Оңтүстік Америка Криолло жылқысы

Кіріспе

Ат тұқымы
Оңтүстік Америка тұқымы

Криолло (испан тілінде) немесе Криулу (португал тілінде) – Оңтүстік Америкадағы Уругвай, Аргентина, Бразилия және Парагвай арасындағы Пампас (табиғи аймақ) аттарының жергілікті тұқымы. Олар төмен базальдық метаболизммен байланысты ұзақ қашықтыққа шыдамдылығымен белгілі. Мықтылығымен және төзімділігімен танымал бұл тұқым өз елдерінде кең таралған. Криолло немесе криолу сөзі бастапқыда Америкада туған, таза испан тегіндегі адамдар мен жануарларды, сондай-ақ Америкада туған жануарларды немесе құлдарды білдірген. Бірте-бірте бұл сөз Американың жергілікті тұқымдарын атау үшін қолданылатын болды.

Тұқымның ерекшеліктері

Криоло – мықты денелі, қабырғалары жақсы жетілген, кең кеуделі, күшті жылқы. Иықтары иілгіш, мойны бұлшық етті, аяқтары қысқа, сүйектері мықты, буындары берік, тізе буындары төмен орналасқан, аяқтары қатты. Орташа немесе ірі, ұзын тұмсықты басы тік немесе сәл дөңгелек келген, көздері кең жайылған. Крупы көлбеу, жамбасы бұлшық етті, арқасы қысқа, белдемесі күшті. Криололар жақсы мінезді, епті, ынталы және салмақты болады. Криоло жылқыларының орташа бойы 14,3 қол (149 см), ал айғырлар мен жорғалардың ең биіктігі 14-15 қол (142-152 см) аралығында болады. Түйірлердің ең жоғары және ең төменгі бойы арасындағы айырмашалық шамамен 2 см (бір дюйм) құрайды. Желілі түстің арқасы ең көп таралған түс, бірақ тұқым сонымен қатар көк, қоңыр, қара, қызыл, грилло, қарақұмық, паломино, көк немесе шұбар, сұр және үстір түстерде де кездеседі. 1540 жылы жергілікті халықтың қарсылығы испандықтарды Буэнос-Айрестен кетуге және 12-45 жылқыны босатуға мәжбүр етті. Буэнос-Айрес 1580 жылы қайта қоныстанғанда, жабайы жылқылардың саны шамамен 12 000 болған деп есептеледі. Олар көбінесе жабайы жағдайда көбейгендіктен, криоло өте ыстыққа және суыққа төтеп бере алатын, аз сумен тіршілік ете алатын және аймақтың құрғақ шөптерімен күш алатын өте күшті жылқыға айналды. Кейіннен оралмандар келіп, жылқыларды міну және жүк тасу үшін қолдана бастады. Американың түпкілікті халықтары бұдан көп жыл бұрын да осылай істеген. 19 ғасыр бойы жылқылардың көп бөлігі импортталған еуропалық таза тұқымды, жаттықтырушы және жұмыс аттарымен будандастырылды, нәтижесінде ірі, қалың, ұзақ қадамды, көп мақсатты, ат арбалы жылқы пайда болды. Алайда, будандастыру туған жергілікті испан жылқысының түрін жоғалтуға әкелді. 1918 жылы аргентиналық селекционерлер таза тұқымды криоло тізімін құруға шешім қабылдады, ал селекционерлер қауымдастығы 1923 жылы құрылды. Эмилио Соланет пен Энрике Кроттоның топтары арасында көп дау болды. Біріншісі Азиялық криоло түрін, екіншісі – ұзын африкалық түрін, оның басы дөрекі, арқасы көлбеу, жалы мен құйрығы жұқа болды. Тек 1934 жылы ғана доктор Соланет селекционерлер қауымдастығын өз бақылауына ала алды. Ол өзінің сүйікті Чили жылқысының тұқымын үлгі еткен, қысқа, шаршы келген, кішкентай жылқыны өсірудің жаңа мақсатын қойды. 1938 жылы тіркелген криололардың 70%-ы доктор Соланет пен оның ізбасарлары қалаған фенотипке ие болмағандықтан іріктелді. Ол 1928 жылы жазған жаңа тұқымдық стандарт, селекционерлер өз мақсаттарында біріккеніне көз жеткізгеннен кейін, ақыры жұртшылыққа қолжетімді болды. 1957 жылы ғана Аргентинаның жергілікті тұқымдары үшін тізілім жабылды, бірақ криолоны жақсы жылқы ретінде қалыптастыруға ықпал еткен Чили жылқысы тұқымы үшін ашық қалды. Дегенмен, тұқым өзінің ерекшелігін сақтайды – биік, ұзын аяқты, шаршы келген дене пішіні, бұрышты тізе буындары, ол Аргентинаның жазық далаларындағы ("Пампа") ұзақ қашықтықты жүруге қажетті ұзақ қадамды қамтамасыз етеді. Қазіргі заманғы криолоның басы тік бет пішініне ие, тұмсығы қысқа, құлақтары Чили жылқысы тұқымына қарағанда ұзын.

