Кіріспе

Гвианалық саясаткер, белсенді және тарихшы (1942–1980)

Уолтер Энтони Родни (23 наурыз 1942 – 13 маусым 1980) – гвианалық тарихшы, саяси белсенді және ғалым. Оның ең танымал еңбектерінің бірі – 1972 жылы жарық көрген «Еуропа Африканы қалай дамытудан тоқтатты» кітабы. Родни 1980 жылы Гайананың Джорджтаун қаласында қатылды.

Ерте мансап

Уолтер Родни 1942 жылы Гайананың Джорджтаун қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. 1960 жылы Батыс Үндістан университетінің колледжіне түсіп, 1963 жылы тарих мамандығы бойынша үздік диплом алды. Ол 1966 жылы 24 жасында Лондонның Шығыс және Африка зерттеулер мектебінде Африка тарихы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Оның Жоғарғы Гвинея жағалауындағы құл саудасына арналған диссертациясы 1970 жылы Оксфорд университетінің баспасында «Жоғарғы Гвинея жағалауының тарихы, 1545–1800» деген атпен жарияланды және тақырып бойынша дәстүрлі көзқарастарға сын көзбен қарауы үшін кеңінен мақтауға ие болды. Родни көп саяхат етті және белсенді, ғалым және шебер дебатер ретінде халықаралық деңгейде танылды. 1966–67 және 1969–1974 жылдары Танзаниядағы Дар-эс-Салам университетінде, ал 1968 жылы Ямайкадағы Вест-Индия университетінің Мона кампусында оқытты. Ол тәуелсіздік алғаннан кейінгі Кариб аймағындағы орта таптың рөліне қатысты сыншыл болды. Сонымен қатар, ол капитализмді қатаң сынады және Африка тек «Социализм туы астында және жұмысшы табының жетекшілігімен» ғана империализмнен арыла алатынын айтты. 1968 жылдың 15 қазанында Ямайка үкіметі, премьер-министр Хью Ширер басшылығымен, Родниді «персона нон грата» деп жариялады. Оның Ямайкаға қайтып оралуына тыйым салу және Вест-Индия университетінің Мона кампусынан жұмыстан босатуы Батыс Кингстонның студенттері мен кедей халқының наразылығына әкелді, бұл «Родни көтерілісі» деп белгілі тәртіпсіздікке ұласты, нәтижесінде алты адам қаза тауып, миллиондаған долларлық зиян келді. Ол 1974 жылға дейін университетте жұмыс істеді, содан кейін Гайанаға оралды. Оған Джорджтаундағы Гайана университетінде профессорлық қызмет ұсынылды, бірақ Форбс Бернхам үкіметі Родни Гайанаға келгеннен кейін ұсыныстан бас тартты. Ол жалпыафрикалық қозғалыстағы белсенділігін жалғастырды және континенттің дамуының тоқтап қалу себептерін талдап, 1972 жылы «Еуропа Африканы қалай дамымайтын етті» деген кітабын жариялады. 1974 жылғы Панафрикалық конгреске дайындық аясында ол «Африка, Кариб бассейні және Америкадағы халықаралық тап күресі» тақырыбында мәтін дайындады. Бұл маңызды еңбегінде Родни Феликс Уфуэ-Буаньи, Жан-Клод Дювалье, Иди Амин Дада және Жозеф Десире Мобуту сияқты «негритуд» маскасымен тайпашылдыққа бет бұрған көшбасшыларды айыптады. Родни көрнекті пан-африкалық және марксист болды және Кариб теңізі мен Солтүстік Америкадағы Қара күш қозғалысында маңызды рөл атқарды. Дар-эс-Саламда тұрғанда, ол Африка білімі мен талқылауының жаңа орталығын дамытуға зор үлес қосты.

Кейінгі өмірі

1974 жылы Родни Танзаниядан Гайанаға оралды. Гайана университетінде профессорлық қызметке кірісуі тиіс болған, бірақ Гайана үкіметі оның тағайындалуына кедергі келтірді. Саясатқа белсенді түрде араласып, ол Еңбекші халық альянсына (WPA) қосылды. Бұл партия Халықтық Ұлттық Конгресс үкіметіне ең тиімді және сенімді оппозицияны ұсынды және "саяси сананы қалыптастыруға, этникалық саясатты кластық ынтымаққа негізделген революциялық ұйымдармен алмастыруға" бағытталды.

