Кіріспе

Албан ақыны және жазушысы Миллош Джердж Николла (; 13 қазан 1911 – 26 тамыз 1938), көбінесе Миджени атты бүркеншік есімімен танымал, 20 ғасырдың ең маңызды ақындарының және жазушыларының бірі саналады. Ол қайтыс болғаннан кейін, соғыстар аралығындағы албан әдебиетінің ең ықпалды жазушыларының бірі ретінде танылды. Миджени өмірі бойы революциялық романтизмнен сыншыл реализмге өтті деп есептеледі. Ол өмір сүрген жылдардағы кедейлік туралы "Бізге күнделікті нанымызды бер", "Қияметке бастайтын сұлулық", "Тыйым салынған алма", "Жұмыр бидай туралы аңыз", "Көмір қалайсыз ба?" және тағы басқалары сияқты туындыларында жазып, байлардың халықтың қайғысына немқұрайлылығын өткір жеткізді. Оның шығармашылығының кеңінен тарауы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, коммунистік режим 1930 жылдары жартылай жарияланбаған туындыларын толыққанды жариялауға мүмкіндік алғанда, ерекше қарқын алды.

Өмірбаян

Оның тегі оның әкесінің әкесі Николадан тараған, ол Жоғарғы Река аймағынан шыққан және 19 ғасырдың соңында Шкодерге көшіп келген. Ол кірпіш қалаушы болып жұмыс істеген, кейін Черногорияның Кучи ауылынан Стаке Миланиге үйленген. Олардан екі ұл туған: Гердж (Мидженидің әкесі) және Кристо. Оның әкесі 1922 жылы Албан православие шіркеуін құру жөніндегі съездің қатысушыларының бірі болған. Оның анасы София Кокоши (1916 жылы қайтыс болған), Каважа қаласында туған, итальяндық монахтар басқаратын Скутари католик семинариясында білім алған. Анасының інісі Йован Кокоши Битоладағы православие семинариясында оқытушы болған. Оның алғашқы тілі серб-хорват тілі болған деген пікір бар. Мидженидің кіші әпкесі Ольганың қызы Анжелина Чека Луараси, Скэндер Луарасимен бірлесіп жазған «Миджени – Туындылар» кітабында, Мидженидің албандық, славяндық емес екенін, және ол ана тілі ретінде тек албан тілінде сөйлегенін, ал славян тілін өсіп келе жатып үйренгенін айтқан. Ол Скутаридегі православиелік бастауыш мектепке барган. 1923-1925 жылдары ол әпкесі Ленка көшіп кеткен Бар қаласындағы (Монтегрова) орта мектепте оқыған. 1925 жылы, 14 жасында, ол Монастыр (Битола) (бұрынғы Югославия) орта мектебіне оқуға стипендия алған. 1927 жылы мектепті бітіріп, содан кейін Иоанн Богослов атындағы православие семинариясына түскен. Ол Ескі шіркеу славян, орыс, грек, латын және француз тілдерін оқыған. Оқуын 1932 жылдың маусымына дейін жалғастырған. 1932 жылғы 17 маусымдағы паспортында оның аты Милош Николич деп жазылған, ал 1933 жылғы 18 мамырда Білім министрі Мираш Иванаж қол қойған мұғалімдік тағайындама жарлығында Милош Николла деп өзгертілген. 1937 жылғы 26 қаңтардағы жаңа туу туралы куәлігінде оның есімі Милош Николла деп көрсетілген.