The Criollo is a hardy horse with a brawny and strong body with broad chest and well sprung ribs. They have sloping strong shoulders with muscular necks, short and strong legs with good bone structure and resistant joints, low set hocks, and sound hard feet. The medium to large size long muzzled head has a straight or slightly convex profile with wide set eyes. The croup is sloping, the haunches well muscled, and the back, short with a strong loin. The criollo is tractable, intelligent, willing, and sensible. Criollo horses average 14.3 hands (149 cm) high, being the maximum height for stallions and geldings of 14 to 15 hands (142 152 cm) high. The difference between the maximum and minimum height for mares is approximately 2 cm (one inch). The line backed dun is the most popular color, but the breed may also come in bay, brown, black, chestnut, grullo, buckskin, palomino, blue or strawberry roan, gray and overo colors. In 1540, the hostility of the native populace forced the Spaniards to abandon Buenos Aires and release 12 to 45 horses. When Buenos Aires was resettled in 1580, it is estimated that the feral horse population numbered around 12,000. Since they largely reproduced in the wild, the criollo developed into an extremely hardy horse capable of surviving the extreme heat and cold, subsisting with little water, and living off the dry grasses of the area. Settlers later came and started capturing horses for riding and use as pack animals. The Native Americans had already been doing that many years before. Throughout the 19th century, a large proportion of the horses were crossed with imported European Thoroughbred, coach, and draft horse stallions, and a larger, coarser, long striding multi purpose, saddle cart horse resulted. However, the crossbreeding nearly ruined the native Spanish horse type. In 1918, the Argentine breeders decided to create a purebred criollo registry, and the breeders' association was then formed in 1923. Much infighting occurred between Emilio Solanet and Enrique Crotto's groups. The first promoted the Asian type crioulo and the latter the taller African type with a coarse, convex head; fallen croup; and thinner mane and tail. It was not until 1934 that Dr. Solanet was able to firmly take control of the breeders association. He set a new goal for the breed with a shorter, more compact stock horse which emulated the Chilean Horse breed that he admired so much. In 1938, 70% of the registered crioulos were culled because they did not possess the phenotype desired by Dr. Solanet and his followers. The new breed standard, about which he had written in 1928, was finally made available to the public once he was assured that the breeders were more united in their breed objectives. It would not be until 1957 that the registry was closed for Argentine native breeds, but the registry has remained open for the Chilean Horse breed that has been so influential in giving shape to the crioulo as a better stock horse. Nevertheless, the breed maintains its own identity in a taller, leggier and squarer body conformation with a more angular hock that gives it the long stride it requires to cover the great distances in the flat Argentine plains known as "Pampas". The modern crioulo head has a straight facial profile and a shorter muzzle with longer ears than is typical in the Chilean Horse breed.

