Кіріспе

Дайындық литургиясы, сондай-ақ Протезис (Πρόθεσις) немесе Проскомидия (Προσκομιδή Proskomidē 'құрбандық, шашқан'), Шығыс Православ шіркеуінде Евхаристия үшін нан мен шарапты дайындау рәсіміне берілген атау.

Нан

Литургияда қолданылатын нан просфора деп аталады. Просфорон – екі қабатқа пісірілген, ашытқысы бар дөңгелек нан, ол Мәсіхтің екі табиғатын көрсетеді. Оның үстіңгі жағында төртбұрышты мөр бейнеленген, онда грек әріптерімен "Иисус" деген сөздің қысқартылған түрі – IC, XC ("Христос") және NIKA ("Жеңіске жетеді") жазылған. Осы мөр бойымен кесілген нанның бөлігі – Құрбандық қош (Ағайын), одан барлық қатысушылар қатысады, сондықтан қатысушылар санына пропорционалды үлкен болуы керек. Просфора тек ең жақсы бидай ұны, су, тұз және ашытқыдан жасалуы тиіс. Ол жаңа пісірілген және мінсіз болуы керек. Гректер дайындық литургиясы үшін бір үлкен нан қолданады, онда жоғарыда аталған төртбұрышты мөрмен қатар, Құрбандық қош алынатын жерді, сондай-ақ Құдай ана, қатарлар, тірілер мен қайтыс болғандарға арналған бөліктердің қай жерден алынатынын көрсететін белгілер де жазылған (төмендегі Проскомдияға қараңыз). Славян салтына сәйкес бес кішкентай нан қолданылады, ол Мәсіхтің көпшілікті тойдырған бес нанын еске түсіреді. Әдетте, олардың барлығына кішкентай шаршы мөр басылады, бірақ кейде Құдай анаға арналған арнайы мөрлер де қолданылады.

Шарап

Қолданылатын шарап қызыл жүзімнен жасалған және ашытылған болуы керек. Православтықтар көбінесе сәл тәтті алтарь шарабын жақсы көреді, бірақ бұл талап емес. Бұл элементтер бағыштау алдында да, кейін де "Құрбандықтар" деп аталады.

Салтанатты рәсім

Діни қызметкерлердің қызмет кітабында, діни литургияны бастамас бұрын ділдің барлық адамдармен келісуі, жүрегін жаман ойлардан таза ұстауы және түнгі жартысынан бері ораза ұстауы міндетті екені көрсетілген. Осы талаптар диаконға да қатысты. Дайындық Литургиясының басталу уақыты, Оқырман үшінші және алтыншы сағаттарды оқып бітіруге аздап бұрын аяқталуы тиіс.

Қайырон

Діни қызметкерлер мен диакондар литургияны тойлау кезінде иконостастың қасиетті есіктерінің алдында бірге тұрып, иконаларды құрметтейді және алтарьға кірмес бұрын арнайы кіріс дұғаларын оқиды. Осы дұғалардың соңында, шіркеуді басқаратын епископтың тағына немесе, егер бұл монастырь болса, әміршіге бас иіп, рухани жолбасшыларының билігін мойындайды, олардың рұқсатысыз қасиетті қызметтерді өткізуге құқықтары жоқ.

Құқықтық иелік ету

Келесі кезекте дін қызметкерлері мен дьякондар киелі үстелге және киімге құрмет көрсетеді. Әр киімге дін қызметкері бата береді, оның үстіндегі айқышқа сүйеді және әдетте Забурлардан алынған Киелі кітаптың бір жолын оқып киеді. Дьякон өзінің киімдерін дін қызметкеріне бата беруге әкеледі, дін қызметкерінің қолын сүйеді, сондай-ақ әр киім үшін айқышқа сүйеді және киеді, бірақ стихарий киер кезде ғана дін қызметкері сияқты бір жолды оқиды. Әрбір субдьякон, оқырман және қызметші дьякон сияқты киінеді, бірақ ештеңе оқымайды. Егер тойлауға қатыспаған епископ болса, ол дін қызметкерінің орнына олардың киімдерін баталай алады. Киім кигеннен кейін дін қызметкері мен дьякон қол жуу дұғасын оқып, қолдарын жуады (Забур 26:6-12). Содан кейін олар сыйлықтар дайындалатын Протезиске (Құрбандық үстеліне) барады.

