Кіріспе

Ағылшын композиторы және әнші (1809–1886)

Джон Липтрот Хаттон (12 қазан 1809 – 10 қыркүйек 1886) – ағылшын музыка композиторы, дирижер, пианист, аккомпаниатор және әнші.

Ерте мансап

Хэттон Ливерпульде музыкалық отбасында дүниеге келді, өйткені оның әкесі Джон және әкесінің әкесі екеуі де скрипкашы болған. Музыкант ретінде ол көбінесе өздігінен білім алғанмен, Чарльз Сантлидің әкесі Майкл Мейбриктің (өлеңші және композитор Стивен Адамстың інісі) шәкірті болды, сондай-ақ ол М. Молинеукс академиясында оқыды. 16 жасқа келгенде Вултон және Чайлдволл шіркеулерінде, сондай-ақ Ливерпульдегі Рим-католик шіркеуінде органшы болды. (Вултонға қатысқан сынақта ол өз атын еске түсіретін "All round my Hat" көше әнін орындады.) Көп қырлы таланттарға және оларға сай юморға ие болған ол Ливерпуль сахнасында актер ретінде танылды. Кейіннен ол Макреди компаниясының мүшесі ретінде Лондонға келді, 1832 жылдың желтоқсан айында Макреди мен Кин басқарған актерлік құрамда Шекспирдің "Отелло" пьесасында ойнады. Сантли Хаттонның Джек Шепардтың пьесасында Джо Блюзкиннің ("Jolly Nose" әнімен) рөлін Ливерпульдегі "Little Liver" деп аталған Ливер театрында жеке қойылымда сомдағанын айтады. Бұл 1839 жылы Пол Бедфордтың сол рөлді ойнаған Лондондық қойылыммен бір уақытта сахналанды: Хаттон соншалықты үлкен жетістікке жетті, Лондондық қойылым Ливерпульге келгенде көңіл көншітпейді. Осы аралықта ол музыкант ретінде де көзге түсе бастады: 1835 жылы Томас Эттвуд Мендельсонға былай деп жазды: "Бізде жақында "Британдық музыканттар қоғамы" деп аталатын жаңа мекеме ашылды, отандық таланттарды ілгерілету мақсатында. Бірақ сіз өзіңіздің плащыңызға немесе үлкен пальтоңызға бір қарап қойыңыз, мүмкін, одан бір бөлігі кесіліп алынған болар. Себебі Хэттон есімді жас жігіт бар, ол сіздің стиліңізге ұқсайды, тіпті плагиатсыз, мен кездескен басқа ешкімге ұқсамайды."

