Кіріспе

14 ғасырдағы францискан монахы, миссионер және зерттеуші Одорик Порденонелік (шамамен 1280 – 14 қаңтар 1331) – Солтүстік-шығыс Италиядағы Фриулиден шыққан францискан монахы және миссионер-зерттеуші. Ол Үндістан, Суматра, Ява және Қытай арқылы саяхаттап, үш жыл бойы хандықтың астанасы Ханбаликте (қазіргі Пекин) тұрды. Он жылдан астам сапардан кейін ол үйіне оралып, Азияда кездескен әртүрлі мәдени, діни және әлеуметтік ерекшеліктерді баяндайтын "Релатио" атты тәжірибесі мен байқаулары туралы естелік жазды. Оның қолжазбасы бірнеше рет көшіріліп, Латын тіліндегі түпнұсқасымен және итальян, француз және неміс тілдері сияқты бірнеше халық тілдеріндегі аудармаларымен бірге Еуропаға кеңінен таратылды. "Релатио" Еуропаның Қиыр Шығыс туралы білімін кеңейтуге маңызды үлес қосты. Одориктің баяндамасы Мандевилл саяхаттары туралы маңызды дереккөз болды. Мандевиллдегі Азия туралы көптеген керемет хабарлар Одориктің өз көзімен көрген сипаттамаларының нұсқалары болып шықты. Ол қайтыс болғаннан кейін, Одорик халықтың құрметіне ие болып, 1755 жылы қасиетті деп жарияланды.

Ерте өмір

Одориктің өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес, және оның өлімінен кейін қалыптасқан мифология көптеген егжей-тегжейлі мәліметтерді шатастырады. Ол қазіргі Фриулидегі Порденоне қаласына қарасты Вилланова шағын ауылында дүниеге келген. Бір дерек бойынша, ол 1270-ші жылдардың басында Порденонені басып алған Богемияның Оттокар II-сі үшін күрескен әскери адамның ұлы болған. Осы себепті оны кейде «богемиялық» деп атаған. Тағы бір дерек бойынша, Одорик жергілікті белгілі бір отбасының ұлы болған, бірақ соңғы тарихшылар бұл нұсқаны күмәнді деп санайды. Оның туған жылы 1265-тен 1285-ке дейін болжамдалған, бірақ 2002 жылы оның жартылай мумияланған денесін сараптамалық зерттеу оның 1331 жылы қайтыс болғанда шамамен 50 жаста болғанын көрсетті, бұл оның шамамен 1280 жылы туғанын білдіреді. Оның 14 ғасырдағы діни өмірбаяндары оның өте жас кезінде францискан орденіне ант бергенін айтады. Орденмен байланысы туралы ең алғашқы жазба – 1296 жылы Кіші бауырлар орденінің мүшесі ретінде қол қойған құжат. Ол 1316, 1317 және 1318 жылдары да басқа құжаттарға қол қойды, бұл оның сол кезеңде Фриулиде болғанын көрсетеді. Бұл құжаттардың мәні оның беделін және жоғары деңгейдегі әлеуметтік және институционалдық байланыстарын көрсетеді.