Құрлық

1980 жылғы 13 маусымда Родни 38 жасында Джорджтаунда, Зимбабведегі тәуелсіздік тойынан бір ай өткен соң, саяси белсенділік кезінде көлігінде болған жарылыстан қаза тапты. Ол әйелі Патриция және үш баласынан әйелсіз қалды. Оның жарылыстан жарақат алған ағасы Дональд Родни, Гайана қорғаныс күштерінің сержанты және Израиль үйінің мүшесі Грегори Смит, Уолтерді өлтірген бомбаны бергенін айтты. Қастаннан кейін Смит Француз Гвианасына қашып кетіп, 2002 жылы қайтыс болды. Бұл қастандықты Гвиана президенті Линден Форбс Бернхэм ұйымдастырғаны жиі айтылады, бірақ дәлелденген жоқ. Родни, биліктегі отаршыл таптың тарихи түрде құқығын қорғамай келген этникалық топтардың бірлесіп жұмыс істеуі керек деп сенді, бұл Бернхэмнің билігіне қарсы келді. 2014 жылы тергеу комиссиясы (COI) құрылды, оның барысында Роднидің көп жылдық досы және WPA-ның бұрынғы мүшесі екенін мәлімдеген жаңа куәгер Холланд Грегори Йервуд пайда болды. Йервудтың сөзіне қарағанда, Родни жарылыстан бірнеше апта бұрын оған детонаторларды ұсынған және бомба құрастыруға көмектесуді сұраған. Алайда, сол тергеу комиссиясы (COI) өз есебінде Роднидің өлімі мемлекеттік тапсырыспен жасалғанын және сол кездегі премьер-министр Форбс Бернхэм бұл жоспарды білген болуы керек деген қорытындыға келді. Уолтердің ағасы Дональд Родни қастан жасалған кезде онымен бірге көлікте болды және 1982 жылы ағасының өліміне байланысты жарылғыш заттарды ұстағаны үшін сотталды. 2021 жылғы 14 сәуірде Гайананың апелляциялық соты бұл үкімді және Дональдтың жазасын жоққа шығарды, оны қырық жыл бойы сотталуын талап еткеннен кейін ақтап берді. 2021 жылғы 9 тамызда Гайананың Ұлттық Ассамблеясы "№ 23" қаулыны қабылдады, ол 2016 жылғы "Жоржтаунда 13 маусымда, 1980 жылы қайтыс болған доктор Уолтер Роднидің өліміне байланысты жағдайды зерттеу және есеп беру үшін тағайындалған комиссияның" қорытындыларын іске асыруды көздейді.