Шыдамдылық

Асыл тұқымды мал өсірушілер жылқыларды асыл тұқымды мал өсіруге бағалау үшін қатаң сынақтар жүргізді. Бұл іс-шараларда, «Ла Марча» деп аталатын жарыстарда, аттар 750 км (466 миль) қашықтықты 14 күнге бөлінген 75 сағат ішінде аяқтауға тиіс. Қосымша жем беруге рұқсат жоқ. Аттардың арқасында 110 кг (245 фунт) салмақты жүк тасуы міндетті, және олар жол жиегіндегі шөппен ғана тамақтануға құқылы. Күннің соңында ветеринар жылқыларды тексеріп қарады. Бүгінде бұл жылқылар көбінесе сиыр малына көмектесетін жұмыс аттары ретінде қолданылады, бірақ олар сонымен қатар аргентиналық поло понилеріне үлкен үлес қосқан, жағымды және жолға шығуға қолайлы аттар деп есептеледі. Олар родео мен төзімділік сынақтарында да өте жақсы көрсеткіштерді көрсетеді. Ұлттық родео жарысы «палетеада» деп аталады, онда екі ат пен екі шабандоз командасы толық жылдамдықпен бір-біріне қарама-қарсы келіп, өгізге шабуыл жасайды. Өгіз екі жылқының арасында қысылып қалады, олар малға сүйеніп, оны ұзын, белгіленген жолмен сүйреп апарады, жылқылар осы жолдан тысқары шығуға болмайды. Бұл – атты көтеріп, қажетті жерге қоя алатын керемет бақылаудың мысалы. Бұл тұқымның тамаша төзімділігінің бір мысалы – 1925-1928 жылдар аралығында швейцариялық тегі бар аргентиналық шабандоз профессор Айме Феликс Цхиффелидің (1894–1954) жасаған саяхаты. Цхиффели 16 жасар Манча және 15 жасар Гато атты екі криолоны Буэнос-Айрестен Нью-Йорктің Манхэттен қаласына дейін алып, қар басқан таулар, әлемдегі ең құрғақ шөл, тығыз тропикалық ормандардан өтіп, кез келген ауа райында саяхат жасады. Екі аттың үстінде кезекпен отырып, жүк тасып, үш жылдың ішінде сапарды аяқтады. Цхиффели сапар барысында безгек ауруына шалдыққан сияқты көптеген қиындықтарды бастан өткерді, Пампастан Ла-Квиака арқылы, Ла-Пастан Кускоға, Лимаға, Трухильоға, Китоға, Медельинге және Картахенаға дейін жол жүрді. Олар Потоси мен Чалиапата (Боливия) арасындағы Пассо Эль Кондор арқылы теңіз деңгейінен жоғары көтерілді. Жылқылар әртүрлі және қиын географиялық жағдайлар мен климатқа жақсы бейімделді. Гато 36 жасқа, ал Манча 40 жасқа дейін өмір сүрді. Олар өмірінің соңғы жылдарын криоло тұқымын дамытуға ең көп үлес қосқан доктор Эмилио Соланеттің асыл тұқымды шаруашылығы – Ла Эстансия Эль Кардальде (Эль Кардаль ранчосы) атақты жылқылар ретінде өткізді. 1987 жылы Аргентиналық Estancia Cristiano Muerto иесі Хорхе Саенц Росас өзінің криолосы Суфридорды американдық Луи Брункеге және орыс-француздық Владимир Фиссенкоға Аляска штатының Деадхорс қаласындағы Солтүстік Мұзды мұхит жағалауына дейін Бейгл каналынан атпен саяхат жасауға ұсынды. Бес жарым жыл сапардан кейін, 1993 жылдың жазында бұл сапар аяқталды. Барлық жолды басып өткендіктен, Криоло Суфридор бір бағытта ең алыс сапар жасаған жылқы болып саналады. Бұл сапар Луи Брунке жазған «Sufridor, Emece» (2000) кітабында сипатталған.

The breeders implemented rigorous endurance tests to help evaluate horses for breeding. In these events known as La Marcha, the horses are ridden over a 750 km (466 mi) course to be completed in 75 hours split into 14 days. No supplemental feed is allowed. The horses are required to carry heavy loads of 245 lb (110 kg) on their backs and may only eat the grass at the side of the road. At the end of the day, a veterinarian checks the horses. Today, the horse is used mainly as a working cow horse, but it is also considered a pleasure and trail horse which contributed a great deal to the Argentine polo pony They are also excellent rodeo and endurance horses. The national rodeo competition is known as paleteada, and it involves a paired team of horses and riders that approach a steer from both sides at a full run. The steer is sandwiched in between the two horses that lean onto the bovine, practically carrying it down a long delineated path beyond which the horses must not go during the defined trajectory. It is an amazing demonstration of control that can literally pick up a steer and place it wherever it needs to be. One example of the breed's fantastic endurance was the ride made by the Swiss born Argentine rider Professor Aimé Félix Tschiffely (1894–1954) between 1925 and 1928. Tschiffely took two crioulos, 16 year old Mancha and 15 year old Gato, on a trek from Buenos Aires to Manhattan, New York, crossing snow capped mountains, the world's driest desert, the thickest tropical jungles, riding in all types of weather. Alternating the riding and packing between the two horses, the trio took three years to finish the trip. Tschiffely went through many hardships on the trip, including a bout of malaria, from the Pampas across La Quiaca, from La Paz, to Cuzco, Lima, Trujillo, Quito, Medellin and Cartagena. They rode up to above sea level, through Passo El Cóndor, between Potosi and Chaliapata,(Bolivia). The horses did well in a wide array of extreme topographies and climates. Gato lived to be 36 and Mancha 40. They lived the last years of their lives as celebrities in La estancia El Cardal (El Cardal Ranch), the breeding establishment of the man most credited for developing the crioulo breed, Dr. Emilio Solanet. In 1987, Jorge Saenz Rosas, owner of the Argentine Estancia Cristiano Muerto, offered his criollo Sufridor to the American Louis Bruhnke and the Russian French Vladimir Fissenko for a horseback ride from the Beagle Channel in Tierra del Fuego up to the shores of the Arctic Ocean in Deadhorse, Alaska. After traveling for five and a half years, the ride was accomplished in the summer of 1993. Having made the entire journey, the Criollo Sufridor is likely the horse that has traveled the farthest in a single direction. The ride was chronicled in the book Sufridor, Emece (2000) , written by Louis Bruhnke.