Кіріспе
Американдық жазушы (1921–1992)
Александр Мюррей Палмер Хейли (11 тамыз 1921 – 10 ақпан 1992)
Хейлидің алғашқы кітабы – 1965 жылы жарық көрген «Малкольм Х-тің өмірбаяны». Ол Малкольм Х-пен көптеген ұзақ сұхбаттар негізінде бірлесіп жазылған. Өмірінің соңында ол тағы бір отбасылық тарихқа арналған роман жұмысын аяқтамай кетті. Хейли сценарийші Дэвид Стивенске оны аяқтауды тапсырды; кітап «Queen: The Story of an American Family» деген атпен жарияланды. 1993 жылы осы кітап негізінде «Алекс Хейлидің патшайымы» атты телесериал түсірілді.
Ерте өмір және білім
Алекс Хейли 1921 жылы 11 тамызда Нью-Йорк штатының Итака қаласында дүниеге келді. Ол үш бауырының (Джордж және Джулиус есімді екеуі) және әкесінің екінші некесінен туған жарты қарындасының үлкені болды. Хейли отбасымен бірге Теннесси штатының Хеннинг қаласында тұрды, бірақ ол бес жасында отбасымен бірге Итакаға қайтып оралды. Хейлидің әкесі Саймон Хейли, Алабама А&М университетінде ауыл шаруашылығы профессоры болса, анасы Берта Джордж Хейли (қызметтес аты Палмер) Хеннингте өскен. Отбасының тамырында мандинка, басқа да африкалық, чероки, шотланд және шотланд-ирландтық тайпалары бар еді. Жас Хейли әрқашан әкесімен және оның нәсілшілдікке қарсы күресімен мақтанған. Әкесі сияқты, Алекс Хейли де Миссисипи штатындағы тарихи афроамерикандық колледж – Алкорн мемлекеттік университетіне қабылданды. Бір жылдан кейін Солтүстік Каролина штатының Элизабет-Сити қаласындағы тарихи афроамерикандық колледж – Элизабет-Сити мемлекеттік колледжіне оқуға түсті. Келесі жылы ол колледжді тастап кетті. Әкесі Алекске тәртіп пен өсу қажет деп ойлап, оны әскерге қабылдануға көндірді. 1939 жылдың 24 мамырында Алекс Хейли АҚШ Жағалау күзетінде 20 жылдық қызметін бастады. Хейли шежірелік зерттеулер арқылы анасының тегін Гамбиядағы Юфуреге дейін анықтады.
Жағалау күзетінің мансабы
Хейли асхана қызметкері болып тіркелді. Кейін ол стюард мамандығы бойынша үшінші дәрежелі кіші офицер болып жоғарылатылды, сол кезде қара нәсілді адамдарға ашық болған санаулы мамандықтардың бірі. Тынық мұхитындағы әскери операциялар кезінде Хейли өзіне-өзі әңгіме жазу өнерін үйренді. Қызмет еткен кезінде басқа теңізшілер оған қарындастарына махаббат хаттарын жазу үшін ақы төлейтін. Ол өзінің және экипажының ұзақ сапарларындағы ең үлкен жауы жапондық күштер емес, еңбекке жарамсыздық екенін айтты. Осы сұхбат журналдың маңызды ерекшелігіне бағыт берді. Хейлимен жасаған Мартин Лютер Кингтің Playboy журналына берген сұхбаты – ол кезге дейін кез келген басылымға берген ең ұзын сұхбаты болды. 1960 жылдары Хейли журналдың ең әйгілі сұхбаттарының жауапкері болды, соның ішінде американдық нацистік партиясының жетекшісі Джордж Линкольн Роквеллмен жасаған сұхбат бар. Роквелл, жазушы еврей емес екеніне көз жеткізгеннен кейін ғана Хейлимен кездесуге келісті. Хейли сұхбат кезінде кәсібилігін сақтап, Роквелл үстел үстінде тапанша ұстап отырды. (Сұхбат Roots: The Next Generations сериалында Джеймс Эрл Джонс Хейли рөлінде, ал Марлон Брандо Роквелл рөлінде қайта жаңғыртылды.) Хейли Мұхаммед Алимен де сұхбаттасты, ол Кассиус Клейден атын өзгерту туралы айтты. Басқа сұхбаттардың қатарында Джек Рубидің адвокаты Мелвин Белли, әртіс Сэмми Дэвис, футболшы Джим Браун, тележүргізуші Джонни Карсон және музыка продюсері Куинси Джонс болды.
