Птолеген: Ежелгі грек суретшісі және Апеллеспен бәсекесі

Кіріспе

Протоген (/p//r//oʊ/'/t//ɒ//dʒ//ə/,/n//iː//z/; Πρωτογένης; шамамен б.з.д. 4 ғасыр) – ежелгі грек суретшісі, Апелдің замандасы және бәсекелесі. Басқа да белгілі ежелгі грек суретшілері сияқты, оның ешбір туындысы бізге жеткен жоқ, ол туралы мәліметтер әдебиеттегі сілтемелер мен (қысқа) сипаттамалар арқылы ғана белгілі.

Өмірбаян

Протоген Кария жағалауындағы Каунас қаласында дүниеге келді, бірақ б.з.б. 4-ғасырының соңында Родос аралында тұрды. Ол суреттеріне берген мұқият және еңбекті талап ететін жаңартуымен атақты болды, ол сурет салуда да, түсте де көрінді. Оның үлкен қарсыласы Апелл, осы туындыларының біріне қарап таң қалды, оны тек сүйкімсіз деп айту арқылы ғана өзін жұбата алды. Ежелгі Плиний өзінің «Табиғи тарихында» Апелл мен Протоген арасындағы бәсеке туралы осылай айтады: «Апелл [Родосқа] сапар шекті, тек қана беделімен таныс адамның туындыларын көруге құштар болды және келген бойда шеберханаға батты. Протоген үйде болмады, бірақ ескі тақтаға қойылған үлкен панноны күзетіп тұрған қарт әйел ғана болды. Апелл сұрақтарына жауап ретінде ол Протогеннің сыртта екенін айтты және келушінің атын сұрады. «Міне, осы», - деді Апелл, және бір щетканы алып, тақтаның үстіне өте нәзік сызық салды. Протоген келгенде, қарт әйел оған болған жайтты айтты. Ол сызықтың мұқияттығын қарастырғаннан кейін, келушінің Апелл болғанын бірден түсінді, өйткені басқа ешкім мұндай кемелді нәрсе жасай алмас еді. Содан кейін ол басқа түспен бірінші сызықтың үстіне одан да нәзік сызық салды және қайтадан келсе, оны Апеллге көрсетуін және оның іздеген адамы екенін айтуын өтінді. Оның күткені осылай болды; Апелл қайта келді және жеңілгеніне ұялып, үшінші сызықты басқа түспен салды, ол алғашқы екі сызықтың бойымен кесіп өтті және одан әрі жақсартуға орын қалдырмады. Протоген жеңілгенін мойындады және келушісін табу үшін дереу портқа асықты; олар картинаны ұрпаққа дәл осы күйінде тапсыруға келісті, бұл баршаға, әсіресе суретшілерге таңғажайып нәрсе болды. Плиний (N. H. xxxv. 83) бұл панноны Римде көрген, онда ол өте жоғары бағаланды, бірақ өрт салдарынан жойылды. Бір картинасында, «Иалис» картинасын жасауға жеті жыл кетті; екіншісі, «Сатир» картинасы үшін ол Димитрий Полиоркет Родосты қоршау кезінде (б.з.б. 305-304 жж.) үздіксіз жұмыс істеді, тіпті ол сурет салған бақ жау лагерінің ортасында болса да. Деметрий оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін шара қолданды. «Иалис» картинасы қаланың шабуылға ұшырауы мүмкін болған жерде екені хабарланғанда, Деметрий тіпті әскери жоспарын өзгертті. Иалис – Родос аралындағы осы аттас қаланың негізін қалаушы жергілікті батыр, ол, мүмкін, аңшы ретінде бейнеленген. Бұл картина Цицерон заманында Родоста болды, бірақ кейіннен Римге әкелінді, онда ол Бейбітшілік ғибадатханасының өртелуі кезінде жойылды. Родосты қоршау кезінде салынған картинада қарапайым көрермендер ештеңе байқамайтындей, өте шынайы бейнеленген бөденеге сүйенген сатир бейнеленген. Бұл оқиғаға ашуланған суретші бөденені жойып жіберді. «Сатир» оның соңғы туындыларының бірі болған болу керек. Ол кезде оның жасы шамамен жетпіс шамасында болды және жиырма жыл бойы Апелден кейінгі беделге ие болды, ол оның досы және меценаты болды. Афинадағы Пропилея галереясында Протогеннің панносы сақталған. Суретте Аттика жағалауының бейнелері, Паралус және Хаммониас екі тұлғасы бейнеленген. Афинадағы кеңес залы үшін ол Тесмофеттердің суреттерін салды, бірақ олардың пішіні мен сипаты белгісіз. Бәлкім, олар Афинада салынған, сол кезде ол Аристотельмен кездескен болуы мүмкін, ол оған Ұлы Александрдың ерліктерін бейнелеуді ұсынған. «Александр мен Пан» картинасында ол осы кеңеске сәйкес, әдеттегідей идеалистік рухта сурет салған болуы мүмкін. Осы рухта Родостың аңыз кейіпкерлері Кидиппе мен Тлеполемді де іздеуге болады. Оның портреттерінің арасында Аристотельдің анасы, трагедиялық ақын Коркиралық Филискус және Антигон патшасының портреттері бар. Алайда, Протоген белгілі бір дәрежеде мүсінші де болды және спортшылардың, қарулы тұлғалардың, аңшылардың және құрбандық шалушылардың бірнеше қола мүсіндерін жасады.

