Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Айналатын ойыншық
Spinning toy
Айналатын жоғарғы, немесе жай ғана жоғарғы – тік осьте айналып, гироскопиялық эффектінің арқасында ұшында тепе-теңдік сақтайтын, төменгі жағында өткір ұшы бар ойыншық. Қозғалысқа келгеннен кейін, жоғарғы әдетте бірнеше секунд тербеліп, біраз уақыт тік айналады, содан кейін энергиясын жоғалта бастағанда тербеліс амплитудасы артып, қайтадан тербеледі, әрі ақырында аударылып, қабырғасымен домалайды. Жоғарғылар көптеген түрлері мен материалдарынан жасалады, негізінен ағаштан, металдан және пластиктен, көбінесе металл ұшымен. Оларды саусақтармен тұтқаны айналдыру арқылы, жоғарғының дененің айналасына оралған арқанды тартып немесе ішкі спиральды поршень арқылы қозғатуға болады. Мұндай ойыншықтар ежелгі заманнан бері жеке немесе бәсекелестік ойындарда қолданылып келеді, онда әр ойыншы өз жоғарғысын мүмкіндігінше ұзақ айналдыруға немесе басқа да мақсаттарға жетуге тырысады. Кейбір жоғарғылардың беттерінде әр түрлі белгілер немесе жазулар болады, олар ойынға кездейсоқтық енгізу үшін немесе болжау және ритуалдық мақсаттар үшін қолданылады. Айналатын жоғарғылардың кең таралғандығы осы ойыншықтың көптеген тірі организмдерге ат беруге себеп болған, мысалы Cyclosa turbinata, оның атауы айналатын жоғарғы деген мағынаны білдіретін латын сөздерінен алынған.
A spinning top, or simply a top, is a toy with a squat body and a sharp point at the bottom, designed to be spun on its vertical axis, balancing on the tip due to the gyroscopic effect. Once set in motion, a top will usually wobble for a few seconds, spin upright for a while, then start to wobble again with increasing amplitude as it loses energy, and finally tip over and roll on its side. Tops exist in many variations and materials, chiefly wood, metal, and plastic, often with a metal tip. They may be set in motion by twirling a handle with the fingers, by pulling a rope coiled around the body, or through a built in auger (spiral plunger). Such toys have been used since antiquity in solitary or competitive games, where each player tries to keep one's top spinning for as long as possible or achieve some other goal. Some tops have faceted bodies with symbols or inscriptions, and are used like dice to inject randomness into games or for divination and ritual purposes. The ubiquity of spinning tops lends to the fact that the toy is used to name many living things such as Cyclosa turbinata, whose name comes from the Latin roots for spinning top.
Шығу тегі
Айналмалы ойыншықтар әлемнің әртүрлі мәдениеттерінде тәуелсіз түрде пайда болды және археологтар тапқан ең көне ойыншықтардың бірі саналады. Олар Антарктиданы қоспағанда, барлық континенттерде табылды. Мысалы, Қытайда б.з.д. 1250 жылға жуық дауырға жататын айналмалы ойыншықтар, ал шамамен б.з.д. 2000 жылы Тутанхамон патшаның қабірінен ойылған ағаш айналмалы ойыншық табылған. Көне Римде айналмалы ойыншықтар ойыншық ретінде қолданылған. Ойыншықтардан басқа, айналмалы ойыншықтар тарихи түрде құмар ойындар мен болжау үшін де пайдаланылған. Кейбір рөлдік ойындарда кездейсоқ нәтижелерді алу үшін текшелермен бірге айналмалы ойыншықтар қолданылады; мұндай жағдайда ол спиннер деп аталады. Гулд шаған тұқымдарын, кельттерді (қозғалмалы ойыншықтарға алып келетін), отқа қоятын құралды, орағышты және тоқыма торабын айналмалы ойыншықтың алдын-ала болған нұсқалары ретінде атайды, ол бірнеше жерде бірнеше рет ойлап табылып немесе табылған деп санайды. Максвелл бұл идеяны одан әрі дамытып, бастапқы түстердің арақатынасын өлшеу үшін жиектің айналасына дөңгелек шкала қолданды, соның нәтижесінде қызыл, изумруд және ультрамарин түстерін таңдады.
Spinning tops emerged independently in various cultures worldwide and are considered among the oldest known toys discovered by archaeologists. They have been unearthed on every continent except Antarctica. For instance, tops were dating back to around 1250 BCE that have been found in China, while a carved wooden top from approximately 2000 BCE was discovered in King Tut’s tomb. Tops were used as toys in ancient Rome. Besides toys, tops have also historically been used for gambling and prophecy. Some role playing games use tops to augment dice in generating randomized results; it is in this case referred to as a spinner. Gould mentions maple seeds, celts (leading to rattlebacks), the fire drill, the spindle whorl, and the potter's wheel as possible predecessors to the top, which he assumes was invented or discovered multiple times in multiple places. Maxwell took this a step further by using a circular scale around the rim with which to measure the ratios of the primaries, choosing vermilion, emerald, and ultramarine.