Проскомедиа

Егер бірнеше діни қызметкерлер бірге қызмет етсе, әдетте тек біреуі ғана – дәстүр бойынша, ең кішісі – Проскомидияны орындайды. Қалғандары тірілер мен қайтыс болғандар үшін бөлшектерді дайындауға көмектеседі. Грек дәстүрлерінде (Константинополь, Антиохия және т.б.) барлық бөлшектер көбінесе бір үлкен просфорадан алынады, ол үлгі ретінде қолданылатын мөрмен белгіленеді, ал славян дәстүрлерінде бірнеше (әдетте бес) просфора болады, олардан төменде сипатталғандай бөлшектер алынады.

Тоқты

Діни қызметкер просфоронды алып, оны үш рет баталайды, содан кейін литургиялық найзамен оның үстінен крест белгісін жасайды. Содан кейін ол просфоронның төрт жағындағы шаршы мөрді кесіп, екі қабаттан нан алып, дисктең ортасына бір текше (Қойшық) қояды. Содан кейін ол Қойшықтың астыңғы жағын кесіп, крест пішіндеседі, содан кейін Қойшықты дұрыс жағымен бұрып, оны найзамен тесіп, Ілтебілдегі сөздерді айтады (Толығырақ білу үшін Қойшыққа қараңыз). Діякон тостақанға құйылған шарапқа аздап су қосып, діни қызметкерге бата беру үшін ұсынады. Діякон шарап пен суды тостақанға құяды, ал діни қызметкер былай дейді: "Сенің қасиетті нығметтеріңнің бірігуі бата алсын, қазір және мәңгі, және мәңгіге дейін. Әмин."

Тәңір анасы

Содан кейін діни қызметкер екінші просфоронды алып, оны найзамен баталайды және одан үлкен үшбұрышты бөлікті кесіп, оны Құдай анасының есіне арнап, дискосқа Құрбандық қозының жанына қояды. Бұл нан (егер жеке нан болса) кейде Құдай анасының иконасымен немесе оның әріптерімен мөрленеді.

Саптар

Содан кейін діни қызметкер Тоғыз қатардағы просфоронды алады. Бұл наннан әр түрлі әулиелердің есіне орай кішігірім үшбұрышты бөлшектер кесіледі. Грек және славян мәтіндерінің арасында нақты қай әулиелердің есімдері айтылғаны туралы кейбір айырмашылықтар бар, бірақ мақсат – барлық әулиелерді қамту. Әулие Иоанн Жайдарман және шіркеудің немесе монастырдың қасиетті қамқоршысы әрқашан есімдерімен аталады. Тоғыз саны періштелер қатарының дәстүрлі саны болғандықтан таңдалған. Бұл тоғыз бөлшек Тоқтың сол жағына (яғни діни қызметкер дискосқа қарағандағы оң жағына) қойылады.

Тірілер

Содан соң діни қызметкер "Тірілер үшін" деген просфоронды алады. Ол Патриархты (немесе Епископтар Синодын) еске алу үшін үлкен бөлшекті, ал мемлекет басшысын еске алу үшін екінші үлкен бөлшекті алады (бұрынғы уақытта бұл император болған, бірақ қазіргі уақытта ол шіркеу орналасқан жергілікті елдің үкіметін көрсетеді). Содан кейін ол тірілердің арасынан басқаларды еске алу үшін кішкентай бөлшектерді шығарады. Ол өзін қадағалаған епископты (егер ол әлі тірі болса), онымен бірге қызмет ететін дін қызметкерлерін және кез келген тірі православие христиандарын міндетті түрде еске алуы керек. Шіркеулер мен монастырларда әр литургияда еске алуға тиіс тірілер мен қайтыс болғандардың тізімі жазылған кітаптары (диптиктер) болады. Славян халықтары арасында, діндарлар литургия кезінде дұға етулерін қалаған тірі және қайтыс болған туыстарының есіне шағын просфора ұсыну қалыпты жағдай. Бұл кішкентай просфоралар діни қызметкердің қолданатын бес просфорасынан кішірек болады. Олар осыларды өздерінің аттарымен бірге діни қызметкерге тапсырады, ол нанның үстіңгі жағынан тірілерге арналған бөлшектерді, ал астыңғы жағынан қайтыс болғандарға арналған бөлшектерді алып, дискосқа қояды. Нандар сенушілерге қайтарылады. Тірілерге арналған барлық бөлшектер Құрбандық қойшағының астына, ал Құдай анасы мен қасиеттілерге арналған бөлшектер тізбектей орналастырылады. Проскомедия кезінде дискосқа тек православие христиандарын ғана еске алуға болады.