Оқыту, баспа және денсаулықтың нашарлауы

1933 жылдың 23 сәуірінде Шкокерден жеті шақырым қашықтықтағы Враке ауылындағы мектепке мұғалім болып тағайындалды. Осы кезеңде ол прозалық эскиздер мен өлеңдер жаза бастады, Милош Джердж Николланың аббревиатурасы болған Миджени деген жаңа псевдониммен. 1935 жылдың жазында Миджени бұрын жұқтырған туберкулезбен ауыр сырқаттанады. Сол жылдың шілде айында Албанияның батпақты жағалау жазықтарында кең таралған ауруға ем іздеу ниетімен Грекияның Афина қаласына сапар шекті, бірақ бір айдан кейін жағдайы жақсармағандықтан Шкодраға оралды. 1935 жылдың күзінде ол бір жылға Шкодрадағы мектепке ауыстырылды және қайтадан "Иллирия" журналында өзінің алғашқы маңызды өлеңдерін жариялай бастады. 1936 жылдың 12 қаңтарында Тиранадағы аудармашы Скэндер Луарасиге (1900–1982) жазған хатында Миджени: "Мен өлеңдерімді баспаға жібермекшімін. Сен бұл жерде болғанда, қандай да бір баспагермен, мысалы, 'Гутенбергпен' сөйлесуді ұсынып, осы жұмысты өз үстіңе алуге уәде берген едің, енді осы уәдеңді еске салып, дайын екенімді хабарлағым келеді." Кейіннен Миджени бұрын сұраған ауыстыру арқылы таулы Пука ауылына жіберілді және 1936 жылдың сәуірінде сол жердегі мектеп директоры қызметін бастады. 1944 жылы жарық көрген екінші басылымда екі ескі өлең – Parathanja e parathanjeve ("Алғы сөздер алғы сөзі") және Blasfemi ("Құдайға қарсы сөз") жоқ еді, олар наразылық тудыратындықтан алынып тасталған, бірақ оған сегіз жаңа өлең қосылды. Мидженидің негізгі тақырыбы – қайғы-қасірет пен азап, ол көрген және бастан өткерген өмірдің көрінісі, бұл еркін өлеңдерде айқын көрінеді. Элсидің сөзінше, Мидженидің поэзиясы "жеткілікті әлеуметтік сана мен үмітсіздіктің өткір бейнесі болды. Бұрынғы ақындар албан тауларының сұлулығын және ұлттың қасиетті дәстүрлерін жырласа, Миджени енді өмірдің қатал шындығына, айналасындағы қайғы-қасірет, ауру және кедейліктің қорқынышты деңгейіне көзін ашты". Ол өлімнен басқа ештеңе азапты тоқтата алмайды деп ойлаған, шығу жолын таппаған, үмітсіз ақын еді. "Әкесі баласына ойыншық ала алмайтындығынан мен азап шегемін. Жыныстық құштарлығымен күйген жас жігіттен мен азап шегемін. Өмірге деген құштарлығынан құрдымға кеткен орта жастағы адамнан мен азап шегемін. Өлімнен қорқатын қарт адамнан мен азап шегемін. Жермен күресіп жатқан шаруадан мен азап шегемін. Темірге ұшыраған жұмысшыдан мен азап шегемін. Әлемдегі барлық аурудан зардап шегетін науқастан мен азап шегемін. Мен адаммен бірге азап шегемін". Миджени үшін адам еңбегінің азапты және бекерлігін бейнелейтін "Резигната" ("Бас ие беру"), жинақтың ең ұзақ циклындағы өлең, Kangët e mjerimit ("Кедейлік әндері"). Онда ол жер бетіндегі өмірдің қараңғы суретін салады: қараңғы түндер, көз жастары, түтін, тікендер мен лай. Миджени өлеңдерінде табиғат орын алса, көбінесе ол күз мезгілі болады. Кейбір өлеңдер, мысалы, "Жаңа ғасырдың ұлдары", "Ояну", "Жастық әні" және "Тұтқынның әні" солшыл революциялық рухта декламациялық болып келеді. Осы туындыларында Миджени оқырмандарға социалистік өлеңнің алғышары немесе, шын мәнінде, 1944 жылдан 1990 жылға дейінгі бостандық пен социалистік кезеңге дейін албан әдебиетіндегі нағыз социалистік өлеңнің шыңы туралы хабарлайды. Дегенмен, Миджени саяси мағынада социалистік немесе революциялық ақын болған жоқ, өйткені ол бізге көрсеткен наразылық пен жиырылған жұдырықтарына қарамастан, оған оптимизм мен саяси міндеттеме сезімі жетіспеді. Ол 1930 жылдардың өні болды, сол дәуірде албан зиялылары, соның ішінде Миджени, батысқа ерекше қызығушылық танытты және Батыс Еуропаның өзінде коммунизм мен фашизмнің бәсекелес идеологиялары алғаш рет Испания азамат соғысында қақтығысты. Миджени оңшыл философияның пайда болуына да толыққанды бейімделмеді. "Tje lindet njeriu" ("Адам дүниеге келсін") және әсіресе Ницшенің дитирамбы Trajtat e Mbinjeriut ("Суперменнің пішіні") -де, құлатылған, күйреген ерік "жаңа дарындылыққа деген ыстық құштарлыққа" айналады, Суперменнің келуіне. Троцкист досы Андре Стефиге коммунистер мұндай өлеңдерді кешірмейді деп ескерткен Миджени: "Менің жұмысым ұрыс сипатына ие, бірақ практикалық себептермен және біздің ерекше жағдайларымызды ескере отырып, мен жамылып жүруге тиіспін. Мен бұл мәселелерді [коммунистік] топтарға түсіндіре алмаймын, олар өздері түсінулері керек. Менің шығармаларымның жарық көруі қазіргі әлеуметтік жағдайдың қажеттіліктеріне байланысты. Мен өзімнің жұмысымды топтардың бірігуіне үлес қосу деп санаймын. Андре, менің жұмысымды одан әрі жалғастыру үшін мен біраз уақыт өмір сүре алсам жеткілікті". Ол адамзаттың азап-тозағына бейжай қараған 'элитаның' бір бөлігі деп санаған шіркеу де осы қатарда болды. Мидженидің діни білімі мен православие дініндегі дін қызметкері болуға дайындығы оған ешқандай пайда әкелмеді, өйткені ол дінге немесе ұйымдасқан шіркеуге ешқандай құрмет көрсетпеді. Миджени үшін Құдай – адамның еркін басып тастайтын граниттен жасалған алып еді. Құдайға және шіркеуге деген жек көрушілігінің дәлелі 1944 жылғы басылымнан алынып тасталған екі өлеңде – Parathania e parathanieve ("Алғы сөздер алғы сөзі") және Blasfemi ("Құдайға қарсы сөз") көрінеді. "Құдай! Сен қайдасың?" деген аңғырығы бар. Kanga skandaloze ("Құдайға қарсы ән") өлеңінде Миджени әлсіз, сары безді қарындасқа құмарлық сезіммен қараса да, оның әлеміне қарсы тұрып, оны жоққа шығарады. Бұл өлең ақынның дінге қатынасы туралы түсінік беруге көмектеседі, сонымен қатар ақынның жеке өміріндегі ең аз зерттелген аспектісі – оның құпия сексуалдығы туралы да мәлімет береді. Эротизм албан әдебиетінде ешқашан маңызды рөл атқармаған, ал албан авторларының өлеңдерінде немесе прозасында жеке құштарлықтары мен тілектерін білдіргенін табу қиын. Мидженидің өлеңдері мен прозасы әйелдердің бейнесіне толы, олардың көпшілігі бақытсыз жындар, оларға Миджени аянышпен және ашық сексуалды қызығушылықпен қарайды. Оның назарын көздерінің жасы мен еріндерінің қызыл түсі тартып алады, ал дененің қалған бөлігі сирек сипатталады. Өлеңдерінде құштарлық пен бақытқа толы тілектер жиі кездеседі, бірақ сонымен қатар физикалық жақындықтан туындаған жирену мен қайғы да көрінеді. Бұл 105 таралған Poema e mjerimit ("Азап әні") өлеңінде сипатталған азаптың көптеген жануарларға тән жақтарының бірі ғана.

