Кіріспе
Алулим (; транслитерация: ) – Месопотамия мифологиясының билеушісі, билік еткен алғашқы патша саналады. Ол Шумер патшаларының тізімі, Ерте билеушілер жырлары және осыған ұқсас басқа да көздерде белгілі. Бұл көздер оны әрдайым Эриду қаласына орналастырып, оның билігі мыңдаған жылдарға созғанын көрсетеді. Ур қаласынан табылған ежелгі Вавилон дәуірінің (б.з.д. 1900-1600 ж.ш.) тақташасында Алулимнің құдайлар тарапынан тағайындалғаны айтылады. Онда ол "сансыз көп халықтың" арасынан таңдалып, "барлық халықты басқарушы" ретінде құдайлармен бекітілгені жазылған. Оның құдайлармен тағайындалғаны туралы тағы бір аңыз және оны жәндіктердің жаратушысы деп есептейтін сиқырлы дұғалар да белгілі. Ол ерте династиялық дереккөздерде кездеспейді және ассириологтар оны құрастырылған тұлға деп санайды. Оның есімі кейінгі грек, араб және парсы еңбектерінде сақталған.
Alulim (; transliterated: ) was a mythological Mesopotamian ruler, regarded as the first king ever to rule. He is known from the Sumerian King List, Ballad of Early Rulers, and other similar sources which invariably place him in Eridu and assign a reign lasting thousands of years to him. The tablet of Old Babylonian period (c. 1900 1600 BC) from Ur describing the divine appointment of Alulim by the gods notes that he was chosen among "vast and many people," and appointed by gods for the "shepherdship of the entirety of the many people". Another myth describing his appointment by the gods and incantations treating him as the creator of insects are also known. He is absent from Early Dynastic sources, and he is considered fictional by Assyriologists. His name was preserved in later Greek, Arabic and Persian works.
Атауы
Алулимнің есімі клинописьпен A2 lu lim немесе A lu lim деп жазылған және сумер тілінен бірінші таңбаға байланысты "қызыл бұғының мүйізі" немесе "қызыл бұғының тұқымы" деп аударылуы мүмкін. Еремия Питерсонның пікірінше, бұл Месопотамиялықтардың тарихтың басында, Алулимнің өмір сүргеніне сенген кезде, адамдар жануарлар сияқты мінез-құлық танытқанына байланысты болған сенімді көрсетеді, бұл туралы "Қошқар мен Дан" немесе "Дан қалай Сумерге келді" сияқты мәтіндерде айтылады. Тағы бір куәландырылған жазу, Алулу, A lu lu деп жазылған, аккад тіліне тән форманы білдіруі мүмкін. Урук патшалары мен даналарының тізімінен (Апкалу Адапамен бірге) белгілі Аялу есімі, A a lu деп жазылған, "бұғы" немесе "саңғырық" деген мағына беретін айялу сөзімен жартылай дыбыстасқандықтан туындаған қайта қарастырудың нәтижесі болуы мүмкін. Алулим есімі ерте династиялық дереккөздерде кездеспейді және есім ретінде қолданылмаған. Фара және Саргонға дейінгі басқа да орындардың ерте мәтіндеріндегі Алулу есімді тұлғалардың (өзгермелі жазылумен) кездесуі ғана жанама сәйкестіктерді көрсетеді.
Билік
Алулим ассириологтар тарапынан ойдан шығарылған тұлға ретінде қарастырылады. Ол туралы сілтемелер көбінесе ежелгі аңыздағы билеушілердің тізімдерімен шектеледі. Дәстүр бойынша ол Месопотамияның бірінші патшасы саналды, ал оның билігі аңызға айналған үлкен су тасқынынан бұрын болды. Бастапқы патшаларды тізімдеген барлық белгілі дереккөздер, егер қандай да бір қалалар туралы ескерілмесе, оның Эридуда өмір сүргенін тұрақты түрде көрсетеді. Бұл дәстүр Эридуді ерекше символдық маңызы бар қала ретінде қабылдауды көрсетеді. Оның билігі керемет ұзаққа созылған деп сипатталды. Оның ұзақтығы туралы астролог Ашарэдудың белгісіз Бабыл патшасына жазған хатында айтылған, онда ол оған «Алулим жылдарымен» Бабыл құдайларының құрметімен келуін тіледі. Шумер патшаларының тізімінде Алулим 28800 жыл билік еткен, содан кейін оның орнын Алгалар басты, ол 36000 жыл билік етті. Дегенмен, Шумер патшаларының тізімінің мазмұны тарихи шындыққа сәйкес келмейді деп есептеледі және ерте Месопотамияның жылнамасын қайта құру үшін пайдаланыла алмайды. Алулимнің бейнесі бұрынғы көзден алынғанына ешқандай дәлел жоқ. Оның билігінің ұзақтығы туралы басқа дәстүр ерте билеушілердің балладасында сақталған, онда ол 36000 жыл билік еткені айтылған. Ирвинг Финкельдің сөзіне сүйенсек, басқа да ұқсас мәтіндер 36200 жыл (BM 40565 тақтасы) немесе 67200 жыл (WB 62 тақтасы) сияқты басқа да сан түрлерін ұсынады.