Иіс сезудің контексті

Одориктің саяхатынан бұрын, шамамен бір ғасыр бұрын, моңғолдардың Еуропаға жорықтары басталған кезде Папаның дипломатиялық миссияларының кезеңі болған. 1237-1238 жылдары олар Ресейдің көп бөлігін тонап, 1241 жылға қарай Польша мен Венгрияны қиратты. Бірақ, олар күртен кері шегінді. Лиондағы бірінші кеңесте Папа Иннокентий IV 1245 жылы Ұлы ханның Татар еліне алғашқы миссионерлік сапарды ұйымдастырды, оны францискандықтарға тапсырды, және келесі ғасыр бойындағы Папалық миссиялар да олардың қамқорлығында болды. 1260 жылға қарай, моңғолдардың тағы бір шабуылына қатысты қорқыныш азайды, ал келесі 100 жыл ішінде Еуропа мен Қытай арасында сауда мүмкіндіктері мен дін аударуға бағытталған көптеген байланыстар орнады. Юань әулеті тұсында біріккен және бейбіт моңғол империясы саяхат жасауға мүмкіндік берді. Моңғол көпқұдайлығы христиан дініне төзімділікпен қарады және өз пантеонына шетелдік құдайларды қабылдады. Николо, Маттео және Марко Поло 1260 және 1271 жылдары екі рет сапар жасады, ал 1294 жылы Монте-Корвинолық Иоанн Папа Николай IV үшін ұқсас сапарға шықты. Осы және басқа саяхатшылардың арқасында Еуропаға алыс Шығыс туралы ақпарат тарала бастады. Одориктің саяхатын жасаған кезде оның дипломатиялық міндеттері болғандығына ешқандай дәлел жоқ. Ол жақсы хабар таратуға және, мүмкін, өзінің құштарлығын қанағаттандыруға ұмтылған. Ол өзінің жылнамасының алғашқы тарауында: «Мен өз ынтаммен теңізден өтіп, сенімсіздердің елдерін аралап, жандарды жеңіп алу үшін бардым», - деп жазды.