Композитор Лондон мен Венада

1842–43 жылғы қысқы маусымда ол Дрюри Лейндегі Корольдік театрдағы ағылшын опера сериясындағы хорларды басқаруға тағайындалды, ал 1843 жылдың ақпанында Эдвард Фицболдың либреттосына жазылған өзінің алғашқы опереттасы – «Темза королевасы» немесе «Балық аулаушылар» алты қойылымға сәтті шықты. Бұл ішінде Мисс Ромер, мырза Х. Филлипс және мырза Аллен орындаған «Қуанышты үйлену қоңыраулары» мадригалы да болды. Компания құрамында көрнекті неміс басы Йозеф Штаудигль де болды: оның ұсынысымен Хаттон Фицболдың мәтініне негізделген, көбірек масштабты «Паскаль Бруно» шығармасын жазды. Хаттон мен Штаудигль бұл жаңа аранжировканы 1844 жылдың қазан айында Венада Штаудигльдің пайдасына, бас рөлді Штаудигль орындап, көрсетті. Ол көрістері әртүрлі болды және лондондық көрермендерге ұсынылмады, бірақ Стаудигль Англияда жарияланған жалғыз бөлік – «Кек алу» әнін өте танымал етті. Фицболл өзінің мәтінінің оның келісімінсіз неміс тілінде, «Герр Фикболл» деп аталатын ойын қағазында ағылшын авторы ретінде ұсылғанын білді және жағдайға мойынсұнуға мәжбүр болды, бірақ бұл Хаттонмен арадағы қарым-қатынасын тоқтатқан сияқты. Бірақ Вена Хаттонның фортепианода ойнауын, әсіресе ол жатқа айтқан Дж. С. Бахтың фугаларын жоғары бағалады. Венада ол Сехтерден контрапунктті оқыды. Одан кейін ол неміс классиктерінің стилінде, Томас Олифантқа жазылған он сегіз ән, соның ішінде неміс тіліне аудармасы бар бірнеше әндер жазды. Олифант музыка коллекционері болды және 1840–1849 жылдар аралығында Британ мұражайының қолжазба және баспа музыка коллекцияларын каталогтады. Ол «есте жоқ мадригалдық бөлшектерді жинауда теңдесі жоқ» болды, ал оның жеке коллекциялары 1873 жылы қайтыс болғаннан кейін шамамен 600 лотқа сатылды. Хаттонның Олифантқа арналған әндері Англияда «П. B. Czapek» псевдонимімен (мажар тіліндегі «қалпақ» сөзінен – «Хаттон» үшін) жарияланды және Хаттонның басқа авторлық құқықтарымен бірге Олифанттың меншігіне өтті. Хаттонның өзінің серігі үшін жазған шығармаларының арасында «Ағынның жұмсақ ағысы», «Күзгі ойлар», «Алтыншының қызы» және «Менің күндерім керемет болып өтті» әндері бар. 1846 жылы ол Үш хор фестивалінде әнші ретінде өнер көрсетті, сондай-ақ Моцарттың фортепиано концертін орындады. Ол осы шамада Сивори, Вьётемпс және басқалармен бірге концерттік турлар жасады, сонымен қатар аккомпаниатор және солист-пианист ретінде жұмыс істеді. Ол сондай-ақ монодрамалық ойын-сауықтарды ұйымдастырды, мысалы, 1846 жылдың желтоқсанында Пекхэмдегі Ассамблея залында өткен концерттің сипаттамасында: «Мырза Дж. Л. Хаттон бұл ойын-сауықтың Атласы болды және концерттің салмағын өз желкесінде көтерді. Ол лекция оқыды, ән айтты және фортепианода орындады. Малапроптың Серберы сияқты, ол бірден үш мырзаға тең болды. Ойын-сауық жаңа және қызықты болды. Мырза Хаттон Корелли, Бах, Гендель, Моцарт, Бетховен және т.б. сияқты түрлі шеберлердің фортепиано музыкасының керемет үлгілерін орындады. Ол күлкілі, лирикалық және трагедиялық әндер орындады. Ол көптеген елдерден өз шығармалары үшін жарна жинады және тыңдаушыларын қуаныш пен күлкіге алма кезегімен ие қылды. Мырза Хаттон өзінің көптеген шығармаларын қонақтарына тым көп жүктемеуге жеткілікті қарапайым болды. «Робинзон Крузоның басынан кешкендері» әні, әрине, өте күлкілі болуы керек еді, бұл кешке мырза Хаттон орындаған жалғыз шығарма болды». Осыдан айырмашылығы – сол күні Хаттон өзінің көптеген шығармаларын орындамады, бірақ бір адамның сөйлеу, әндер және қосымша құралдары бар ойын-сауық стилін бес жылдан астам бұрын Чарльз Дибдин өзінің «Entertainments Sans Souci» еңбегінде дамытқан. Хаттон Дибдиннің мысалынан хабардар болды.

Бірінші американдық турне

1848 жылдан 1850 жылға дейін Хаттон Америкада болды, ал 1848 жылы Нью-Йоркте бірнеше қоғамдық және жеке концерттер берді. Мысалы, 12 қыркүйекте Аполлон театрында өзінің комикалық әндерін, сондай-ақ Гендель, Филд және Скарлатти шығармаларын орындады. Сол жылы Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында Стивен Фостермен бірге сахнада болды. "Заманауи американдық сыншылар оның ұлы өнерін жұртшылықтың бағалай алмауына қынжылды." Ол кейде көпшілікке ұнайтын нәрселерді де орындады: Бостонда, Гендель мен Хайдн қоғамында қызметке орналасқаннан кейін, Бахтың фугаларын және Мендельсонның фортепиано концертін орындады, сонымен қатар фортепианода ойнап, шлейф қоңырауларын шаңғыратып, "Christmas Sleigh Ride" әнін шырқады, бұл көпшілікті қатты қыдырды. Айтуынша, келесі күні ол 1846 жылы алғаш рет қойылған Мендельсонның "Илия" операсын дирижерлеуге тиіс болған, бірақ баритонның ауруына байланысты Хаттон тиісті эпизодтарда дирижерлік тақтадан көрермендерге қарап, өзі басты рөлді орындаған.