Академиялық ықпал

Уолтер Роднидің ең ықпалды кітабы — «Еуропаның Африканы қалай дамымай қалдыруы», 1972 жылы [Bogle L'Ouverture Publications, Лондон, Англия және Танзания баспасы (TPH), Дар-эс-Салам, Танзания] басылған. Онда Родни Африканың еуропалық империалистер тарапынан қалай пайдаланылғанын сипаттады, бұл, оның пікірінше, континенттің көп бөлігінің қазіргі заманғы дамуына тікелей себеп болды. Кітаптың ықпалымен қатар, даулылығы да болды: ол Африкадағы дамудың төмендігі мәселесіне жаңа көзқараспен қараған алғашқылардың бірі болғандықтан, жаңашыл болып есептелді. Роднидің талдауы Үшінші әлемнің дамуының төмендігін зерттеуде бұрын қабылданған тәсілден әлдеқайда асып түсті. «Родни, сол кездегі көптеген адамдар сияқты, Африка саудасы мен саясатының өзара байланыстарымен қызығудың орнына, өзінің назарын Африка қауымдастықтарының ауыл шаруашылығы негіздеріне, олардың ішіндегі өндірістік күштерге және әлеуметтік дифференциация процестеріне аударды. Нәтижесінде оның зерттеулері XVI ғасырда Жоғарғы Гвинея жағалауындағы Африканың әлеуметтік институттарының сипаты және Атлантикалық құл саудасының әсері туралы жаңа сұрақтар тудырды. Осылайша ол Африкадағы отаршылдықты зерттеудің жаңа өлшемін ашуға көмектесті. Оның жұмысы Батыс Африка туралы одан әрі жазу мен зерттеуді ынталандырды және ол әлі күнге дейін жалғасып келе жатқан және қазір Африка тарихының барлық салаларына таралған пікірталасты бастады. Дар-эс-Салам және Вест-Индия университеттерінде сабақ берген кезінде ол көптеген талқылау топтарын құрып, оларды қолдады, олар білім алмастырып, формальды білімі жоқ көптеген адамдарды қамтыды. Жазушы ретінде ол «Ағаларыммен бірге» (1969) және өзінің ықпалды «Еуропа Африканы қалай дамытпай қалдыруы» (1972) кітаптары арқылы мыңдаған адаммен байланысқа түсті». — Профессор Джон Ричард Грейдің пікірлері, History Today, 49-том, 9-шы шығарылым, 1980 жыл. «Біз Уолтер Родниді революциялық ғалым деп ойлағанда, екі нәрсе туралы айтамыз: радикалды ғалым және оның тарихты зерттеуге, яғни Африка тарихына революциялық үлесі. Уолтер Родни Африканы зерттеуге қатысты ескі сұрақтарға жаңа жауаптар берген және жаңа сұрақтар қойған алғашқы ғалым болды». — 2010 жылдың маусым айында АҚШ-тың Йорк колледжінде өткен Уолтер Роднидің ескерткіш симпозиумында профессор Уинстон МакГоуэннің сөздері. «Уолтер Родни жергілікті немесе халықаралық радикализмнің галереясында ойнаған тұтқын интеллектуал емес еді. Ол колониализмге және оның заманауи мұрагері — қара нәсілділер үшін қолайлы жағдайға тап болу мен оларды қанауды көзге елестеткен ең мықты идеологиялық интеллектуалдардың бірі болды». — Воле Сойенканың сөздері, Одудуа залы, Ифе университеті, Нигерия, 1980 жылдың 27 маусымы, жұма. «Еуропаның Африканы қалай дамытпай қалдыруының тұрақты маңызы» атты кітабында Карим Хиржи былай дейді: «Уолтер Родни ғасырлар бойы бұрмаланған, бағаланбаған және қорланған континент туралы жазды. Бұл суреттер халықтың құлдығын және қанаушылықты ақтады. Сондықтан ол бұл жағдайды сипаттағанда сөзді қысқартқан жоқ. Егер де бірдеңе болса, ол үнсіздікті бұзып, әріптестерінің ар-ожданын қоздырғандығы үшін мақтауға лайық».

