Алжир азамат соғысы: Қара онжылдық

Кіріспе

1991–2002 жылдар аралығындағы Алжир үкіметі мен ислами радикалдар арасындағы қақтығыс.

1991–2002 conflict between the Algerian government and Islamist rebels

The Algerian Civil War (الحرب الأهلية الجزائرية), known in Algeria as the Black Decade (العشرية السوداء, ),

The war has been referred to as 'the dirty war' (la sale guerre), and saw extreme violence and brutality used against civilians. Islamists targeted journalists, over 70 of whom were killed, and foreigners, over 100 of whom were killed, although it is thought by many that security forces as well as Islamists were involved, as the government had infiltrated the insurgents. Children were widely used, particularly by the rebel groups. Total fatalities have been estimated at 44,000

The conflict began in January 1992, when the new and enormously popular Islamic Salvation Front (FIS) party appeared poised to defeat the ruling National Liberation Front (FLN) party in the national parliamentary elections in December 1991. The elections were canceled after the first round and the military effectively took control of the government, forcing pro reform president Chadli Bendjedid from office. After the FIS was banned and thousands of its members arrested, Islamist guerrillas rapidly emerged and began an armed campaign against the government and its supporters. They formed themselves into various armed groups, principally the Islamic Armed Movement (MIA), based primarily in the mountains, and the more hard line Armed Islamic Group (GIA), based primarily in the towns. The GIA motto was "no agreement, no truce, no dialogue" and it declared war on the FIS in 1994 after the latter had made progress in negotiations with the government. The MIA and various smaller insurgent bands regrouped, becoming the FIS loyalist Islamic Salvation Army (AIS). After talks collapsed, elections were held in 1995 and won by the army's candidate, General Liamine Zéroual. The GIA fought the government, as well as the AIS, and began a series of massacres targeting entire neighborhoods or villages which peaked in 1997. The massacre policy caused desertion and splits in the GIA, while the AIS, under attack from both sides, declared a unilateral ceasefire with the government in 1997. In the meantime, the 1997 parliamentary elections were won by a newly created pro Army party supporting the president. In 1999, following the election of Abdelaziz Bouteflika as president, violence declined as large numbers of insurgents "repented", taking advantage of a new amnesty law. The remnants of the GIA proper were hunted down over the next two years, and had practically disappeared by 2002, with the exception of a splinter group called the Salafist Group for Preaching and Combat (GSPC), which announced its support for Al Qaeda in October 2003 and continued fighting an insurgency that would eventually spread to other countries in the region.

Алжир азамат соғысы (الحرب الأهلية الجزائرية), Алжирде "Қара онжылдық" (العشرية السوداء) деп белгілі.