Баяу айналма
Кішірек айналмалы ойыншықтардың сабағы қысқа болады, олар саусақтармен айналдыру арқылы қозғалады. Тігін шетпегі де осылай, ұшымен айналып тұруы мүмкін.
Smaller tops have a short stem, and are set in motion by twirling it using the fingers. A thumbtack may also be made to spin on its tip in the same way.
Жіптер мен қамшы
Көбінесе жұдырық көлеміндегі, дәстүрлі түрде ағаштан жасалған, ұшы дөңгелек темірден тұратын модель, денеге тығыз оралған жіп немесе арқанды сергек тартып қозғатуға арналған. Арқанды ұшынан бастап, кеңейіп бара жатқан дене бойымен жоғары қарай орау керек, сонда жіптің кернеуі жоғарғы бұрылыстың жылдамдығы артқан сайын шамамен тұрақты болады. Бұл жоғарғы жағын алға лақтырып, жіптің ұшын берік ұстап, кері тартуға болады. Жоғарғы жақтың алға қарай жылдамдық импульсі жіптің кернеуіне, демек соңғы айналу жылдамдығына әсер етеді. Кейбір лақтыру әдістерінде жоғарғы жақ төңкеріліп лақтырылады, бірақ арқанның алғашқы тұрқы қысқа "басына" оралады. Содан кейін, арқан толық айналып біткенде, басына күшті тартылыс жасау, жоғарғы жақтың айналып, ұшымен тұруына себеп болады. Басқаша айтқанда, осы топтағы жоғарғы жақтарды қолмен іске қосуға болады, бірақ оларды кішкентай қамшымен бірнеше рет соғып, жылдамдатып, қоздырып тұруға болады.
A typical fist sized model, traditionally made of wood with a blunt iron tip, is meant to be set in motion by briskly pulling a string or rope tightly coiled around the body. The rope is best wound starting near the tip and progressing up along the widening body, so that the tension of the string will remain roughly constant while the top's angular speed increases. These tops may be thrown forward while firmly grasping the end of the string and pulling it back. The forward momentum of the top contributes to the string's tension and thus to the final spin rate. In some throwing styles, the top is thrown upside down, but the first loop of the rope is wound around a stubby "head". Then, the sudden yank on the head as the string finishes unwinding causes the spinning top to flip over and land on its tip. Alternatively, tops of this class may be started by hand but then accelerated and kept in motion by striking them repeatedly with a small whip.
Қалқалар
Кейбір үлкен модельдер кірістірілген металл бұрғылау құрылғысы (спиральды поршень) арқылы қозғалады. Осы модельдердегі нағыз жоғарғы бөлігі қуыс металл қабықшаға орналастырылуы мүмкін, бірақ одан бөлек, сондықтан ойыншық қозғалмай тұрғандай көрінеді, бірақ "күдіретті түрде" ұшында тепе-теңдік сақтайды.
Some larger models are set in motion by means of a built in metal auger (spiral plunger). In these models, the actual top may be enclosed in a hollow metal shell, with the same axis but decoupled from it; so that the toy may appear to be stationary but "magically" balanced on its tip.
Магниттік өрістер
Кейбір қазіргі заманғы айналмалы ойыншықтар арнайы негізгі тақтадан шығатын айналатын магниттік өрістердің әсерінен үнемі қозғалыста болады.
Some modern tops are kept perpetually in motion by spinning magnetic fields from a special ground plate.
Физика
Үстіңгінің қозғалысы қатты денелер динамикасының теңдеулерімен, атап айтқанда, айналатын қатты денелер теориясымен сипатталады. Ұшы мен төмендегі беттің арасындағы кіші байланыс ауданы және оның денесінің үлкен бұрылу инерциясының арқасында, қатты бетке қойылған үстіңгі әдетте ондаған секунд немесе одан да көп уақыт бойы айналып тұрады, тіпті қосымша энергия берілмесе де. Әдетте, үстіңгі бастапқыда дірілдейді, содан кейін Ұшы мен төмендегі бет арасындағы үйкеліс және момент оны осьі тұрақты және тік күйде айналуға мәжбүрлейді. Көптеген адамдардың ойынша, үйкелісті азайту осы тұрақты күйге жету үшін қажетті уақытты ұзартады (егер үстіңгі тым теңгерімсіз болса, ол оған жетпей құлап қалады), бірақ ұзақ жылдар бойы жүргізілген ғылыми зерттеулер (және кез келген адам қайталай алатын қарапайым тәжірибелер) мұны жоққа шығарады. Тік айналғаннан кейін ("ұйқы" күйінде) ұзақ уақыт бойы бұрыштық импульс біртіндеп төмендейді (көбінесе үйкеліс салдарынан), бұл үнемі прецессияның ұлғаюына және, әрі қарай, үстіңгінің құлауына және жанында домалап қалғанына әкеледі. "Ұйқы" кезеңінде, және тек осы кезеңде, егер ол қол жеткізілсе, аз үйкеліс ұзақ "ұйқы" уақытын білдіреді (содан туындаған жалған пікір – аз үйкеліс жалпы айналу уақытын ұзартады). Үстіңгінің жалпы айналу уақытын арттыру үшін оның инерция моментін ұлғайту және ауырлық орталығын төмендету қажет.
