Кіріспе

Советтік Қырым татарларының ұшқыш-ұстасы (1920–1971)

Амет хан Сұлтан (Қырым татар тілінде: Амет Хан Сұлтан, Амет Хан Султан, احمدخان سلطان; украин/ресей тілінде: Амет Хан Сұлтан; 20 қазан 1920 – 1 ақпан 1971) – 30 жеке және 19 ортақ ұшақ түсірген, Совет Әуе Күштеріндегі жоғары наградалы Қырым татарларының ұшқыш-ұстасы, екі рет Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталған. 1944 жылы Қырым татарларының барлық халқы қуғынға ұшырағанда, әкесінің лак тегіне байланысты Өзбекстанға жер аударылудан қашып құтылуға мүмкіндігі болғанымен, ол өмір бойы үкіметтік органдардың қысымына қарамастан, паспортындағы ұлтын лак деп өзгертуден бас тартты және өзін лак емес деп санады. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Жуковскийдегі Ұшу зерттеу институтында сынақшы-ұшқыш болып жұмыс істеді және модификацияланған Туполев Ту-16 бомбалаушы ұшағында жаңа қозғалтқышты сынап жатқанда апатқа ұшырап қаза тапқанға дейін 96 түрлі ұшақты ұшуды меңгерді. Украина мен Ресейде оның құрметіне көшелер, мектептер, әуежайлар аталды, сондай-ақ оның есімін сақтау үшін мұражайлар ашылды.

Ерте өмір

Амет хан Сұлтан 1920 жылғы 20 қазанда Қырымдағы Алупка қаласында дүниеге келді. Оның анасы – қырым татары, әкесі – лак халқынан. Ол Ресей азамат соғысы кезінде қысқа ғасырлық өмір сүрген Оңтүстік Ресей мемлекетінің (қазіргі Украина) құрамында туған. 1937 жылы орта мектепті бітіріп, кейін Симферопольдегі теміржолшылар мектебінде және Заводское әуежайындағы аэрокелубінде оқыды. 1938 жылы жергілікті теміржол депосында жұмыс істеген кезінде ұшқыш курсын бітірді. 1939 жылғы ақпанда Қызыл Армияға қатысып, 1940 жылы бітірген Кача жоғары әскери авиациялық ұшқыштар мектебінде оқуын жалғастырды. Ол 122-ші истребитель авиациялық полкіне бағындалды. Әмет ханның есімі кейде әріптестерінің қызықтыруына себеп болған, бірақ ол өзі жиі өз есімін әзілге айналдырып, "Мен өзім хан да, сұлтан дамын" дейтін. Көптеген достары мен туыстары оны Сұлтан емес, Амет хан деп атаған.