Түрлі куәліктер
2018 жылы алғаш рет жарияланған Ур қаласынан табылған Эриду Жаратылысы тақташасында Алулимнің тағайындалуы баяндалған. Бұл патшалық институтының пайда болуын түсіндіретін миф ретінде қарастырылады, алғашқы билеуші адамзаттан таңдалып, ертедегі, әлі жануарлар сияқты өмір сүретін адамдардың қорғаушысы болған, осылайша адамзат өркениетінің дамуына бастама берген. Бұл мәтінде Алулимнің тағайындалуына жауапты құдайлар – Ан, Энлил және Энки, сондай-ақ оған есім берушілер де олар саналады. Еремия Питерсон бұл үзіндідегі тіл білімі оны адам ретінде көрсетпеуі мүмкін екенін айтады, бұл осы контексте Алулимнің жеке есім емес, билеуші ретінде таңдалған тұлғаның сипаттамасы ғана болуы мүмкін. «Алғашқы билеушілер жырларында» Алулим, Етана, Гилгамеш, Зиусудра, Хумбаба, Энкиду, Бази және Зизи сияқты ежелгі танымал тұлғалардың қатарында тізілген. Оңтүстік қалаларымен байланысты Алулим және солтүстік қалаларымен байланысты Етана сияқты патшалардың бірге аталғаны, бұл жырдың ежелгі Вавилон дәуірінде оңтүстіктен солтүстікке көшіп келген жазушылар кезеңінде жазылғанын көрсетеді. Бендт Алстер бұл мәтінді ішімдік әнімен салыстырып, оның қазіргі уақытта қуаныш табу қажеттілігін түсіндіру үшін, әзіл-қалжыңға толы контексте белгілі аңыз тұлғаларды тізбектеп айтатынын атап өтеді. Алулим Жаңа Вавилон дәуіріндегі егістік зиянкестеріне қарсы сиқырлы дұғаларда «топан судан бұрынғы патша» ретінде еске алынады, бірақ бұл контексте ол жәндіктерді жасаушы ретінде де сипатталады. Ол оларды бір шыбықпен қууға қабілетті және Нергалға тиесілі егістіктерді арамшөптерден тазалауға жауапты деп есептеледі. Басқа мәліметтерде жәндіктерді қуу Нинкилим мен Эннуги құдайларының құзырында болады, ал Алулимнің осыған ұқсас рөл атқаруы қалай болғаны белгісіз. Сондай-ақ, бұл мәтіндерде оның сүт, май және сыраны ұнататыны, бірақ «патша Нисабаны» қабылдай алмайтыны айтылады, мұнда Нисаба – астықтың метафорасы. Ерте дәстүрде, Ме Туран/Телл Хаддад тақташасында Адапа Еридудің топан судан кейінгі билеушісі ретінде сипатталса, кейінгі дәстүрде Адапа Алулимнің уәзірі ретінде қарастырылады. Ол патшаға Еа құдайының ақылын жеткізген деп саналады. Пиотр Штайнкеллер олардың арасындағы байланысты ескере отырып, Алулимді Адапа сияқты дана тұлға ретінде қарастыруға болады деп болжайды, бірақ ол Месопотамия дәстүріндегі оның бейнесі туралы мәліметтер жоқ екенін мойындайды. Алулим мен Адапа арасындағы байланыс эллинистік кезеңдегі билеушілер мен оларға сәйкес келетін даналардың тізімдерінде, сондай-ақ Султантеппеден табылған, Адападан Алулимге жазылған бұрынғы зақымдалған хат ретінде сақталған. Алайда, басқа бір дәстүр Адапаны басқа мифтік патша – Энмеркардың заманында өмір сүрген деп көрсетеді.
Басқа мифтік тұлғаларға әсер етуі
Экхарт Фрам Алулимнің атының баламалы түрі Алулудың дауысты үлгісі Пазузу атауының қалыптасуына ықпал еткен болуы мүмкін деп ұсынып отыр. Алулуға сілтеме Ассурдан табылған, қатты зақымдалған орта ассириялық (немесе кейінгі) мәтіннің бұзылған контексінде кездеседі. Егер аталған есімнің қалпына келтірілуі дұрыс болса, онда ол Пазузумен байланысты болуы мүмкін, бірақ мәтіннің сақталу жағдайына байланысты мазмұнын қазіргі таңда түсіндіруге болмайды. Мэри Р. Бачварова Хурри тайпасының Туу жырларында алғашқы құдай Аллалудың, «көктегі патша» (құдайлардың патшасы) ретінде Алулимнің атына ұқсас есімді болғанын айтады. Оның пікірінше, бұл мәтінге шумерлік патшалар тізімі әсер еткен болуы мүмкін, ал құдайлардың ертедегі билеушілерінің билік ету мерзімі ерте Месопотамияның аңызға толы патшалары туралы дәстүрлерге негізделген.
Кейінгі маңыздылығы
Алулимнің аты грек тілінде Евсевий мен Синцелл сияқты авторлардың еңбектерінде сақталған Беросстің "Вавилоникасынан" алынған цитаталарда белгілі. Берос ертедегі патшалар туралы мәліметтері шумерлік патшалар тізімінен тараған. Ол Алорос 36000 жыл патшалық құрғанын және одан кейін Алалгардың бейімделуі саналатын Алапарос билік еткенін айтады. Оның жазбаларын кейінірек Анниан еухемеризациялады, оның баяндамасын Енох туралы дәстүрлермен және "Жаратылыс кітабының" 6-тарауымен біріктірді. Оның еңбегі астролог Әбу Машар әл-Балхи мен Әл-Бирунидің "Қанунына" әсер етті, бұл деректер Минхадж и Сирадж Джуджанидің "Табақат и Насири" (1259-1260 жылдары жазылған) кітабында келтірілген, онда Алорос туындысы – Айлурус (الوروس) алыптарға қарсы тұрған халықтың алғашқы патшасы ретінде ұсынылған. Джуджани оны Гайумартпен теңестірген.