«Кариб бассейнінде үлкен шығармашылық ақыл-ойынан айырылды; бірақ Уолтер Родни ерте жаста Африка мен Америкадағы африкалықтар арасындағы бірегей интеллектуалды көшбасшылық дәстүрінің тұрақты бөлігі болудың ерекше ерекшелігін қол жеткізді. Ол Маркус Гарви мен В.Е.Б.Дюбуа, Джордж Пэдмор және К.Л.Р. Джеймс сияқты маңыздылық дәрежесіне жатады. Империализмнің әртүрлі ілімдерінің өнімдері, олар өздерінің еңбектері арқылы, ерекше жазушылар мен ораторлар ретінде құндылықтардың терең кері бұрылуын бастады. Африканың Еуропамен кездесуінің барлық салдарларын осы кісілерге сілтеме жасамай тұрып толықтай түсіну мүмкін емес. Уолтер Родни бұл жұмысты нығайтып, кеңейтті. Оның стипендиясы сенімді болды, бірақ бұл сонымен қатар адал және жақтастық стипендия болды. Оның ойынша, тарих — білімді реттеудің бір түрі, ол қарапайым адамдардың санасының белсенді бөлігіне айналуы мүмкін және оны бәрі әлеуметтік өзгерістердің құралы ретінде пайдалана алады. Ол осылай деп үйретті. Ол осыны жазған. Ал бұл оның Гайананың ұйымдасқан жұмысшыларымен қарым-қатынасына әсер еткен сияқты» (Джордж Ламминг, 1981 жыл). «Уолтер Родни көптеген жағынан UWI-нің ең жақсысы болды, Кариб теңізінің даму дискурсында тамырланған жарқын жас интеллектуал; Африка мен Кариб теңізінің тарихы бойынша педагогикаға қатысуы және осы білімді қоғамдастық белсенділігіне аудару арқылы өзінің ерекше интеллектуалдық сыйлықтарын көрсеткен студент, ол стипендия мен әлеуметтік белсенділік арасындағы байланыстың көрінісі болды. Уолтер Роднидің 1960-шы жылдардағы сәті UWI-нің академиялық сапарының ортасы болды, өйткені ол UWI-ді 30 жылдық отаршылдық негіздерінен арылтуға және ұлттық, аймақтық, бостандыққа ұмтылатын университет негізін қалауға көмектесті. Оның тарихты өткенді түсіну концепциясы және сонымен қатар саяси әрекет үшін эмпирикалық базаны дамыту ретінде қарауы. Ол бостандық тарихын ұсынды, осылайша кампусты қоғаммен және жаһандық бостандықпен байланыстырды. Ол осы жобаларды табысты орындағандықтан, қысқа мерзімде академияның керемет символына айналды. Уолтер Родни отаршылдық UWI-дің жаңа, аймақтың интеллектуалдық және саяси жұмысына тамырланған университетті дүниеге келтіруге ұмтылысын сезінген болар. Оның сәті UWI мен кең Кариб бассейні арасындағы отаршылдықтың аяқталуының шыңы болды. Оның тарихы — гуманистік тарих, гуманистік саяси тәжірибе. Ол бүкіл Кариб әлемін өзінің қоғамы деп қарады. Ол ұлтшыл емес еді, бірақ Кариб теңізінің әртүрлілігі көптеген ұлттар мен қоғамдар тұрғысынан құрылғандығын мойындады. Ол ерекше тәжірибесін, сондай-ақ Кариб және жаһандық тәжірибесін дамыта алды. Оның рөлін тарихи тұрғыдан қарастырсақ, бастапқыда ол университет пен аймақты отаршылдық негіздерінен арылтуға және Батыс Индия/Кариб теңізінің өзіндік ерекшелігімен пайда болуына мүмкіндік беруге тырысқан күш болды. Оның ақылының, күшінің, тұлғасының және достығының жоғалуы аймақ үшін және әлем үшін зор трагедия болды. Біз бұл аймақ тудырған ең ұлы акылдардың бірін жоғалттық». — Профессор сэр Хилари Беклес, Вест-Индия университетінің вице-канцлері.

«Роднидің кітабына жаңа алғы сөз жазған ғалым және саяси белсенді Анжела Дэвис былай дейді: «Уақытты өлшеу», — деп талап етеді ол [Родни], «немесе басқалары секіргенде баяу жылжу, тіпті кері жүруге тең». «Еуропаның Африканы қалай дамытпай қалдыруы» кітабында Уолтер Родни империализм мен отаршылдықты қолдаған әртүрлі процестер континентте экономикалық, сонымен қатар саяси және әлеуметтік прогреске кедергі келтіретін қалыптасқан құрылымдық кедергілерді тудырғанын мұқият дәлелдейді. Сонымен қатар, оның аргументі африкалықтарды «даму үшін соңғы жауапкершіліктен» босатуға бағытталмаған. Дэвис Роднидің гендерлік мәселелерді елемегенін де атап өтеді. Керісінше, ол гендерлік рөлге назар аударады. Ол отаршылдық кезеңінде африкалық әйелдердің «әлеуметтік, діни, конституциялық және саяси құқықтары мен мүмкіндіктері жойылғанын, ал экономикалық қанау жалғасып, тіпті күшейгенін» көрсетті. 1960-шы жылдардағы Роднидің халыққа білім беруге бағытталған қоғамдық тәсілі және оның «Groundings» (1969) кітабындағы педагогикалық тәсілдері туралы егжей-тегжейлі сипаттамалары оның маңызды сыншыл педагог және Пауло Фрейренің замандасы болғанын көрсетеді.