Екінші дүниежүзілік соғыста

1941 жылы нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағанда Амет хан 4-ші истребитель авиациялық полкінің ұшқышы болды және Ростов-на-Дон үстінде ескірген Polikarpov I-153 ұшағымен қорғанысқа қатысу үшін бірден майданға жөнелтілді. 1942 жылдың қысында полк ауыр шығындарға ұшырағаннан кейін қайта даярланып, жаңа Hawker Hurricane ұшағын ұшыруға үйретілді. 1942 жылдың наурыз айында полк Ярославль қаласын қорғауға жіберілді, сол кезде Амет хан 1942 жылдың 31 мамырында өзінің алғашқы әуе жеңісін одда. Ол оқ-дәрісі бітіп қалғаннан кейін Junkers 88 бомбалаушы ұшағына өзінің истребителімен соқтырысты. Жоғары қарай ұшып келе жатып, ол сол жақ қанатына тікелей соқтығып, оны қиратты. Амет хан өртенген ұшағынан секіріп, парашютпен жерге түсті, қолы мен басына жеңіл жарақат алды, оның бір бөлігі ұшақ кабинасының тақтасына басының соғылуынан болды. Ол фермаға түсті, онда жұмысшы оған қаралы тақтаны көрсетті, себебі ол Амет ханның Люфтваффе ұшқыштарының бірі деп ойлады. Бірақ ол ұшқыш пальтосын бүктеп, фермерге Қызыл Жұлдыз орденін көрсеткеннен кейін, олар оған құрметпен қарады және ұшақтар құлаған жерді тексерді. "Ю-88" ұшағының екі ұшқышын Амет хан демалып жатқанда ауыл тұрғындары анықтады. Амет хан сол фермада бір түн бойы қалып, қалпына келді. Оған полк комиссары келді, ол оны оятып, сәтті шабуыл жасағаны үшін құттықтады. Ол ауруханада қысқа уақыт болғаннан кейін полкіне қайта оралды, онда бірнеше ұшқыш әріптестері оның ұшағын төмен емес, жоғары қарай соқтырғаны үшін және тек Ju 88 ұшағының қону шассиін ғана қиратқаны үшін оны қызықтырды, бұл оған құрсақпен қонуға және ешқандай зардапсыз қашып кетуге мүмкіндік берген болар еді. Бомбалаушы барлау миссиясында болғандықтан, оның ұшағының жоғалуы Кеңес Әуе күштері үшін үлкен шығын болмады. Жеңісі үшін оған Ярославль қаласының алаңында гравировкаланған сағат сыйланды, кейіннен Ленин орденімен марапатталды. 1942 жылдың жазында Амет хан тағы тоғыз әуе жеңісін оддады, олардың көпшілігі Воронеж үстінде Хокер Ураган ұшағымен топта ұшу кезінде болды. Тамыз айында ол Сталинградқа қайта тағайындалды, онда ол Як-7Б ұшағын ұшырып, полктегі алғашқылардың бірі болғаны үшін мақталып, қарсылас истребителіне түнде шабуыл жасады. Сол жазда ол қысқа уақытқа Воронеж үстінде Як-1 ұшағын ұштырды және сол кезде әуеде жеңіске жетпеді, бірақ соғыс кезінде ол осы ұшақта бірнеше жеңіске жетті. Сталинград шайқасында ол өзінің көрсеткіштерін жылдам арттырды және қазан айында беделді 9-шы гвардиялық истребитель авиациялық полкіне қайта тағайындалды, ол аймақтағы неміс әуе шабуылдарына қарсы тұру үшін толыққанды ұшқыш-асалардан құралған. Полк құрамында сол кездегі ең табысты кеңес ұшқышы Михаил Баранов және алғашқы әйел ұшқыш-аса Лидия "Лили" Литвак болды. 1942 жылдың тамызында Сталинград үстінде Амет хан екінші рет ұшағынан парашютпен секіруге мәжбүр болды, өйткені оның Як-7Б ұшағы атып түсірілді. 1942 жылдың қарашасынан бастап соғыс аяқталғанға дейін ол 9-шы гвардиялық истребитель авиациялық полкінің үшінші эскадрильясының командирі болды. 