Бұл соғыс "лақты соғыс" (la sale guerre) деп те аталды, және азаматтарға қарсы зорлық-зомбылық пен қатыгездік кеңінен қолданылды. Исламистер журналистерді нысанаға алды, олардың 70-тен астамы қаза тапты, сондай-ақ 100-ден астам шетел азаматы қаза тапты. Бірақ көптеген адамдар қауіпсіздік күштерінің де, исламистердің де қатысқандығына сенді, себебі үкімет бүлікшілердің қатарына тымысынан кіріпті. Балалар, әсіресе радикалдық топтар тарапынан кеңінен пайдаланылды. Қақтығыс 1992 жылдың қаңтар айында басталды, сол кезде жаңа және өте танымал Ислам құтқару майданы (FIS) партиясы 1991 жылдың желтоқсанындағы ұлттық парламент сайлауында биліктегі Ұлттық азаттық майданы (FLN) партиясын жеңуге жақын болды. Сайлаудың бірінші турында тоқтатылып, әскерилер үкіметті өз қолына алды, реформашы президент Шадли Бенджедидті отставкаға мәжбүр етті. FIS-ке тыйым салынды және мыңдаған мүшелері тұтқындалды, содан кейін ислами партизандар тез пайда болып, үкіметке және оның жақтастарына қарсы қарулы күреске шықты. Олар түрлі қарулы топтарға бірікті, олардың ішінде таулы аймақтарда орналасқан Ислам қарулы қозғалысы (MIA) және қалаларда орналасқан, радикалды көзқарастағы Қарулы ислами тобы (GIA) ең ірілері болды. GIA-ның ұраны "келісім жоқ, бітім жоқ, диалог жоқ" болды және 1994 жылы FIS-ке қарсы соғыс жариялады, өйткені соңғысы үкіметпен келіссөздер жүргізуде жетістікке жеткен. MIA және басқа да кішігірім радикалдық топтар бірігіп, FIS-ке адал Ислам құтқару армиясын (AIS) құрды. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, 1995 жылы сайлау өтті, оның жеңімпазы әскерилердің үміткері, генерал Лиамин Зероуаль болды. GIA үкіметке де, AIS-ке де қарсы күресті және 1997 жылы өршіп, бүкіл аудандар мен ауылдарды нысанаға алған жаппай қырғындарды бастады. Бұл қырғын саясаты GIA қатарында дезертирлік пен жарылыстарға әкелді, ал екі жақтан да шабуылға ұшыраған AIS 1997 жылы үкіметпен бір жақты атысты тоқтату туралы мәлімдеді. Осы аралықта 1997 жылғы парламент сайлауында жаңадан құрылған, армияны қолдайтын партия жеңіске жетті. 1999 жылы Абделазиз Бутефлика президент болып сайланғаннан кейін, көптеген радикалдар "тәубеге келіп", жаңа рақымшылық заңын пайдаланып, зорлық-зомбылық азайды. GIA-ның қалдықтары келесі екі жылда іздестіріліп табылғаннан кейін, 2002 жылға қарай іс жүзінде жоғалып кетті, тек Салафилік уағыз және күрес тобы (GSPC) деп аталатын оқшау топ қалды. Олар 2003 жылдың қазан айында Әл-Қаиданы қолдайтындарын жариялады және аймақтың басқа елдеріне таралатын радикалдық күресті жалғастырды.

