Кіріспе

Протестанттар қауымы (Allgemeiner Deutscher Protestantenverein немесе Deutscher Protestantenverein; DPV) – Германиядағы қоғам, оның басты мақсаты елдің әртүрлі протестант шіркеулерінің одағын (Verein) және мәдениеттің дамуымен үйлесімде, христиан дінінің негізінде олардың прогресін ілгерілету болды. Ол 1863 жылы Франкфурт-на-Майнеде либералды көзқарастағы көрнекті дін қызметкерлері мен миссионерлердің тобы тарапынан құрылды. Олар неміс мемлекеттерінің лютерандық және реформат шіркеулерінің еркін партияларын ұсынып, олардың қатарында мемлекет қайраткерлері Бланшли мен фон Беннигсен, сондай-ақ профессорлар Рихард Роте, Генрих Эвальд, Д. Шенкель, А. Гильгенфельд және Ф. Хициг болды. Қауымдастықтың нақты мақсаттары мыналар: шіркеулерді өкілдік етуші приходтық және синодалық басқару жүйесі негізінде дамыту, онда миряндар толық құқықтарын пайдалана алады; барлық шіркеулердің біртұтас ұлттық шіркеуде бірігуін ілгерілету; протестант шіркеулерінің ішінде де, сыртында да иерархиялық тенденцияларға қарсы тұру; түрлі конфессиялар арасындағы христиандық төзімділік пен өзара құрметті дамыту; христиандық өмірді және ұлттың рухани күші мен өркендеуі үшін қажетті барлық христиандық істерді жандандыру және қолдау. Бұл мақсаттарға Римнің талаптарына қарсылық көрсету, саяси немесе шіркеу билігінің шіркеу ісіне араласуына қарсы тұру, миряндарды шіркеу мүшелері ретінде өздерінің құқықтарын талап етуге және пайдалануға шақыру, дін қызметкерлерінің, миряндардың және дін қызметкерлері мен миряндардан тұратын профессорлардың сенімдер мен Киелі кітаптың әріптерін ескермей, шындықты іздеу және жариялау құқығын бекіту кіреді. Қауымдастыққа протестант дінін ұстанатын және оның мақсаттарын ілгерілетуге дайындық білдіретін барлық немістер қатыса алады. Осы мақсаттарға жету үшін қолданылатын құралдар негізінен: 1) бүкіл ел бойынша жергілікті филиалдар құру, олардың міндеті – лекциялар, кездесулер және тиісті әдебиет тарату арқылы өз қағидаларын жариялау және қорғау; 2) қауымдастықтың барлық мүшелерін қамтитын жылдық немесе екі жылдық кеңейтілген жиналыстар өткізу, онда оның мақсаттары мен қағидалары түсіндіріліп, шіркеудің қазіргі жағдайына бейімделеді. Қауымдастықтың жалпы жиналыстарында оқылған баяндамалар бойынша талқылаулар нәтижесінде қабылданған тезистер оның мүшелерінің теологиялық ұстанымдарын көрсетеді. Мысалы: протестант шіркеуінің догмалары тек өткенге есік жабады, бірақ болашаққа жол ашады; оларға жазылуды талап ету – арам және нағыз протестантизмге қайшы. Оқыту еркіндігінің шектері Киелі кітаптың әр тармағында көрсетілмейді, бірақ протестантизмнің негізгі талабы – Киелі кітапты еркін зерттеу. Университеттердегі теологиялық зерттеулер мен оқыту еркіндігін шектеу – протестантизмнің өмірлік қағидасын бұзу. Исаның тұлғасына қатысты осы заманның діни қажеттіліктерін толық қанағаттандыра алатын түсініктер оның адамдығын және тарихтағы орнын толық мойындауы керек. Жоғары ақыл-ой ғана шексіз билікке ие, ал Киелі кітап өзінің сотының алдында өзін ақтауы керек; біз Құдайдың аян тарихы мен оның орындалуын тек Киелі кітапта ғана көреміз, ал ақыл-ой бізді Киелі кітапты діни сенім мәселесінде жалғыз билік және канон ретінде қарастыруға шақырады. Қауымдастықтың құрылуы бірден шіркеудің консервативтік бөлімдерінен, әсіресе Берлинде, қызу және қатал қарсылыққа ұшырады. Оған жақын тұрған дін қызметкерлері мен профессорларды Берлин мен басқа жерлердегі мінберлерден және кафедралардан шеттетуге біраз сәтті әрекеттер жасалды, бірақ оған мүшелік заңдық жарамсыздыққа алып келмейді. Қауымдастықтың бір мақсаты доктор Фальк пруссиялық культ министрі болған кезде Пруссиядағы евангелистік мемлекеттік шіркеуді ұйымдастыру арқылы ішінара орындалды, ол 1879 жылы толыққанды қолданысқа енген приходтық және синодалық өкілдік негізінде құрылды. Бірақ жалпы синодқа сайлау либералды партияға өте қолайсыз болды, ал үлкен консервативтік көпшілік өз билігін қауымдастықтың қағидаларына және мүшелеріне қарсы пайдалануға тырысты. 1882 жылы доктор Кальтоф пен оның басқа мүшелерінің Берлиндегі агитациясы, таза диссиденттік және өте озық теологиялық қағидалар бойынша халық шіркеуін құруға бағытталған агитациясы қауымдастықтың жағдайын одан әрі қиындатты. Бұл қиындықтар жалғасып келеді, ал кейбір жетекшілердің радикальды ұстанымы тек консерваторлардың ғана емес, сондай-ақ либералды теология бағытына қарай белгілі бір қадам жасауға дайын болғандардың да қолдауын жоғалтты. Қазіргі таңдағы Verein-нің 20 филиалында шамамен 25 000 мүше бар. Д. Шенкельдің "Der deutsche Protestantenverein und seine Bedeutung für die Gegenwart" (Wiesbaden, 1868, 2-ші басылымы 1871); "Der deutsche Protestantenverein in seinen Statuten und den Thesen seiner Hauptversammiungen 1865–1882" (Berlin, 1883); П. Вельхорнның "Herzog Haucks Realencyklopädie für protestantische Theologie und Kirche"; Х. Вайнэльдің "Religious Life and Thought in Germany Today", Hibbert Journal (шілде 1909) еңбектерін қараңыз.