыққан. Оксфорд ағылшын сөздігі Promptorium parvulorum (шамамен 1440 ж.) еңбекке сілтеме жасайды, ол – алғашқы ағылшын-латын сөздігі және онда "Whyrlegyge, chyldys game, Latin: giracu lum" деген анықтама келтірілген. Осыған қарағанда, 1440 жылғы whirligig нұсқасы айналатын ойыншық немесе ойыншықтарды білдірген болуы мүмкін.

Шығуы мен эволюциясы

Бұршақтардың шығу тегі белгісіз. Фермерлер де, теңізшілер де ауа райының көрсеткіштерін пайдаланады, сондықтан олардың бірі немесе екеуі осы бұршақтардың авторы болуы мүмкін. 400 жылға дейін Қытайда бамбуктан жасалған "коптер" немесе "аждаһа" көбелек, таяқты айналдыру арқылы ұшырылатын вертолет сияқты ротор ойлап табылған. Ертедегі қытай, мысыр, парсы, грек және рим өркениеттерінде ауа райының көрсеткіштері көптеп кездеседі, бірақ әзірге винтпен айналатын бұршақтардың үлгілері табылған жоқ. Ежелгі Мысырдан шыққан ұнтақталған жүгері қуыршағы б.з.д. 100 жылға дейін ішек арқылы басқарылатын бұршақтар қолданылғанын көрсетеді. Еуропалық бұршақтың алғашқы бейнеленген суреті ортағасырлық кебеде кездеседі, онда балалар бір ұшында ат, екінші ұшында төрт қанатты винті бар бұршақпен ойнап жатыр. Белгісіз себептермен, XV және XVI ғасырлардағы суреттерде крест пішіндес бұршақтар сәндік символ ретінде танымал болды. Иероним Бош 1480 мен 1500 жылдар аралығында салған және "Жүріп бара жатқан бала Мәсіх" деп аталатын суретінде ішекпен басқарылатын бұршақтың анық суреті бар. 1500 жылы Штутгартта жарық көрген кітапта Мәсіх баласы жиекте ішекпен басқарылатын бұршақпен бейнеленген. Ян Провост салған XVI ғасырдың соңындағы "Құдай ана мен бала" картинасында Мәсіх баласының қолында бұршақ бар. Америкадағы желмен қозғалатын бұршақтар, мүмкін, Ұлыбританиядан келген иммигранттардың еңбегі емес, өйткені олар Американың алғашқы отарлау кезеңінде айтылған. Америкада желмен қозғалатын бұршақтардың қалай дамығаны толық белгілі емес, бірақ кейбір белгілер бар. Джордж Вашингтон революциялық соғыстан оралғанда, белгісіз дизайндағы бұршақтарды әкелді. 18 ғасырдың ортасына қарай ауа райының көрсеткіштері еркін қозғалатын "қанаттармен" толықтырылды. Бұл "қанаттар" адам қолы, шанышқы, қасық немесе кез келген құрал болуы мүмкін. 1819 жылы Вашингтон Ирвингтің "Слипи-Голоу туралы аңыз" атты шығармасында мынадай сипаттама келтірілген: "Әр қолында қылышы бар кішкентай ағаш сауыткер, астық қоймасының шатырында желмен батыл күресіп жатыр". XIX ғасырдың екінші жартысында желмен қозғалатын бұршақтар жасау хобби мен өнерге айналды. Жай ғана жасанды қауырсынның желмен айналуынан басталып, қозғалыс пен дыбыс шығаратын күрделі механизмдерге дейін жетті. Өкінішке орай, ауа райының әсері мен бұршақтардың нәзік болуы салдарынан осы дәуірден сақталған желмен қозғалатын бұршақтардың саны өте аз. 1880-1900 жылдар аралығында АҚШ-та бұршақтардың географиялық таралуы кеңейді. 1900 жылдан кейін өндіріс көбінесе Оңтүстік Аппалачи тауларында шоғырланды. Ондағы шеберлер 20 ғасырға дейін бұршақтар жасауды жалғастырды. Ұлы депрессия кезінде қолөнершілер мен әуесқойлардың өндірісінің жандануы қолма-қол ақшаға деген қажеттілікпен байланысты болды. Бүгінде бұршақтар балалардың ойыншықтары, бау-бақшадағы құстар мен зиянкестерді қорғауға арналған құрылыстар, сарайды безендіруге арналған өнер туындылары және үй ішінде көрнекілік ретінде қолданылады.