1943 жылы Bell P-39 Airacobra ұшағын ұшуға қайта даярланғаннан кейін ол Дондағы Ростов үстінде шайқасты және Таганрог, Мелитополь және Қырым аралын қайта бақылауға алу науқанының бөлігі ретінде Кубань ауданында ауыр шайқастарға қатысты. 1943 жылдың 24 тамызында Оңтүстік, Брянск және Сталинград майдандарында, сондай-ақ Молдова, Оңтүстік Украина және Ярославль үстіндегі әуе қорғанысына қосқан үлесі үшін оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ресми кеңес құжаттарында тіркелмесе де, британдық тарихшылар Томас Полак пен Кристофер Шорс 1943 жылдың қысында Сталинград шайқасында болған екінші Ju 88 ұшағын Амет ханға қатыстырды. Тек он жеті совет ұшқышы екі рет әуеден соқтырылғаны белгілі; екі совет ұшқышы үш рет соқтырылған, ал төрт рет соқтырылған Борис Ковзан әуеден соқтырылудың ең көп рекордын ұстайды. 1944 жылдың 18-20 мамырында оған үш күндік демалысқа рұқсат берілді, ол Алупкадағы отбасына барып қайтты. Бір күні таңертең НКВД офицері Амет ханның үйіне кіріп, Амет хан мен оның ата-анасын Қырымнан кетуге мәжбүрлеуге тырысты, бірақ олар бастапқыда кетуге бас тартты. Амет хан өзіне шабуыл жасаған НКВД офицеріне өзін Кеңес Одағының Батыры деп таныстырғанға дейін күрес болды. Одан кейін НКВД офицері оны этникалық тегі туралы сұрап, Амет ханның техникалық тұрғыдан дагестандық екеніне көз жеткізді және бүкіл қырым татарларын депортациялау туралы бұйрық бар екенін және оның інісі Имран немістермен ынтымақтастық жасағаны үшін іздестіріліп жатқанын түсіндірді. Күн бойы НКВД қырым татарларын депортациялауды жалғастырды, ал оның анасы, қырым татары, тасымалдау нүктесіне жіберілді, бірақ Әмет ханның достары болған Әуе күштерінің өкілдері оның анасы мен оның жақын туыстары депортациядан босатылғанын, себебі ол лақтың әйеліне үйленгендіктен заң бойынша енді қырым татары саналмайды деп НКВД-ге түсіндірді. Оларға уақытша Дағыстанға көшуге кеңес берілді. Әмет ханның ата-анасы депортациядан құтылды, бірақ Имран 1946 жылы сотталды. Зорлықпен депортацияға куә болғаннан кейін Амет хан полкіне қайта оралды және шайқаста өзін таныстырды, бірақ ауыр депрессиядан зардап шекті. Соғыстың соңғы кезеңдерінде ол Königsberg, Берлин және Шығыс Пруссия үстінде Lavochkin La-7 ұшағымен шайқасты. Königsberg шайқасында ол және оның полкі француз ұшқыштарынан құралған Normandie Niemen полкімен бірге ұшты. Амет хан Königsberg үстінде өзінің әріптесінің өмірін сақтап қалды. Чубуков пен Хвостоў алты ұшақтан тұратын неміс тобымен қақтығысқаннан кейін, екі неміс ұшағы құлап, Хвостоўты жоқ қылды, ал Чубуков қалған төрт ұшақпен қоршалып қалды. Амет хан Чубуковты атып түсіруден сақтап қалды. Оның отызыншы және соңғы жеке жеңісі 1945 жылдың 29 сәуірінде Берлин Темпельхоф әуежайының жанында Focke Wulf Fw 190 ұшағын жоқ қылғанда болды. 1943 жылы алғашқы Кеңес Одағының Батыры атағын алғаннан кейін көрсеткен өтемі үшін, 1945 жылдың 29 маусымында оған екінші атақ берілді. Барлығы ол 30 жеке жеңіске, 19 ортақ жеңіске жетті, соғыс кезінде 603 жауынгерлік тапсырма орындады және 150 әуе шайқасына қатысты.