Қайтыс болғандар

Қайтыс болғандардың просфорасынан дін қызметкері, қайтыс болған иерархтар, билеушілер және жергілікті шіркеу немесе монастырьдың негізін қалаушыларды жалпы естелік ретінде алу үшін үлкен бөлікті алады. Содан кейін ол қайтыс болған православие христиандарын еске алу үшін кішірек бөліктерді шығарады. Өзін қадағалаған епископты (егер ол қайтыс болса) және өзі қалаған қайтыс болғандардың кез келгенін, сондай-ақ диптихтердегі және сенімділер ұсынған есімдерді еске алады. Қайтыс болғандардың барлық бөліктері тірілердің бөліктерінен төмен қатарға орналастырылады. Аяқталу алдында, бірге қызмет ететін дін қызметкерлері тірі және қайтыс болғандарды еске алу үшін өз естеліктерін жасай алады.

Салтанатты рәсімнің ұйымдастырушысы

Соңғы еске алу рәсімінде дін қызметкері өзі үшін бір бөлік алып, былай дейді: "Уа, Раббым, менің лайықсыз құлымды есіңде сақтап, қасақана немесе қасақана емес, барлық құқық бұзуларымды кешіре гөр".

Иерархиялық литургия

Епископ құдайлық литургияны қызмет еткенде, дін қызметкерлерінің бірі, діякондар және кіші дін қызметкерлері киімдерін киеді және Дайындық литургиясы қалыпты жағдайда, бірақ епископ кейінірек орындайтын бірнеше толық емес нәрселермен орындалады: қызмет ететін басқа дін қызметкерлері еске алынбайды, соңғы Құрбандық дұғасы оқылмайды және сыйлықтар құрбандыққа шалынбайды. Егер литургия таңғы немесе кешкі намазбен бірге өткізілмесе, сағаттарды оқу әдетте епископ келгеннен кейін басталады. Уақыты келгенде, епископ ресми түрде шіркеуге кіреді, діякондар кіріспе дұғаларын оқиды, содан кейін субдиякондар оны киіндіреді, ал діякондар киіндіру дұғаларын оқиды. Содан кейін оқушы Кішкентай сағаттарды бастайды немесе кешкі намаз басталады немесе таңғы намаз аяқталады, жағдайға қарай. Ұлы литания кезінде епископ өзі протездің қалыпты ретінен бұрын алынып тасталған Құрбандық дұғасын оқиды. Ұлы кіруге дейін епископ өзіне арнайы дайындалған просфорадан бөлшектер алып, еске алуды қалағандарын еске алады. Содан кейін әр дін қызметкері, діякон және қызметші епископқа жақындап, епископтың оң иығына сүйіп, өз есімін айтады, осылайша епископ оны еске алу үшін бөлшекті алады. Соңында епископ сыйлықтарды құрбандыққа шалады.

Ұлы ораза

Ұлы Ораза кезінде апта ішінде Құдайға арналған литургияны тойлауға рұқсат жоқ. Дегенмен, сәрсенбі және жұма күндері сенімділер алдын ала дайындалған құрбандықтар литургиясында сақталған қасиетті нышандардан (сакрамент) қасиетті қабылдауға болады. Осы құлшылықтарды өткізу үшін, дін қызметкері алдын ала, осы апта ішінде болатын әрбір алдын ала дайындалған литургия үшін қосымша құрбандықтарды кесуі керек.

Құтқарылу мейрамы

Жарық аптасында (Құтылу күнінен кейінгі апта) қызметтердің көп бөлігі жылдың қалған уақытындағыдан өте күрт өзгеше болады. Дегенмен, Дайындық Литургиясында тек кіріспе дұғалары ғана өзгереді; қалғаны бұрынғысынша қалады.

Шығыс православие

Шығыс православие шіркеулерінде де әртүрлі дайындық литургиялары бар, олар құдайлық литургияның көпшілік бөлігі басталар алдында орындалады. `Олардың кейбіреулері өте қарапайым, ал кейбіреулері күрделі. Барлығында дін қызметкерлерінің кіруі, киім кию рәсімі және нан мен шараптың құрбандықтарын дайындау, сондай-ақ тиісті дұғалар оқылады.