The motion of a top is described by equations of rigid body dynamics, specifically the theory of rotating rigid bodies. Because of the small contact area between the tip and the underlying surface, and the large rotational inertia of its body, a top that is started on a hard surface will usually keep spinning for tens of seconds or more, even without additional energy input. Typically the top will at first wobble until friction and torque between the tip and the underlying surface force it to spin with the axis steady and upright. Contrary to what is sometimes assumed, longstanding scientific studies (and easy experimentations reproducible by anyone) show that reducing the friction increases the time needed to reach this stable state (unless the top is so unbalanced that it falls over before reaching it). After spinning upright (in the so called "sleep" position) for an extended period, the angular momentum will gradually lessen (mainly due to friction), leading to ever increasing precession, finally causing the top to topple and roll some distance on its side. In the "sleep" period, and only in it, provided it is ever reached, less friction means longer "sleep" time (whence the common error that less friction implies longer global spinning time). The total spinning time of a top is generally increased by increasing its moment of inertia and lowering its center of gravity.
Жарыстар
Топ-спининг спорты түрінде көптеген ресми жарыстар бар, мысалы АҚШ Ұлттық чемпионаты және Әлем чемпионаты. COVID-19 пандемиясы кезінде жарыстар көбінесе онлайн форматта өтеді, қатысушылар бейнежазбаларын жібереді.
There are many official competitions for top spinning as a sport, such as the U. S. National Championships and the World Championships. During the COVID 19 pandemic contests are often held online, with contestants submitting videos.
Танымал мәдениетте
Жан Шепардтың "Скут Фаркас және кісі өлтіруші Мария" атты әңгімесі Американың Индиана штатындағы Хоман қаласындағы, қиын-қыстау кезеңде топ айналдыру туралы айтады. Әңгімедегі басты кейіпкерлер – Шепардтың Ральф есімді кейіпкері және Марияға ұқсас, "цыган" деп аталатын Вольф топы. "Жоғарғы жақ" – богемиялық жазушы Франц Кафканың қысқа әңгімесі. The Cure рок-тобы 1984 жылы осы аттас ойыншықтан шабыттанған "The Top" альбомын шығарды. Альбомға сол аттас ән кіреді, оның басында айналып тұрған топтың дыбысын естіртуге болады. Кристофер Нолан режиссерлік еткен және Леонардо Ди Каприоның түскен "Inception" (2010) фильмінде топ – маңызды элемент және метафизикалық символ. Фильмнің соңғы кадрында камера айналып тұрған топтың үстінен өтеді, оның құлауға жақын екені көрінеді. 2022 жылы "Spin the Magic" әнімен бейнеленген, армян стиліндегі топ Ереванда өтетін "Жасөспірімдер арасындағы Еуровидение" ән байқауының 20-шы жылдық мерекесінің тақырыбы және басты мотиві ретінде таңдалды.
The Jean Shepherd story "Scut Farkas and the Murderous Mariah" revolves around top spinning in the fictional Depression era American city of Hohman, Indiana. The bully and the named top in the title are challenged by Shepherd's ongoing protagonist Ralph and a so called "gypsy top" of similar design to Mariah named Wolf. The Top is a short story by bohemian writer Franz Kafka. Rock band The Cure released The Top album in 1984, named, and at least partially inspired, by the toy of the same name. The album includes the title track in which the sound of a spinning top can be heard at the beginning of the song. The top is a focal element and metaphysical symbol in the movie Inception (2010), directed by Christopher Nolan and starring Leonardo DiCaprio. In the final shot, the camera moves over the spinning top just before it appears to be wobbling. In 2022, an Armenian styled spinning top, with the song "Spin the Magic", was chosen as the theme art and the main motif for the 20th edition of Junior Eurovision Song Contest, which will be held in Yerevan, Armenia.