Малкольм Х-тің өмірбаяны
1965 жылы жарық көрген «Малькольм Х-тің өмірбаяны» Хейлидің алғашқы кітабы болды. Онда Малькольм Х-тің көшедегі қылмыскерден бастап, Ислам Ұлтының ұлттық өкіліне дейінгі және сүннит исламын қабылдауына дейінгі өмір жолы баяндалған. Сондай-ақ, кітап Малькольм Х-тің қара нәсілдік мақтаныш, қара ұлтшылдық және пан-африканизм философиясын қамтиды. Хейли кітапқа Малькольм Х өмірінің соңына, оның ішінде Нью-Йорктегі Одобон залындағы (Audubon Ballroom) қазасына тоқталған эпилог жазды. Хейли «Малькольм Х-тің өмірбаянын» 1963 жылдан Малькольм Х-тің 1965 жылғы ақпандағы қазасына дейін өткізген 50-ден астам терең сұхбаттар негізінде жазды. Екі адам алғаш рет 1960 жылы Хейли Ислам Ұлты туралы мақала дайындағанда кездесті. Олар «Плейбой» журналы үшін Хейлидің Малькольм Х-пен сұхбаты кезінде қайтадан жолықты. «Малькольм Х-тің өмірбаяны» 1965 жылдан бері тұрақты түрде ең көп сатылатын кітаптардың бірі болып табылады. «Нью-Йорк Таймс» газеті 1977 жылға қарай кітаптың алты миллион данасы сатылғанын хабарлады. 1998 жылы Time журналы «Малькольм Х-тің өмірбаянын» 20 ғасырдың ең ықпалды 10 ғылыми еңбектерінің қатарына қосты. 1966 жылы Хейли «Малькольм Х-тің өмірбаяны» үшін Анисфилд Вольф кітап сыйлығын иеленді.
Супер Fly TNT (Т.Н.Т.)
1973 жылы Хейли өзінің жалғыз сценарийін жазды – «Супер Флай T. N. T.». Фильмде Рон О’Нил түсті және режиссерлік жасады.
Тамырлар
1976 жылы Хейли "Тамырлар: Американдық отбасының сағасы" романын жариялады, бұл оның отбасы тарихына негіделген, құлдық дәуіріне дейін жететін туынды болды. Оқиға 1767 жылы Гамбияда ұрланып, құл ретінде сату үшін Мэриленд провинциясына жеткізілген Кунта Кинтеден басталады. Хейли Кунта Кинтенің жетінші буын ұрпағы екенін мәлімдеді, ал романды жазуға кеткен жұмыс он екі жылдық зерттеу, құрлықтар аралық саяхаттар мен жазудан тұрды. Ол Кунта Кинте өскен Джуффуре ауылына барып, тайпа тарихшысы (гриот) Кинте тұтқындалған оқиғаны айтуын тыңдады. Хейли өміріндегі ең әсерлі сәт 1967 жылдың 29 қыркүйегінде Анаполисте (Мэриленд штаты) болғанын, дәл 200 жыл бұрын оның атасы Африкадан тізбекте жалға алынған жерде тұрғанын айтты. Кейіннен Анаполис қаласының орталығында Хейлидің аяқтарына жиналған балаларға оқиға оқып отырған бейнесі бар ескерткіш орнатылды. "Тамырлар" 37 тілге аударылды. 1977 жылы Хейли осы еңбегі үшін арнайы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Сол жылы "Тамырлар" ABC телеарнасында сол атпен танымал телесериал ретінде бейімделді. Сериалды рекордтық 130 миллион көрермен тамашалады. "Тамырлар" афроамерикандықтардың ұзақ тарихы бар екенін және көптеген адамдардың ойынша, оның бәрі жоғалып кеткен жоқ екенін көрсетті. Оның танымалдылығы сонымен қатар шежіреге деген халықтың қызығушылығын күрт арттырды.
