Кіріспе

Пролог немесе пролог (грекше πρόλογος prólogos, πρό pró, "алдында" және λόγος lógos, "сөз") – оқиғаның бастауын ашатын, оқиға орнын анықтап, көрініс туралы ақпарат беретін, көбінесе негізгі оқиғамен байланысты болатын бұрынғы оқиғалар мен басқа да қосымша мәліметтерді ұсынатын әңгімелеу тәсілі. Ежелгі грек сөзі πρόλογος қазіргі пролог мағынасын қамтиды, бірақ оның мағынасы кеңірек, алғы сөз мағынасына жақын. Сондықтан грек драмасында прологтың маңызы өте жоғары болды; кейде ол романның орнын толығымен басып, ал кейде драманың өзінен кейін келетін эпизодты алмастырды.

Латын тілі

Латын сахнасында пролог көбінесе Афинадағыдан дамыған болатын, ал Плаут өзінің пьесаларына қосымша жазған өлеңдерінің мұқият құрамында осы ойын-сауықтың бөлігіне қаншалықты мән бергенін көреміз. Кейде, мысалы, "Руденс" пьесасының алғы сөзінде, Плаут өзінің шебер және романтикалық прологтарында өзінің дарындылығының шыңына көтеріледі, бұл прологтар әдетте пьесада қатыспайтын тұлғалардың аузынан айтылады. Мольер өзінің "Амфитрион" пьесасының кіріспесінде Плауттың прологын қайта жаңғыртты. Расин "Естер" хорлық трагедиясын ашатын прологты Пьети сөйлейтіндей етіп енгізді. Ежелгі дәстүр біздің ерте драматургтарымызға күшті әсер етті. Орта ғасырлардағы мистик және ғияпаттық пьесалар уағызбен басталатын болса, қазіргі мағынадағы драма Елизавета тағында жаңадан пайда болғанда, Еврипид пен Теренцийдің дәстүрінен тікелей алынған прологпен бірге келді. Саквилл, Бакхерст лорды, 1562 жылғы "Горбодук" пьесасы үшін ақымақ шоу түрінде пролог дайындады; сондай-ақ ол әртүрлі авторлардың қысқа романтикалық эпостарының жинағына пролог қызметін атқаратын белгілі "Индукцияны" жазды.

Елизавета дәуірі

Қайта өрлеу дәуірінің драмаларындағы прологтар көбінесе көрерменге түсініктеме беру және жағдайды айқындау үшін қолданылатын еді. Бір актердің тікелей сөйлеуі ретінде пролог көрерменнің назарын және ықыласын аударатын, пьесаның тарихи контекстін, негізгі тақырыптарын ашып, кейде жауапкершіліктен жалтаратын. Осылайша, кез келген сценарийленген қойылым сияқты, пролог мәтін, сол мәтінді оқитын актер және тілдің өзіндік көркемдігі арқылы өміршең болар еді. Көрмеге келушілерді шындықтан пьеса әлеміне енгізе отырып, пролог көрермен, актерлер, кейіпкерлер, драматургтер арасындағы шекараны белгілейтін, пьеса ішіндегі ойша әлем мен сыртқы дүние арасындағы айырмашылықты жасайтын. Бен Джонсон прологты көрерменге өзі мен қойылымның барлық жақтары арасындағы күрделілікті еске түсіру үшін жиі пайдаланған. Прологты оқитын актер қара киіммен киінген, бұл пьесада қолданылатын әсем костюмдерге қарама-қарсы келетін. Ол бас киімін шешіп, макияж жасамайтын. Ол пьесаның атын жазылған кітап, парқ немесе плакат ұстауы мүмкін. Оны үш рет қысқаша трубаның үнімен жариялап, үшінші соққыда ол сахнаға шығып, төменгі жағына орналасатын. Ол соттағы қазіргі үлгі бойынша үш рет иіліп, содан кейін көрерменге сөз сөйлейтін. Елизавета заманының прологы классикалық және ортағасырлық дәстүрлердің элементтерін біріктіруімен ерекшеленеді. Классикалық дәстүрде пролог төрт түрдің біріне сай келеді: sustatikos, пьесаны немесе ақынды мақтау; epitimetikos, қарсыласқа қарғыс айту немесе көрерменге алғыс білдіру; dramatikos, пьесаның сюжетін түсіндіру; және mixtos, осылардың барлығын қамту. Ортағасырлық дәстүрде моральдық қағидалар мен қарапайымдық, сондай-ақ театрлық өзіне-өзі сынай қарау және актерлер мен драматургтердің, сонымен қатар көрерменнің төлем жасауына байланысты қаржылық келісімшартқа ашық сезімталдық байқалады.

Көркем әдебиеттердегі қолданылуы

Прологтар бұрыннан-ақ драмалық емес көркем әдебиетте қолданылып келеді, кем дегенде Джеффри Чосердің «Кентерберилік әңгімелері» тұсынан бері. Бірақ Чосердің кітаптың басында біреуі ғана емес, көптеген әңгімелерге прологтары болған. Аргентиналық жазушы Македонио Фернандестің «Етерна мұражайының романы» атты туындысында автордың 50-ден астам прологы бар. Олардың стилі метафизикалық, юмористикалық, психологиялық сипатта, сонымен қатар роман өнері туралы әңгімелер де кездеседі.