Құрмет пен марапаттар

Роднидің өлімі Мартин Картердің "Уолтер Родниге арналған" атты өлеңінде, дуб-поэты Линтон Квеси Джонсонның "Регги фи Радни" және Камау Братхвейттің "Уолтер Родниге арналған өлең" (Elegguas, 2010) өлеңінде еске алынды. Дэвид Дабидин 1988 жылы шығарған "Кули Одиссея" жинағында Родни туралы өлең жазды. 1977 жылы Бостон университетінің Африка зерттеулер орталығы Уолтер Родни лекциялар сериясын ашты. 1982 жылы Америка тарихи қауымдастығы Вальтер Родниге "Гуяналақ жұмысшы халықтың тарихы" (1881-1905) еңбегі үшін Альберт Дж. Беверидж сыйлығын табыстады. 1984 жылы Уорвик университетінің Кариб теңізі зерттеулер орталығы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде қара диаспораның ең көрнекті белсенділерінің бірі – Уолтер Роднинің өмірі мен еңбегін құрметтеп, Уолтер Родни атындағы естелік лекцияны құрды. 1993 жылы Гайана үкіметі Вальтер Родниге Гайананың ең жоғары наградасы – Гайананың Ұлы орденін табыстады. Сондай-ақ, Гайана үкіметі Гайана университетінде тарих кафедрасын құрды. 1998 жылы Батыс Индия университетінің Кариб зерттеулер институты Уолтер Родни лекциялар сериясын ашты. 2004 жылы Роднидің жесірі Патрисия және оның балалары оның құжаттарын Атланта университетінің орталығындағы Роберт Л. Вудрафф кітапханасына тапсырды. 2004 жылдан бері әр жылғы 23 наурызда (Роднидің туған күні) кітапхана мен Кларк Атланта университетінің саяси ғылымдар факультетінің демеушілігімен және Родни отбасының қолдауымен Уолтер Родни симпозиумы өткізіліп келеді. 2005 жылы Лондонның Саутварк ауданы Пекхэм кітапхана алаңында саяси белсенді, тарихшы және жаһандық азаттық күрескері доктор Уолтер Родниге арналған ескерткіш тақта орнатты. 2006 жылы Дар-эс-Салам университетінің Даму зерттеулер институтында Уолтер Родниге арналған халықаралық конференция өтті. 2006 жылы Мичиган университетінің Афроамерикалық және Африка зерттеулер факультетінде Уолтер Родни эссе конкурсы құрылды. 2006 жылы Родни отбасы Уолтер Родни қорын құрды. Оның кеңсесі Атлантада орналасқан және Роднидің еңбектері мен мұрасын әлемге таратуды мақсат етеді. 2010 жылы Йорк колледжінде Уолтер Родниді еске алу симпозиумы өтті. Сиракуз университетінің Афроамерикалық зерттеулер факультеті академиялық жетістіктері үшін Анжела Дэвис/Уолтер Родни сыйлығын тағайындады. Мичиган университетінің Афроамерикалық және Африка зерттеулер факультеті (DAAS) Дубоис-Мандела-Родни докторанттан кейінгі ғылыми тағылымдама бағдарламасын құрды. 2012 жылы Бингхэмтон университетінде "Еуропа Африканы қалай дамытпады" еңбегінің жарық көргеніне 40 жыл толуына арналған Уолтер Родни конференциясы өтті. 2022 жылы 36-шы Эльза Говея естелік лекциясында Вест-Индия университетінде Хорас Г. Кэмпбелл доктор Уолтер Роднидің "Еуропа Африканы қалай дамытпады" кітабының 50 жылдығы туралы баяндама жасады. Родни Клермонт Чунгтың 2010 жылы түсірген "W. A. R. Stories: Walter Anthony Rodney" деректі фильмінің тақырыбы болды. Лондонның Ньюэм ауданындағы Уолтер Родни көшесі Роднидің құрметіне аталды. Уолтер Роднинің есімі Ұлыбританияның Ливерпуль қаласындағы Халықаралық құлдық мұражайындағы Black Achievers Wall-да көрсетілген. 2022 және 2023 жылдары Берлиндегі (Германия) тәуелсіз өнер кеңістігі SAVVY Contemporary "Еуропа Африканы қалай дамытпады" кітабының жарық көргеніне елу жыл толуына орай Уолтер Родниге арналған зерттеу, қойылым және көрме жобасын жүзеге асырды. Әке-ұлы Арлен Харрис пен Даниал Харрис Ваджа Роднидің өмірін зерттейтін 2023 жылғы деректі фильмін түсірді: "Уолтер Родни: Олар сіз білгіңіз келмейтін нәрсе".