Сынақ жүргізуші ретінде мансап

Соғыстан кейін ол Монинодағы Әуе күштер академиясында оқыды, себебі Кеңес Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысының бұйрығы бойынша соғыстан аман қалған барлық ұшқыш шеберлері қатысуы тиіс еді. Дегенмен, орта білімінің жеткіліксіздігіне байланысты, ол курстарды қиындықпен оқыды және ақырында мектептен шығуға рұқсат сұрады, 1946 жылы оған рұқсат берілді. Біраз уақыт авиациядан қол үзгеннен кейін, ол ауыр депрессияға түсті, себебі өзін азаматтық авиация ұшқышы ретінде көзге елестете алмады. Соңында, соғыстағы достары, соның ішінде Александр Покрышкин, Алексей Алелюхин және Владимир Лавриненков оны Жуковскийдегі Ұшу зерттеу институтында сынақ ұшқышы болуға ынталандырды, ол 1947 жылдың ақпанында осы институтқа қабылданды. Амет хан институтта тез өрлеп, 1952 жылы бірінші сыныпты сынақ ұшқышы атағына ие болды. 1949 жылдың сәуір айында Яков Верниковпен бірге екі орындық Микоян-Гуревич И-320 истребителінің алғашқы ұшуын жүзеге асырды. 1949 жылдың маусымында Игорь Шелестпен бірге Кеңес Одағында әуеде толық автоматтандырылған жанармай құюды жүргізді; Амет хан ЯК-15 истребителін ұштырды, ал Шелест – Туполев Ту-2 бомбалаушысын. 1951 жылдан 1953 жылға дейін Сергей Анохин, Федор Бурцев және Василий Павловпен бірге кемеге қарсы әуеден-жерге зымыранды КС-1 «Кометтің» адамды қатыстырып сынауларын жүргізді. Сынақ барысында Амет хан «Кометті» жерден ұшырған алғашқы ұшқыш атанды (1951 жылдың 4 қаңтарында), сондай-ақ ұшақтан «Кометті» ұшырған алғашқы ұшқыш болды, ол сол жылдың мамырында орындалды. Бір сынақ ұшуы кезінде КС-1 ажыратылғаннан кейін, двигатель іске қосылмады, бірақ дереу парашютпен секірудің орнына, ол двигательді қайта іске қосуға бірнеше рет тырысты, ақырында жерге тиюге аз қалғанда орындап, прототипті құтқарып қалды. КС-1 сынағы үшін ол екінші дәрежелі Сталин сыйлығымен марапатталды, ал команданың бірнеше мүшесі алтын жұлдызға ие болды. Амет ханның үшінші алтын жұлдызға ұсынылуы Қырым татарларын жер аударған Сталиннің үстеліне жеткенде, ол қырым татарының сынақ ұшқышы болғанына ашуға келді. Амет хан КС-1 прототипін сынау кезінде қаза тапқаны туралы хабарланғаннан кейін, оған Қызыл Ту ордені мен екінші дәрежелі Сталин сыйлығын беру туралы шешім қабылданды, себебі Крым татарына үшінші алтын жұлдыз беру Кеңес Одағының ішкі қатарларында, еңбегіне қарамастан, мүмкін емес еді. Амет хан мансабындағы көптеген ұшулар әскери ұшақтардың катапульдау жүйелерін сынауға арналды, бұл қауіпті процедура еді. 1958 жылдың 12 қарашасында МиГ-15 ұшағымен ұшып келе жатқанда, Су-7 және Су-9 ұшақтарына арналған катапульдау креслосын сынап көру үшін парашютші Валерий Головиннің катапульдау механизмі мерзімінен бұрын іске қосылды, нәтижесінде жарылыс болды. Жарылыс салдарынан катапульдау креслосы Головинге қатты қысым жасады. Кокпит түтін мен газдарға толып, көру қабілетін шектеді, ал керосин кокпит ішіне ағып кіре бастады. Бақылаусыз өрт қаупі туып, Головин парашютпен секіре алмағандықтан, ол зардап шеккен истребительдің апаттық қонуын жасауға тырысты, тіпті Головин мен олардың командирі оған ұшақты тастап, өзін құтқаруды бұйырғаннан кейін де жолдасын тастаудан бас тартты. 1958 жылдан 1960 жылға дейін ол Юрий Гагаринды қоса алғанда, ғарышкерлерді ауырлықсыздық жағдайында оқу тапсырмаларын орындау үшін модификацияланған Ту-104 ұшағымен жаттығуларға алып жүрді, бұл процедураны Юрий Гарнаевтың көмекші ұшқышы ретінде бастады. Оның басқа жұмыстарына NM-1-ді сынау кірді, ол 1959 жылдың 7 сәуірінде алғашқы ұшуын жасады, бірақ кейін ұшақтың сынақтары Амет ханның денсаулығына байланысты ауруханаға жатқаннан және уақытша ұшудан шеттетілгеннен кейін Радий Захаровқа берілді, алайда ол жоғары жылдамдықты ұшақтарды ұшуға толығымен тыйым салынды. Сынақ ұшқышы ретіндегі еңбегі үшін ол 1961 жылдың 23 қыркүйегінде «КСРО-ның құрметті сынақ ұшқышы» атағымен марапатталды. Өмірінде ол 96 түрлі ұшақты меңгеріп, 4237 сағаттан астам ұшу уақытын жинақтады. Амет хан 1971 жылдың 1 ақпанында 50 жасында модификацияланған Ту-16 ұшағын ұшырған кезде қаза тапты. Ұшақ салонының ішкі жағы ұшқыш зертханасы ретінде жабдықталған, ал ұшу жаңа реактивті қозғалтқышты сынау үшін жүргізілді. Ұшақтағы бес авиатор да апатта қаза тапты. Апаттың себебі ұзақ уақыт бойы құпия сақталды, оның себептері туралы әртүрлі болжамдар айтылды, және сыналып жатқан жаңа қозғалтқыштың бақылаусыз бұзылуынан туындады деген ұсыныстар болды, бірақ ресми түрде жарияланған қорытындыда апаттың себебі ұшақ 500 км/сағаттан жоғары жылдамдықпен жылдамдаған кезде қону положениенде болған сыртқы жапқыштардың жұлып шығуы болды, нәтижесінде ұшақ аударылып, әуеде жарылды; алайда, жапқыштардың осылай орналасуының себебі әлі анықталған жоқ, себебі апаттан кейін болған өрт фюзеляжды зақымдады. Апатта қаза тапқан ұшқыштарға ескерткіш орнатылды және Амет хан толық салтанатпен Новодевичье бейіштесіне жерленді.