The origin of whirligigs is unknown. Both farmers and sailors use weather vanes, and the assumption is one or both groups are probably the originators. By 400 BC the bamboo copter or dragon butterfly, a helicopter like rotor launched by rolling a stick, had been invented in China. In early Chinese, Egyptian, Persian, Greek, and Roman civilizations there are ample examples of weathervanes but as yet, no examples of a propeller driven whirligig have been found. A grinding corn doll of ancient Egyptian origin demonstrates that string operated whirligigs were already in use by 100 BC. The first known visual representation of a European whirligig is contained in a medieval tapestry that depicts children playing with a whirligig, consisting of a hobby horse on one end of a stick and a four blade propeller at the other end. For reasons that are unclear, whirligigs in the shape of the cross became a fashionable allegory in paintings of the fifteenth and sixteenth century. An oil by Hieronymus Bosch, probably completed between 1480 and 1500 and known as the Christ Child with a Walking Frame, contains a clear illustration of a string powered whirligig. A book published in Stuttgart in 1500 shows the Christ child in the margin with a string powered whirligig. The Jan Provoost attributed late sixteenth century painting Virgin and Child in a Landscape clearly shows the Christ child holding a whirligig as well. The American version of the wind driven whirligig probably did not originate with the immigrant population of the United Kingdom, as whirligigs are mentioned in early American colonial times. How the wind driven whirligig evolved in America is not fully known, though there are some markers. George Washington brought whilagigs of an unknown design, while returning from the Revolutionary War. By the mid 18th century weathervanes had evolved to include free moving "wings". These "wings" could be human arms; pitchforks; spoons, or virtually any type of implement. The 1819 publication by Washington Irving of The Legend of Sleepy Hollow contains the following description: "a little wooden warrior who, armed with a sword in each hand, was most valiantly fighting the wind on the pinnacle of the barn". By the latter half of the 19th century, constructing wind driven whirligigs had become a pastime and art form. What began as a simple turning of artificial feathers in the wind advanced into full blown mechanisms producing both motion and sound. Unfortunately, both the exposure to the weather and the fragile nature of whirligigs means very few wind driven whirligigs from this era survive. The period between 1880 and 1900 brought rapid geographic expansion of whirligigs across the US. After 1900, production seemed for the most part to center on the southern Appalachians. Craftsman there continued to produce whirligigs into the 20th century. During the Great Depression a resurgence in production by craftsman and amateurs was attributed to the need for ready cash. Today whirligigs are used as toys for children, as garden structures designed to keep birds or other garden pests away, as decorative yard art, and as art for indoors display.

Халықтық өнер ретінде

Қазіргі таңда энциклопедиялық музейлер мен одан арнайы халықтық өнер музейлерінің коллекцияларында айналмалы ойыншықтардың (whirligigs) үлгілеріне жиі кездесесіз. Айналмалы ойыншықтардың американдық халықтық өнер ретінде қашан мойындалғаны белгісіз, бірақ бүгінде олар өз алдына жекелеген санатқа жатсады. Мойнындалғаннан кейін, халықтық өнердегі айналмалы ойыншықтардың құны арта түсті. Оң жақтағы сурет Индонезияның Бали аймағында көптеп таралған дәстүрлі айналмалы ойыншықты бейнелейді. Олар әлі де қолжетімді және көбінесе күріш далаларында қолданылады, себебі жел соққанда олардың шығаратын дыбысы құстарды қорқытады. Бұл үлгі Теннесси штатының Кларкрейндж қаласының жанында, 127-ші тас жол бойындағы сауда-саттық орталығында табылған. Бұл механикалық және дыбыс тудыратын айналмалы ойыншықтың қызықты мысалы. Винт, балилік шаруа және бұқа қалайыдан жасалған. Шаруа мен бұқа боялған, бірақ винт қанаттары боялмаған. Денесі қолмен қашалған бамбуктан жасалған, тозған шегелер мен сым және бір жіп арқылы бекітілген. Әртүрлі бөліктердің ортаға келтірілгенінің немесе бір бағытта орналастырылғанының іздері бар қаламша іздері сақталған. Шаруа, айналмалы ойыншықтың білігіне бамбук таяқша арқылы жалғастырылған, бұл таяқша білікке жалғанған жерде иіліс жасаған. Нәтижесінде: білік айналғанда шаруаның қолы иілген біліктен көтеріледі, бұл шаруаның бұқаның басын көтеретін жіпті тартуына себеп болады. Білікте екінші бір ерекшелік бар – бамбуктан жасалған соққылар. Барлығы алты соққы, алты бамбук тақтаға тиеді. Бамбук тақталар, бамбуктан жасалған дөңгелек немесе оған ұқсас нәрселерді бамбук негізі мен бамбук арасына орналастыру арқылы көтеріледі. Әрбір айналымда үш соққы тақтаға тиеді, сондықтан әр айналымда дыбыс өзгеше болады. Соққылар шахтаға белгілі бір үлгімен бекітілген. Халық шебері Рубен Аарон Миллер және басқалар жасаған айналмалы ойыншықтар коллекционерлер арасында жоғары бағаланады. Дегенмен, халықтық өнер ретінде айналмалы ойыншықтардың ақшалай құны әртүрлі. 1998 жылы Скиннер галереясында өткен аукционда 19 ғасырға жататын ара және туы бар «Uncle Sam» өте жақсы жағдайда 12 650 долларға сатылды. 2000 жылы Скиннер галереясында өткен аукционда 19 ғасырға жататын түрлі түсті ойылған қарағай және мыс лентадан жасалған айналмалы ойыншық өте жақсы жағдайда 10 925 долларға сатылды, ал 20 ғасырдың басындағы боялған ағаш және металлдан жасалған велосипедші 3 450 долларға сатылды. 2005 жылы Ланкастердегі (Пенсильвания штаты) Хорст аукцион орталығында өткен аукционда 20 ғасырға жататын халықтық өнердің жақсы жағдайдағы бір үлгісі 2 900 долларға сатылды.