Плагиатқа қатысты сот іс-әрекеттері және басқа да сын-пікірлер
Roots екі сотқа тап болды, олар плагиат және авторлық құқықты бұзу айыптарын қойды. Маргарет Уокердің қозғалған ісі қабылданбады, бірақ Гарольд Курландердің ісі сәтті аяқталды. Курландердің «Африка» романында құл саудагерлері қолға түсірген африкалық баланың тағдыры баяндалады, ол Атлант мұхиты арқылы құл кемесімен жүзіп өтеді және Америкадағы плантациядағы африкалық дәстүрлерін сақтап қалуға тырысады. Хейли «Африка» романынан алынған кейбір үзінділердің «Roots» кітабына енгенін мойындады, 1978 жылы соттан тыс келісімге келді және Курландерге 650 000 доллар төледі (1978 жылғы 650 000 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Генеалогтар да Хейлидің «Roots» еңбегіндегі зерттеулері мен қорытындыларына күмән келтірді. Гамбиялық гриоттың нағыз гриот емес екені анықталды, ал Кунта Кинте туралы әңгіме Хейлидің өзі айтқан сөздерінің қайталануынан туған дөңгелек хабарлама сияқты көрінді. Вирджиния және Солтүстік Каролинадағы жазба деректерде «Roots» оқиғасы Азамат соғысынан кейін ғана тіркелген. Хейлидің отбасы тарихының кейбір элементтері жазбаларда кездеседі, бірақ ең сенімді шежіре «Roots» кітабында сипатталғаннан өзгеше болуы мүмкін. Хейли және оның шығармалары, АҚШ-тың ең көп сатылған қара автор мәртебесіне қарамастан, афроамерикалық әдебиеттің Нортон антологиясынан алынып тасталды. Гарвард университетінің профессоры, антологияның бас редакторларының бірі Генри Луис Гейтс-младший Хейлидің туындыларына байланысты даулардың осы шешімнің себебі емес екенін мәлімдеді. 1998 жылы доктор Гейтс Хейлидің «Roots» туралы айтқандарына күмәнмен қарады, «Біздің көпшілігіміз Алекстің ата-бабаларының шыққан жерін тапқанына сенбейміз. «Roots» – тарихи зерттеу емес, қиял өнімі». 2023 жылы Джонатан Эйг Хейлидің 1965 жылы Мартин Лютер Кингке берген Playboy сұхбатында бірнеше жалғандықты айтқанын, соның ішінде Малкольм Х-ті сынаған сөздерін әсемдеп көрсеткенін мәлімдеді.
Кейінгі өмір және өлім
1980 жылдардың басында Хейли «Уолт Дисней» компаниясымен бірлесіп, «Эпкот» ойын-сауық паркі үшін Экваториалдық Африка павильонын әзірлеуде жұмыс істеді. Хейли «CBS» телеарнасында «Эпкот» орталығының ашылу күнін тойлау кезінде, жоспарларды талқылап, жүргізуші Дэнни Кеймен бірге тұжырымдамалық суреттерді көрсетті. Саяси және қаржылық мәселелерге байланысты павильон соңында салынбады. 1970 жылдардың соңында Хейли әжесі Куин арқылы туысқандарының тағы бір тармағына негізделген екінші тарихи романды жазуға кірісті; ол қарақұрғын әйелдің және оның ақ қожайынының қызы болған. 1992 жылдың 10 ақпанында Вашингтон штатының Сиэтл қаласында жүрек талмасынан қайтыс болғанға дейін ол романды аяқтаған жоқ. Ол Теннесси штатының Хеннинг қаласындағы балалық шағының үйінің жанына жерленді. Оның тілегі бойынша, Дэвид Стивенс романды аяқтап, 1993 жылы «Алекс Хейлидің патшайымы» деген атпен жариялады. Сол жылдың басында одан сол аттас мини-сериал жасалды. Хейли өмірінің соңында Клинтон қаласында (Теннесси штаты) шағын ферма сатып алды, бірақ сол кезде ол Норис (Теннесси штаты) мекенжайымен тіркелген еді. Ферма Аппалачия мұражайынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан, және Хейли өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Ол қайтыс болғаннан кейін, мүлік «Балалар қорғаныс қорына» (CDF) сатылды, ол оны «Алекс Хейли фермасы» деп атады. Бұл коммерциялық емес ұйым ферманы ұлттық оқу және демалыс орталығы ретінде пайдаланады. Фермадағы ескі қора архитектор Майя Линнің жобасы бойынша дәстүрлі консольді қора ретінде қайта жаңартылды. Қазіргі кезде бұл ғимарат CDF кітапханасы болып қызмет етеді.