Қытайға саяхат

1318 жылдан кейін Одорик Венециядан Азияға көп жылдық саяхатқа шықты. Саяхат журналының кіріспесінде Одорик өзінің миссионер ретінде барғанын айтады және елші немесе өкіл ретінде басқа қызмет атқарғанын ешқашан көрсетпейді. Оны қандай да бір шіркеу билігі жібергені немесе ол өз еркімен сапарға шығуға рұқсат алғаны туралы ешқандай жазба табылмады. Саяхатындағы тоқтаулардың нақты реті мен ұзақтығы туралы мәліметтер аз. Оның баяндамасы және басқа да дәлелдер оның 1321 жылдан кейін (дегенмен, 1322 жылы болуы мүмкін) батыс Үндістанда болғанын және 1323 жылдың басынан 1328 жылдың соңына дейін Қытайда үш жыл өткізгенін көрсетеді. Саяхаты барысында ол барған жерлердің қысқаша сипаттамасын жасап, әртүрлі мәдени, діни және әлеуметтік ерекшеліктерді атап өтті. Саяхатының кем дегенде бір бөлігінде Одорикке Ирландиялық Джеймс Фрайр серік болды, ол Одориктің жерлеу рәсіміне қатысып, кейіннен Удине қаласынан екі марка төледі, латынша жазуда: Socio beati Fratris Odorici, amore Dei et Odorici ("Бақытты Одорик бауырының серігі, Құдайға және Одорикке деген сүйіспеншілікпен"). Венециядан ол Константинопольге, содан кейін Қара теңіз арқылы Трапезонтқа жетті. Трапезонттан ол оңтүстік-шығысқа қарай керуен жолымен Эзерум, Тебриз және Солтанияға сапарлады. Ол осы қалалардағы францискандық монастырларда болған болуы мүмкін. Солтаниядан кейін саяхаты біршама шатастырады. Ол Персия мен Месопотамияны аралап, Кашан, Язд, Персеполис және Бағдад қалаларын көрген секілді. Бағдадтан ол Парсы шығанағы бойымен, Хормуздан Үндістанға қарай сапар шекті. Одорик Танадағы Үндістан жағалауына қонды, онда Томас Толентино және оның үш францискандық серігі жергілікті судья немесе қади алдында Мұхаммедті "құрметсіздік еткені" үшін шейіт болған. Олардың денелерін доминикандық миссионер Джордан Северак жерледі. Одорик осы жәдігерлерді тауып алып, оларды әрі қарай саяхатында алып жүргенін айтады. Танадан ол Малабар жағалауымен төмен қарай сапар шегіп, Кодунгаллур мен Килонға тоқтады. Содан кейін ол Үндістанның оңтүстік шетін айналып, оңтүстік-батыс жағалауымен жол тартты, онда Ченнай маңында орналасқан апостол Томасқа арналған қасиетті орынды көрді. Үндістаннан Одорик солтүстік Суматраға, Яваға және Борнеоға теңіз арқылы сапарлады, онда ол аралға сапар жасаған алғашқы еуропалық болды. Бұл жерде саяхаты біршама шатастырып, оның дұрыс хронологиялық ретімен жазылған-жазылмағаны белгісіз. Вьетнамдағы ежелгі Чампа патшалығын аралағаннан кейін Одорик Никобар аралдарына, содан кейін Цейлонға барғанын айтады. Цейлоннан кейін Одорик "Дондин" туралы жазады, кейбір тарихшылар оны Андаман аралдарымен байланыстырса, ал басқалары оны толығымен ойдан шығарылған деп санайды. Содан кейін ол Гуанчжоуға ("Чин Калан" немесе "Махачин" деп атаған) сапар шекті. Гуанчжоудан ол құрлық арқылы "Зайтон" (мүмкін Кванчжоу) үлкен портына сапар шекті, онда оның екі үйі болды. Солардың біріне ол Танеде шейіт болғандардың денелерін қойды. 1326 жылы епископ Андреа да Перуджаның хатында олардың қабылдағаны расталған. Фучжоудан Одорик таулар арқылы Чжэцзянға өтіп, Ханчжоуға ("Кансай") барды. Ол кезде бұл әлемнің ірі қалаларының бірі болды және Одорик – Марко Поло, Мариньолли және Ибн Батута сияқты – оның сән-салтанаты туралы егжей-тегжейлі айтып береді. Ол Ханчжоуды "дүниедегі кез келген қаладан үлкен қала деп сипаттайды, оның айналасы 100 миль, оның ішінде барлық жерде адамдар тұрады; көбінесе бір үйде 10 немесе 12 отбасы болады. Қаланың он екі қақпасы бар, әр қақпасынан шамамен сегіз шақырым жерде Венеция мен Падуадан да үлкен қалалар орналасқан". Одорик солтүстікке қарай Нанкинден өтіп, Янцзы өзенінен өтіп, Ұлы каналға кіріп, Ұлы ханның (вероятно, Есун Темур хан) ханбалықтағы (қазіргі Бейжіңдің ішінде) император қаласына барды. Ол онда үш жыл, шамамен 1324-1327 жылдар аралығында болды. Ол, әрине, францискандық архиепископ Иоанн Монте-Корвино құрған шіркеулердің біріне қосылды, ол сол кезде өте қарт болған. Ол сондай-ақ Марко Поло үш жыл бойы губернатор болып қызмет еткен Янчжоу қаласына барды. Ханбаликте үш жыл болғаннан кейін Одорик Еуропаға қайтуды шешті, мүмкін императордың көбірек миссионерлер жіберу туралы өтінішіне жауап ретінде. Оның қайту жолы толық сипатталмаған. Азияны аралап, ол Престер Джон патшалығы (мүмкін Моңғолия) деп атаған жерді аралап, содан кейін "Кансан" (мүмкін Шэньси) деп атаған. Кейбір зерттеушілер оның Тибетке жеткен алғашқы еуропалық болуы мүмкін деп болжайды, бірақ қазіргі ғалымдар бұл пікірге қарсы шығып отыр. Бұдан әрі, монахтың Кашмир, Ауғанстан, Персия, Армения және Трапезонт арқылы өтіп, Венецияға қайтатын кемеге отырғаны мүмкін.