Әнші және аккомпаниатор

Хэттон Роберт Херриктің (оның ішінде оның әйгілі "Антеяға"), Бен Джонсон мен Чарльз Седлидің өлеңдеріне әртүрлі әндер жазды, олар 1850 жылға дейін жарияланды. Басқалары Томас Олифанттың меншігіне өтті. 1850 жылғы тамыздағы алдын ала сөзінде Хаттон оларды "әр түрлі уақытта, әртүрлі жағдайларда жазғанын" айтады. Олардың кейбіреуі 1848 жылдың күзінде Америкаға аттанғанға дейін жазылған, ал Англиядан кеткен кезде бірнеше досыма естелік ретінде сыйладым. Қалғаны, бір ерекшелігінен басқа, мен кеткен кездегі ойын-сауығым үшін жазылды және олардың ешқайсысы жариялануды көздемей жазылған. Англияға оралғаннан кейін достарымның бірі осы композициялардың толық жинағын жасап, біріктірілген түрде жариялауға шақырды. Достарымның кейбір қолжазбаларымды қайтаруы маған осыны істеуге мүмкіндік берді, енді мен осы әндерді әлемге жіберемін, егер олар музыкалық ләззат алуға, немесе камералық музыканың маңызды саласындағы талғамды жаңартуға үлес қосса, оған қанағаттанамын. 1840 жылдары ол "Саймон Кәмпәріш" атты тағы бір сүйікті шығармасын жазды (ол оны Олифантқа "10 фунт стерлингке" сатты). Бұл ән 1859 жылы Анри Дрейтонның "Diamond cut diamond" балада операсына енгізілді. Чарльз Сантли "Антеяға" және "Саймон Кәмпәріш" әндерін Хэттонмен бірге орындады, оларды екеуі де 20 ғасырдың басында жаздырып, композитормен байланысын сақтап қалды. Хаттон өз заманының ең көрнекті аккомпаниаторларының бірі болды және 1850 жылдары Марио мен Гризи және Симс Ривзбен гастрольде болды. Марио үшін ол өзінің әйгілі "Жақсы түң, сүйіктім, жақсы түң" әнін жазды, оған сөздерді дұрыс айтуды үйретті және оны қолжазбаға түсіргенге дейін музыкаға дайындады. Осы ән және "Com'è gentil" (Don Pasquale-ден) Мариомен ең көп байланысты екі ән болды. Хаттон 1850 жылы Ривзбен гастрольде болды, содан кейін Америкаға қысқа уақытқа оралды, ал 1853 жылы онымен Дублин, Белфаст және Манчестерге гастрольде болды, сол кезде Дублинде Ривз алғаш рет "Жақсы түң, сүйіктім" әнін орындады. Марио оны итальяндық акцентпен әндейтін, жүректі ауыртатын, ал Ривз оны күшті және жанды қозғаушы етті. Хаттон англикандық шіркеу музыкасын жазды, соның ішінде E тонындағы таңғы және кешкі құлшыныстарды, сондай-ақ Come Holy Ghost және Blessed be the Lord of Israel сияқты көптеген әндерді. Ривз Хаттонның тоқ шашы мен айналасындағы жиегіне байланысты оны "Сұлтан" деп атады. Хаттон өзін-өзі пародиалайтын "The little fat man" атты әзіл әнін орындады. Мысалы, ол оны 1853 жылғы сәуірде Лидстегі Рационалды демалыс қоғамының алдында орындағанда, Mme D'Anteny-мен бірге "La ci darem la mano" әнін орындады, өзінің "Day and Night" әнін айтты және Генделдің "O ruddier than the cherry" (Acis and Galatea) әнімен аяқтады. Содан кейін Лидс мадригал және мотет қоғамы оның "Көлікшілер сақ болыңдар!" шығармасын орындады. Хаттон әрқашан көп қырлы болды. 1856 жылы Джордж Линлидің мәтініне жазылған Робин Гудтың дүниежүзілік кантатасы Брэдфорд фестивалінде орындалды. Хаттон ағылшын мадригалдарын жақсы көруі және неміс музыкасынан алған әсері арқасында әндер мен әндердің жазуындағы ең басты сарапшылардың бірі болды. Олифантпен байланысы оған ақпарат пен зерттеуге тікелей жол ашты. Кельн хорының Англияға келгені Англиядағы әнші-күйші қозғалысына жаңа серпін берді деп есептеледі, ал Хаттон оның алдыңғы қатарында болды. Олардың үйлесімді әуендері, Мендельсон және басқалардың неміс тіліндегі әндері ағылшын әндерін еліктеп, глейс деп аталды және үлкен қызығушылық тудырды. Барлық ағылшын композиторларының ішінде неміс музыкасын жаңадан түсінген және ағылшынның әуендік идиомасында сенімді негізге ие болған Хаттон "көптеген адамдар еліктеген, бірақ ешкім теңесе алмаған" бірнеше әндерді шығарды. Америкадан оралғаннан кейін Хаттон Гли мен Мадригал одағының дирижері болды, ал 1850 жылдары Чарльз Кинмен жұмыс істеген кезде ол өзінің бірнеше әндерінің жинақтарын жариялады, соның ішінде "Отсутствие", "Когда вечерний сумерки", "Самая счастливая земля" және т.б. Оларды Уильям Филдинг басқарған кәсіби әншілер тобы "Орфей вокаль одағы" орындады. Осылайша Хаттон Генри Смарт, Джордж Александр Макфаррен және Уолтер Макфаррен сияқты басқаларға және оның соңынан ерген көптеген басқаларға үлгі көрсетті.