Жеке өмір

1944 жылдың жазында Мәскеуде жаңа "Ла-7" истребителіне оқу кезінде, ол Фаина Максимовна Данильченко есімді әйелмен танысты, және олар 1952 жылы үйленді. Олардың Станислав және Арслан есімді екі баласы болды, екеуі де әскери қызметке қатысты. Екі баланың тегі де Амет хан деп тіркелді. Фаина күйеуінің сынақ ұшқышы болып жұмыс істеуіне қарсы болды, себебі бұл жұмыс өте қауіпті, бірақ ол 50 жасқа толғанда зейнетке шығу туралы ұсыныстардан кейін де жұмысынан айырылуға келіспеді. Фаина да, Арслан да Амет ханнан кейін қысқа уақыттан соң қайтыс болды.

Саясаттану

Амет хан КСРО-да қырым татарларының ақталуын және отанына оралу құқығын алғашқылардың бірі болып ауызды ашты. Қырымда тұрған Коммунистік партияның бірнеше мүшесімен бірге ол Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық Комитетіне үндеу жолдады, бірақ Хрущев депортацияны айыптап, 1950 жылдары шешендер мен қарашайлар сияқты басқа депортацияланған халықтарға толық оралу құқығын бергеніне қарамастан, бұл өтініш қабылданбады. Амет ханның өмірінде қырым татарларына Перестройка кезеңінде берілген толық оралу құқығын көруге бұйырмады. Өмірінің соңғы жылдары ол Мәскеуде Юрий Османов, Зекие Чапчакчи, Абляким Гафаров, Сафие Косе, Сейітмемет Таиров және Мұстафа Селимов сияқты көптеген қырым татарларының белсенділерімен және көшбасшыларымен, ал Самарқанда Айше Сейітмуратова, Ильяc Мостафаев және Мұстафа Консулымен кездесті.