Фриулиге қайта оралу

Одорик 1329 жылдың соңында немесе 1330 жылдың басында үйіне қайтып келді. Он жылдан астам саяхаттан кейін ол шамамен 50 мың километр жол жүрген еді. Отанына оралғаннан кейін көп ұзамай Одорик Падуадағы Әулие Антоний монастырына қарасты орден үйінде болды. 1330 жылдың мамыр айында ол өзінің саяхаттары туралы айтты, оны Солагниялық Вильгельм қарапайым латын тілінде жазып алды. Падуадан ол Авиньондағы Папалық сарайға кемемен бару үшін Пизаға барды деп есептеледі, онда ол алыс Шығыстағы шіркеу мәселелері туралы есеп беруді және Катайдағы миссияларға жұмыс істеушілерді сұрауды жоспарлаған. Алайда, Пизада ауырып қалды және Фриулиге қайтып оралды, онда 1331 жылдың 14 қаңтарында қайтыс болды. Монастырдың монахтары оны сол күні жасырын жерлеуге дайындалып жатқанда, бұл туралы қала халқы білген соң, Одорикті өте құрметтеген Удине қаласының басқарушысы Конрад Бернардигги араласып, ертеңіне салтанатты жерлеу рәсімін тағайындады. Оның саяхаттары және Одорикке байланысты постмортум кереметтер туралы хабарлар халық арасында жылдам тарады. Салтанатты рәсім бірнеше рет кейінге жылдырылды және, ақырында, Аквилея патриархы мен көптеген жергілікті мәртебелі тұлғалардың қатысуымен өтті. Одорикке деген құрмет өскен сайын, патриарх монахтың денесін Удине қауымының тапсырысымен және қаржысымен, Венеция суретшісі Филиппо де Санктис жасаған тас қабірге көшіруге бұйырды. Одорик Сан-Франческо шіркеуіне қойылды, ал оған арналған капелла XV ғасырда оның саяхаттары мен кереметтерінен алынған фрескалармен безенді. Венециялықтардың басып алуынан (1769) кейін қабір алынып тасталды және бірнеше орын ауыстырулардан кейін Сан-Мария-дель-Кармин шіркеуіне орналастырылды, онда ол әлі де сақтаулы.

Саяхаттарының қазіргі атағы

Халықтың ықыласы Одерикті қадір тұту нысанына айналдырды, муниципалитет оның денесіне құрметті мазар тұрғызды, ал оның қасиетті және саяхатшы ретіндегі даңқы ғасырдың ортасына дейін алыс-жаққа тарады, бірақ оның киелігіне қолдау ресми түрде тек төрт ғасырдан кейін (1755) Папалық билікпен бекітілді. Одориктің бюсті 1881 жылы Порденонеде орнатылды. Кітапта Одорикті нағыз және ерекше саяхатшы ретінде көрсететін бірнеше бөлім бар. Ол Марко Полодан кейін Суматра атынан нақты айтатын алғашқы еуропалық. Ол сол аралдың кейбір халқына жатқызатын каннибализм және әйелдердің ортақ өмір сүруі, әрине, сол аралға немесе оған жақын аралдарға тән. Оның архипелагтағы саго туралы сипаттамасында қателер бар, бірақ олар көзімен көргеннің қателіктері. Қытайға қатысты, оның Гуанчжоуды Censcolam немесе Censcalam (Chin Kalan) деп атауы, үйретілген құсқарлармен балық аулау, тырнақтарды тым ұзарту және әйелдердің аяқтарын қысу туралы сипаттамалары сол дәуірдегі саяхатшылардың арасында оған ғана тән; Марко Поло олардың ешқайсысын айтпайды. Одорик көптеген елдерді аралап қана қоймай, өз білімін басқалармен бөлісу үшін олар туралы жазды.

Қасиетті деп жариялау

1755 жылы Папа Бенедикт XIV Одориктің қабірінде болған көптеген ғажайыптарға қозғалғаннан кейін, Ұлы Одоричке көрсетілген құрметті бекітті. 1881 жылы Порденоне қаласы өзінің көрнекті ұлына ескере орнатты.

Мұра

4637 Одорико кіші планетасы оның құрметіне аталған.

Халық аудармалары

Одорик Порденоне, сэр Генри Юлдің аудармасы, Паоло Чиезаның кіріспесі, Одорик ділмәрдің саяхаттары: 14 ғасырлық Блаженный Одорик Порденоненың күнделігі, Эрдманс (2001 жылдың 15 желтоқсаны), қатты мұқаба, 174 бет, Archive.org сайтындағы сканерленген нұсқасы.