Шекспирдің Чарльз Кинге арналған музыкасы

Шамамен 1853 жылдан бастап Хаттон Лондондағы Принцесс театрында музыка директоры болып, Чарльз Киннің Шекспир пьесаларын қайта қоюларына музыканы дайындап, дирижерлік етті. Осы қызметінің барысында ол 1853 жылы «Ассирия патшасы Сарданапал» (оркестр құрамында алты арфа болды) және «Макбет» пьесаларына музыка жазды. 1854 жылы «Фауст пен Маргарита» үшін увертюра және энтракттар жазды; 1855 жылы Шекспирдің «Генрих VIII» пьесасына арналған музыкасын Чарльз Кинге арнады; 1856 жылы Киннің Шериданның «Пизарро» пьесасын қайта қоюы үшін жазған музыкасы Майкл Келлидің бұрынғы партитурасын алмастырды. Келлидің самопевки ғана сақталды. Кин шынайылықты іздеді: Хаттон оны толығымен қайта жазды, «Риверо мен Чхудидің Перу ескерткіштері туралы еңбегінде жарияланған мелодияларға негізделген, испандықтар жаулап алғаннан кейін бізге жеткен үнді мелодияларының негізінде». Ол 1857 жылы «Ричард II» үшін, ал 1858 жылы «Король Лир», «Венеция саудагері» және «Ешнәрсе туралы көп шу» пьесаларына музыка жазды. «Генрих V» пьесасына жазылған музыкаға да сілтеме бар, онда бірнеше ортағасырлық музыкалық аспаптар қажет болды. 1859 жылғы заңдық даудан кейін Кинмен жасалған келісім бұзылған сияқты. «Ешнәрсе туралы көп шу» пьесасының музыкасы жарияланбағандықтан, Хаттон оның әлі де өзінің меншігінде екенін және оны өз қалауынша өңдеуге немесе орындауға құқылы екенін көрсетуге тырысты. Алайда, сот бұл Киннің жобасының ажырамас бөлігі екенін анықтады және оған қарсы шешім шығарды.