A number of encyclopedic museums and more specialized folk art museums now have collections or examples of whirligigs in their collections. When whirligigs became recognized as American folk art is unclear, but today they are a well established sub category. With recognition, folk art whirligigs have increased in value. The photo on the right is of a traditional whirligig commonly found in Bali, Indonesia. They are still available, and are often used in the rice paddies as the sound they make when the wind blows scares birds away. This example was found near Clarkrange, Tennessee, on the Highway 127 Corridor Sale. It represents an interesting example of a combination mechanical and sound producing whirligig. The propeller, the Balinese farmer and the bull are of tin. The farmer and bull are painted but the propeller blades are not. The body is of hand whittled bamboo, fastened with rusty nails and wire and a single piece of string. There are still pencil marks where various pieces were centered and/or aligned. The farmer is connected to the shaft of the whirligig by a bamboo stick with an offset where the stick connects to the shaft. The result is: as the shaft turns the farmer's arm lifts from the offset shaft which makes the farmer pull the string which lifts the bull's head. The shaft contains a second feature, a set of knockers that create a bit of music on raised pieces of bamboo. There are a total of six knockers which strike six bamboo plates. The bamboo plates are raised by placing a circular piece of bamboo or something similar between the knockers and the bamboo base. Each rotation causes three knockers to hit plates so the sound is actually different at each rotation. The knockers are nailed in pattern to the shaft. Whirligigs from folk artist Reuben Aaron Miller and others are considered highly collectable. However, whirligigs' monetary value as folk art has been uneven. At a 1998 auction at Skinner Galleries, a 19th century Uncle Sam with saw and flag in excellent condition sold for $12,650. At a 2000 auction at Skinner Galleries a 19th century polychrome carved pine and copper band figure whirligig in excellent condition sold for $10,925 and an early 20th century bike rider of painted wood and sheet metal sold for $3,450. In 2005, a 20th century folk art whirligig in good condition brought $2,900 at an auction at Horst Auction Center in Lancaster, Pennsylvania.

Әдебиетте

Уильям Шекспир "Толқыма кеш" пьесасында "не істесең, соның нәтижесін көресің" деген метафора ретінде айналмалы қозғалысты қолданады. Эдвард Шарфэмнің "Купидонның айналмалы" пьесасында махаббат құдайы Лондон тұрғындарының тобына сиқыр тигізеді, сол арқылы бірі екіншісіне ғашық болады, екіншісі үшіншісіне, осылайша соңғы адам біріншісіне дейін ғашықтық сезімге ие болады – бұл Купидонның айналмалы. О. Генри "Өмірдің айналмалы" атты әңгіме жазды, ол таулы жұбайлардың ажырасуға шешім қабылдауы және судьяның көзқарасынан олардың қайтадан үйленуіне әкелетін оқиғалар туралы. Ллойд Биггл-кіші, Ян Дарзек – бұрынғы жеке детективті бейнелейтін ғылыми-фантастикалық сериясының бір бөлігі ретінде "Уақыт айналмалы" атты роман жазды. Пол Флейшманның "Айналмалы" романында бір ұл жас қыздың өмірін қиған қателік жасайды және елді аралап, айналмалы бұйымдар жасауға жіберіледі. Синтия Райланттың "Ньюбери" сыйлығын жеңіп алған жасөсперімдер романы "Жоғалған Мэй" романында басты кейіпкердің ағасы Об хобби ретінде айналмалы бұйымдар жасайды. Оның айналмалы бұйымдарды жақсы көрген әйелі қайтыс болғаннан кейін, айналмалы бұйымдар қозғала береді және Об үшін өмір жалғасу керектігін көрсетеді.

Фильмдердегі

Twister фильмінде Хелен Ханттың тәтесі Мегтің (Lois Smith ойнады) үйінің алдындағы ауласында дауылды ескерту үшін көптеген металлдан жасалған кинетикалық өнер туындылары бар.

Ғылым саласында

Биоинженерлік ғылымның доценті Ману Пракаш және Стэнфорд университетінің постдокторанты Саад Бхамла 2016 жылы осы ежелгі ойыншық негізінде арзан, қолмен айналдырылатын центрифуга құрастырды, ол дамып келе жатқан елдердегі дәрігерлерге көмектесуге арналған.