Мұра

Мидженидің мұрасы туралы Элси былай деп жазады: "Миджени өмірінде бірде-бір кітап жарияласа да, оның жеке таралымдарда және сол кездегі баспасөз беттерінде жарияланған туындылары дереу сәттілікке ие болды. Миджени Албаниядағы қазіргі әдебиетке жол ашты". Бірақ, бұл әдебиет көп ұзамай бойымен құрыды. "Еркін ырғақ" жарық көрген жылдың өзінде Албанияда сталинизм жеңіске жетіп, Халық Республикасы жарияланды. Көптеген адамдар Мидженинің өмірі ұзақ болғанда албан әдебиетіне қандай үлес қосатынын болжайды. Бұл сұрақ әлі де болжамды күйде қалып отыр, өйткені нағыз әлеуметтік наразылықты білдірген, ерекше дауысы бар бұл жазушының 1940 жылдардың соңында көптеген дарынды албан жазушылары сияқты, интернацияға жіберілуі, түрмеге қамалуы немесе өлімге кесілуі мүмкін еді. Оның ерте қайтысы кем дегенде оның шығармаларын біз үшін таза күйде сақтап қалды. Мидженидің жас кезінде дүниеден озғаны оның туындыларын объективті бағалауды қиындатады. Миджениге деген құрмет көп болғанымен, оны сынға салмайынша болмайды. Кейбіреулер оның прозасына көңіл бөлмеді, ал оның поэзиясының көлемі оны әлемдік ақын деп мойындауға жеткіліксіз.