Кейінгі мансап

Хаттонның үшінші операсы «Роза, немесе Махаббаттың құны» (авторы Генри Сазерленд Эдвардс) 1864 жылы Ковент-Гардендегі Корольдік ағылшын операсында қойылды. Ол Гелен Лемменс Шеррингтон, Мистер және Миссис Уиллоуби Вайсс, Джордж Перрен, Генри Корри және Айнсли Кукпен бірге сахнада болды, бірақ аса сәттілікке жете алмады. Осы жылы Лондондағы Сент-Джеймс залында Баллада концерттері басталды, онда Хаттон алғашқы тоғыз маусымда аккомпаниатор болып жұмыс істеді. Хаттон Суффолк графтығындағы Альдебург теңіз жағалау қаласына әуес болып, біраз уақыт онда тұрды және 1865 жылдың қазан айында әлдебір уақытқа сонда болды. Осыған орай ол өзі сүйіп тұратын орынды еске алу үшін төрт бөлімді «Альдебург Те Деум» шығармасын жазды. 1866 жылы ол тағы да Америкаға сапар шекті, онда Х. Л. Бейтменнің концерттік труппасының құрамында 31 қазанда Нью-Йорктегі Стейнвей залының ашылу концертіне қатысты. Оның қызы Фрэнсис Дж. Хаттон 1869 жылы Канадаға эмиграциялады, онда ол беделді композитор және Лондон, Онтариодағы Хеллмут әйелдер колледжінің ән оқытушысы болды. Хаттон «Англия әндері» атты алғашқы екі томды қайта өңдеуге жауапты болды, бұл ағылшын әндерінің канонын қалыптастыруға көмектескен ықпалды жинақ болды. Кейіннен, Этон Фэннингтің редактурасымен жинақ үш томдық болып кеңейді. Хаттон: «Мен ескі әндердің ең таңдаулыларын жинадым. Пурселл, Арн, Шилд, Дибдин, Хорн және Бишоп есімдері әр үйдің тілінде жүреді, және осы композиторлардың ең жақсы әндерін қамтымайынша, ешбір ағылшын жинағы толық болмайды. Оның ішіндегі әндердің бесеуінде жаңа симфониялар мен аккомпанементтер жазылған», – деді. Оның таңдауы, сондай-ақ, Джордж Александр Макфаррен көптеген аккомпанементтерін қайта жазған Чаппелдің «Ескі заманның танымал музыкасы» шығармасына да сүйенді, және ол 1866 жылғы Хулланың «Әндер кітабынан» ерекшеленді, онда тек аккомпанементсіз әуендер берілген. Ол сондай-ақ Дж. Л. Моллоймен бірлесіп «Ирландия әндері» жинағын, комикалық әндер жинағын және Boosey & Co үшін Роберт Шуманның әндері жинағын өңдеді. «Англия әндері» жинағының көздерінің бірі Джон Гей мен доктор Пепуштың «Жалшы операсы» болды. Хаттон Джон Оксенфордпен (1877 жылы қайтыс болған) бірлесіп, жаңа симфониялар мен аккомпанементтер қосып, өңдеуді жасады, ол Стивен Сторастың ескі нұсқасын алмастырды, ал 1920 жылы Найджел Плейфэр үшін Фредерик Остин жасаған нұсқасымен қайта жаңартылды. Хаттон мен Оксенфорд сонымен қатар Шилд пен миссис Бруктың «Розина», Арн мен Бикерстаффтың «Ауылдағы махаббат» және Сторас пен Хоардың «Ән жоқ, кешкі ас жоқ» операларының өңдеулерін жасады. 1875 жылы Хаттон Штутгартқа барды және «Езекия» атты киелі музыкалық драма жазды, ол 1877 жылы The Crystal Palace-та қойылды; оның барлық ірі шығармалары сияқты, ол орташа сәттілікке ие болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол Кент графтығындағы Маргейт қаласында тұрды және 1886 жылдың 20 қыркүйегінде онда қайтыс болды. Хаттонның жан-жақтылығы, оның көптеген дағдылары мен қызығушылықтары, энергиясы және жақсы мінезінің қуаныштылығы оның заманының ерекше музыканттарының біріне тән болды: бірақ осы қасиеттері кейбіреулердің оның дарындылығын төмен бағалауына себеп болды. Оның 1911 жылғы «Британ энциклопедиясындағы» өмірбаянында былай делінген: «Хаттон музыканың лирикалық формаларында өте жақсы болған, және мадригалдың қатаң стильдерінде ерекше шеберлігі болса да, ол «Антеяға», «Қош бол, жаным» және «Саймон шарапханашы» сияқты әндерімен танымал болды. Оның «When Evening's Twilight» сияқты әндері мен әндері өздерінің сыныптарының ішіндегі ең жақсылары деп саналды; егер ол өзінің қарсы тұра алмайтын жануарлар рухына және көркемдік құрметке ие болмаса, ағылшын композиторларының арасында жоғары мәртебеге ие болар еді, бұл оның жас кезінде концертте пайда болған кезде Бахтың фугасын ойнай ма, әлде күлкілі ән айта ма екеніне сенімді емес еді. Дегенмен ол құрметсіз болған жоқ: өзінің 150-ден астам әнін құрастырған өз баладалары мен әндерінің тұрақты құндылығы, ағылшын әндерінің аранжировкасының артықшылықтары, Киннің композиторы және Марио, Ривз және Сантлидің аккомпаниаторы ретінде рөлі, Боузиге ұзақ уақыт бойы баспагер ретінде де, баладалық концерттердің промоутері ретінде де қызмет еткені ағылшын музыкасындағы өзінің бірегей орнын көрсетеді».