Марапаттар мен мойындау
1977 жылы Хейли "Тамырлар" ("Алекс Хейли, "Тамырлар" үшін, Африкадағы бастауларынан бастап жеті ұрпақ арқылы Америкадағы қазіргі күнге дейінгі қара нәсілді отбасының тарихы") үшін Пулитцер сыйлығының арнайы сыйлығын алды. 1977 жылы Хейли "Тамырлар" еңбегіндегі жан-жақты зерттеулері мен әдеби шеберлігі үшін NAACP-тан Спингарн медалін алды. 1977 жылы Хейли Америка жетістіктері академиясының Алтын тақта сыйлығымен марапатталды. Петалумадағы (Калифорния штаты) АҚШ Жағалау күзеті оқу орталығындағы тамақ қызметі ғимараты автордың құрметіне Хейли Холл деп аталды. 1999 жылы Жағалау күзеті Хейлиге құрмет көрсетіп, кемесіне оның есімін берді. АҚШ Жағалау күзеті жыл сайын Бас журналист Алекс Хейли сыйлығын тағайындайды, бұл сыйлық Жағалау күзетінің бірінші бас журналисі (журналисттік шені бойынша бас сержантқа дейін көтерілген алғашқы жағалау күзетшісі) ретіндегі жазушының құрметіне беріледі. Ол ішкі хабарламаларда немесе сыртқы басылымдарда жарияланған Жағалау күзетінің тарихын көрсететін мақалалар мен фотосуреттер жазған жеке авторлар мен фотографтарды марапаттайды. 2002 жылы Корея Республикасы (Оңтүстік Корея) Хейлиге постүнді түрде Корея соғысының қызмет медалін (1951 жылы құрылған) табыс етті, АҚШ үкіметі 1999 жылға дейін әскери қызметшілеріне оны қабылдауға рұқсат бермеген еді.
Алекс Хейлидің жеке шығармаларының жинағы
Теннесси штатының Ноксвилл қаласындағы Теннесси университетінің кітапханасы Алекс Хейлидің жеке туындыларын Арнайы жинақтар бөлімінде сақтайды. Туындылар Хейлидің «Тамырлары» (Roots) романының 1977 жылға дейінгі даму тарихын көрсететін жазбалар, жоспарлар, библиографиялар, зерттеулер және құқықтық құжаттарды қамтиды. Ерекше қызығушылық тудыратыны – Харольд Курландердің Хейлиге, «Даблдей және Компанияға» және олармен байланысты топтарға қарсы сот процесіне қатысты материалдар. Алекс Хейлидің жеке жинағының бір бөлігі Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласындағы Африкалық америкалықтарды зерттеу кітапханасы мен мәдени орталығының Арнайы жинақтары мен мұрағаттарында да сақталады. Мичиган штатының Детройт қаласындағы «Сөз сақтаушысы» қоры Алекс Хейлидің жағалау күзеті қызметіне қатысты жазбаларын, жазбаларын және оның туындыларын дамытуға ықпал еткен махаббат хаттарын сақтайды. Сонымен қатар, Малькольм Х-тің жарияланбаған автобиографиясының цифрлық нұсқасы, эпилог, кіріспе және жойылған тараулар, жоспар, хаттар, қолмен жазылған жазбалар, Хейлидің Малькольм Х-ке алған толық сұхбаттары, өлеңдері, түзетілген жазбалары және цифрлық құқықтар да бар.
Кунта Кинте-Алекс Хейли ескерткіші
Мэриленд штатының Аннаполис қаласындағы портовый бөлімінде 1767 жылы Кунта Кинте келген жерді белгілейтін ескерткіш орналасқан. 2002 жылдың 12 маусымында ашылған бұл монумент афроамерикалық мұраны және отбасы тарихын сақтауды да мақтан тұтады.
Алекс Хейлидің туған жері ескерткіші және тарихи белгі
1993 жылдың мамыр айында Нью-Йорк штатының Итака қаласындағы Алекс Хейли ескеру жобасы, қаланың Алекс Хейлидің туған жерінде, Каскадилла көшесі, 212 нөмірдегі жерде ескерткіш саябақ құрды; саябақта оюлы гранит тақта және қауымдастық мүшелері жасаған жеке темір жапырақтары бар, қолмен соғылған темір орындық орнатылған. Томпкинс округінің Мұрагерлік қоры қаржыландырған Алекс Хейли ескеру жобасының мүшелері 2020 жылдың тамызында Каскадилла көшесі, 212 нөмірдегі үйдің сыртына орналастырылған Нью-Йорк тарихи белгісін алды. Жақын жерде, 408 Солтүстік Олбэни көшесінде Алекс Хейли атты қалалық бассейн орналасқан, ол да 1993 жылы ашылды және сол аймақтың белгілі қоғамдық орталықтарының бірі – Үлкен Итака белсенділік орталығынан (GIAC) көшенің ар жағында орналасқан.
Анықтамалар
Бастапқыда Essence журналында 1983 жылғы қараша айында жарияланған.