Ескерткіштер

Амет ханның бейнесіндегі мүсінші Михаил Оленин жасаған қола бюсті 1955 жылы Алупкада орнатылды. Бұл бюст бастапқыда 1943 жылы Амет ханның әскери ұрысқа қатысқан Ростов облысында орнатылған, бірақ Кеңес заңына сәйкес, екі мәрте Совет Одағының Батыры болғандардың қола бюстері олардың туған ауылдарында орнатылуы тиіс еді. Ол Климент Ворошиловпен әңгімелескеннен кейін Амет ханның өтініші бойынша Алупкаға көшірілді. 1974 жылы Садри Ахун жасаған Амет ханның кішкентай бюсті Новодевичье бейіштегі оның қабіріне қосылды. 2010 жылы Ярославль үстіндегі Амет ханның әуе шабуылына арналған ескерткіш орнатылды, ол сол жерде Ju 88 ұшағын қиратқан жердің төменгі жағында тұр. Сол жылы Киевтегі «Даңқ аллеясына» оның бейнесі қойылды. Оның бейнесіндегі мүсіндер Украина мен Ресейдің Алупка, Махачкала және Дагестанның Цовкра кішкентай ауылы сияқты қалаларында бар. Симферополь қаласының алаңы, сондай-ақ Алупка, Судак, Волгоград, Жуковский, Каспийск, Саха және Махачкала қалаларындағы көшелер оның есімімен аталады. Оның құрметіне аэроклуб, шағын планета, әуежай, бірнеше мектеп және Дагестандағы бір шың аталды. 2015 жылы Украинаның Жоғарғы Радасы Симферополь әуежайын оның құрметіне қайта атауға дауыс берді, бірақ Ресейдің Қырымды оккупациялауына байланысты бұл дауыс көбінесе символдық мәнге ие болды. Амет хан 2013 жылы түсірілген «Хайтарма» қырымтатар фильмінің басты кейіпкері болды. 2020 жылдың 26 қазанында Ақмешіт (Симферополь) қаласының орталығында Амет хан Сұлтанға арналған ескерткіш ашылды. 2022 жылдың 22 желтоқсанында Черкассы қаласында Коммуналдық көшесі Амет хан Сұлтан көшесі деп өзгертілді.

Амет-хан Сұлтанның есімін детатаризациялау

Амет хан Сұлтанның крым татарларының батыры ретіндегі танымал мәртебесіне, крым татарларының құқық қозғалысына қатысуына және барлық ресми құжаттарда өзін лак немесе дагестандық емес, татар деп көрсеткеніне қарамастан, оны қайтыс болғаннан кейін дагестандық деп тануға және оның крым татарлығын Крымды детатаризациялаудың жүйелі науқанының бөлігі ретінде жоққа шығаруға көптеген әрекеттер жасалды. Оның некрологтарында оны "Дагестан халқының батыл ұлы" деп сипаттаған, бірақ ол өмірінде ешқашан дагестандық екенін айтпаған, керісінше, өзін ашық түрде крым татары деп таныған. Өмірінде оған паспорттағы ұлтын өзгертуді жиі талап еткен, бірақ чекистер мен әріптестердің үнемі қысымына қарамастан, ол крымдық тегінен бас тартпады, "Мен крым татар халқының ұлымын!" деп мақтан тұтқан. 2016 жылы Дагестан Республикасы "Амет хан Сұлтан медалі" тағайындады; Дагестандағы Уыташ әуежайы оның құрметіне аталды, бірақ крым татар ұйымдары Ресей үкіметіне Симферополь әуежайына оның есімін беру туралы бірнеше рет өтініш түсіргеніне қарамастан. Амет хан Дагестанда туып өспеген және Дагестан тілдерінің ешқайсысын білмеген.