Protogenes was born in Caunus, on the coast of Caria but resided in Rhodes during the latter half of the 4th century BC. He was celebrated for the minute and laborious finish which he bestowed on his pictures, both in drawing and in color. Apelles, his great rival, standing astonished in presence of one of these works, could console himself only by saying that it was wanting in charm. Pliny the Elder, in his Natural History, relates the story of a contest between Apelles and Protogenes: 'Apelles sailed [to Rhodes], eager to see the works of a man known to him only by reputation, and on his arrival immediately repaired to the studio. Protogenes was not at home, but a solitary old woman was keeping watch over a large panel placed on the easel. In answer to the questions of Apelles, she said that Protogenes was out and asked the name of the visitor. "Here it is," said Apelles, and snatching up a brush he drew a line of extreme delicacy across the board. On the return of Protogenes, the old woman told him what had happened. When he had considered the delicate precision of the line he at once declared that his visitor had been Apelles, for no one else could have drawn anything so perfect. Then in another colour he drew a second still finer line upon the first, and went away, bidding her show it to Apelles if he came again, and add that this was the man he was seeking. It fell out as he expected; Apelles did return, and, ashamed to be beaten, drew a third line of another colour cutting the two first down their length and leaving no room for any further refinement. Protogenes owned himself beaten and hurried down to the harbour to find his visitor; they agreed to hand down the painting just as it was to posterity, a marvel to all, but especially to artists.' This panel was seen by Pliny (N. H. xxxv. 83) in Rome, where it was much admired, and where it perished by fire. On one picture, the Ialysus, he spent seven years; on another, the Satyr, he worked continuously during the siege of Rhodes by Demetrius Poliorcetes (305 304 BC) notwithstanding that the garden in which he painted was in the middle of the enemy's camp. Demetrius, unsolicited, took measures for his safety. When told that the Ialysus just mentioned was in a part of the town exposed to assault, Demetrius even changed his plan of operations. Ialysus was a local hero, the founder of the town of the same name in the island of Rhodes, and probably was represented as a huntsman. This picture was still in Rhodes in the time of Cicero but was afterwards removed to Rome, where it perished in the burning of the Temple of Peace. The picture painted during the siege of Rhodes consisted of a satyr leaning idly against a pillar on which was a figure of a partridge, so lifelike that ordinary spectators saw nothing but it. Enraged on that account, the painter wiped out the partridge. The Satyr must have been one of his last works. He would then have been about seventy years of age and had enjoyed for about twenty years a reputation next only to that of Apelles, his friend and benefactor. In the gallery of the Propylaea at Athens was to be seen a panel by Protogenes. The subject consisted of two figures representing personifications of the coast of Attica, Paralus and Hammonias. For the council chamber at Athens, he painted figures of the Thesmothetae, but in what form or character is not known. Probably, they were executed in Athens, and it may have been then that he met Aristotle, who recommended him to take for subjects the deeds of Alexander the Great. In his Alexander and Pan, he may have followed that advice in the idealizing spirit to which he was accustomed. To this spirit must be traced also his Cydippe and Tlepolemus, legendary personages of Rhodes. Among his portraits are mentioned those of the mother of Aristotle, Philiscus of Corcyra the tragic poet, and King Antigonus. However, Protogenes was also a sculptor to some extent, and made several bronze statues of athletes, armed figures, huntsmen and persons in the act of offering sacrifices.