1994 жылы сәтсіз келіссөздер мен партизандық жанжалдар

1994 жылы зорлық-зомбылық жалғасты, бірақ экономика осы кезеңде жақсара бастады; ХВҚ-мен келіссөздерден кейін үкімет қарыз төлеуді қайта кестелеуге қол жеткізді, бұл оған айтарлықтай қаржылық пайда әкелді, сондай-ақ экономикалық либерализацияны қолдау үшін халықаралық қауымдастықтан шамамен 40 миллиард франк алды. Соғыс әрекеттері ұзаққа созылатыны анық болғандықтан, генерал Лиамин Зеруал Мемлекеттік Жоғарғы Кеңестің жаңа президенті болып тағайындалды; ол армияның диалогты (келіссөзді) қолдайтын фракциясына жатса, эрадикаторлар (жоюшылар) фракциясына емес деп есептелді. Ол қызметке келгеннен кейін көп ұзамай, FIS жетекшілігімен келіссөздер бастады, олардың кейбіреулерін ынталандыру үшін босатты. Бұл келіссөздер үкіметті қолдайтын саяси күштерді екіге бөлді. FLN және FFS сияқты ең ірі саяси партиялар келісімге шақыруды жалғастырды, ал басқа күштер – әсіресе Алжир жұмысшыларының жалпы одағы (UGTA), сондай-ақ RCD сияқты кішігірім солшыл және феминистік топтар, «жоюшылар» жағында болды. Бірнеше үкіметтік жарымәскери ұйымдар, мысалы, Алжирдің жас бостандық ұйымы (OJAL) пайда болып, исламистерді қолдаушы азаматтарға шабуыл жасады. 1994 жылдың 10 наурызында 1000-нан астам тұтқын (көбінесе исламистер) Тазу түрмесінен қашып кетті, бұл партизандар үшін үлкен жетістік болды; кейін конспирологтар бұл қауіпсіздік күштеріне GIA-ға енуге мүмкіндік беру үшін жасалғанын айтты. Осы арада Шериф Гусми (наурыздан бастап оның басшысы) 1994 жылы GIA-ны ең танымал партизандық армияға айналдырып, FIS-ке қарағанда басымдыққа ие болды. 1994 жылдың соңында олар шығыс және батыстағы партизандардың жартысынан астамын бақылады, бірақ GIA негізінен орналасқан астанаға жақын жердегі орталықта 20% ғана болды. Олар GIA-ның «қырқысқа қатысы жоқ» әйелдерді, журналистерді және басқа да бейбіт тұрғындарды мақсатсыз нысанаға алуын айыптайтын хабарламалар жариялады және GIA-ның мектептерді өртеу науқанына шабуыл жасады. AIS және FIS үкіметпен/әскерилермен келіссөздер арқылы шешім табуды қолдады, ал AIS-тің рөлі FIS-тің келіссөздердегі ұстанымын нығайту болды. Бірақ келесі күні Саид Мехлуфи GIA-дан кетіп, GIA исламнан тайып кеткенін және бұл халифаттың ФИС-тің бұрынғы басшысы Мұхаммед Саидтың GIA-ны басып алу әрекеті болғанын мәлімдеді. GIA әдеттегі нысаналарына шабуылдарын жалғастырды, әсіресе суретшілерді, мысалы, Шеб Хасниді өлтірді, ал тамыздың соңында оның қызметіне жаңа тәжірибе қосылды: жеткіліксіз ислами мектептерді өртеумен қорқыту. Қазан айының соңында үкімет FIS-пен келіссөздердің сәтсіз аяқталғанын жариялады. Оның орнына Зеруал жаңа жоспарға кірісті: 1995 жылы президент сайлауын өткізуді жоспарлады, сонымен бірге армияда Ламари сияқты «жоюшыларды» көтеріп, партизандармен күресу үшін ауылдарда «өздігінен қорғану жасақтарын» ұйымдастырды. 1994 жылдың соңында зорлық-зомбылықтың күшеюі байқалды. 1994 жылы Алжирдің халықаралық оқшаулануы күшейді; Reuters сияқты көптеген шетелдік баспасөз агенттіктері осы жылы елден кетіп қалды, Марокко шекарасы жабылды және ірі шетелдік әуе компаниялары барлық рейстерді тоқтатты. Нәтижеде ақпараттық кеңістіктегі үзіліс маусым айында Алжирдің үкіметі ресми баспасөз хабарламаларында жарияланбаған терроризмге қатысты жаңалықтарды жариялауға тыйым салған әкімшілік бұйрықпен одан да нашарлады. FIS-тің бірнеше жетекшісі, әсіресе Рабах Кебир, шетелге қашқан. Римдегі Сант-Эгидио қауымдастығының шақыруымен 1994 жылдың қарашасында олар Римде басқа оппозициялық партиялармен, ислами және зайырлы (FLN, FFS, FIS, MDA, PT, JMC) келіссөздер бастады. Олар 1995 жылдың 14 қаңтарында өзара келісімге келді: Sant'Egidio платформасы. Бұл келесі принциптерді ұсынды: адам құқықтарын құрметтеу және көп партиялық демократия, әскери билік пен диктатураны қабылдамау, исламды мойындау, араб және бербер этникалық бірегейлігін Алжирдің ұлттық бірегейлігінің маңызды аспектілері ретінде тану, FIS жетекшілерін босатуды талап ету және барлық тараптардағы соттан тыс өлім жазасы мен азаптауды тоқтату. Көпшілікті таңқалдырғандай, тіпті Али Белхадж келісімді мақұлдады, яғни FIS басқа оппозициялық партиялармен бірге заңдық кеңістікке оралды. Бұл бастаманы АҚШ-тағы «әсерлі даралар» да жақсы қабылдады. Алайда, келісім жұмыс істеуі үшін FIS-ке өзінің бастапқы қолдаушыларының қолдауы қажет болды, бірақ шын мәнінде діндар буржуазия оны ХАМАС партиясына, ал қалалық кедейлерді джихадқа тастап кетті; және екінші тарап, үкімет, келісімге қызығушылық танытуы керек еді. Бұл екі фактор жетіспегендіктен, платформаның әсері ең болмағанда шектеулі болды, бірақ Сант-Эгидио қауымдастығы үшін келіссөздерді жүргізген Андреа Риккарди айтқандай, «платформа Алжир әскерилерін тек әскери қақтығыстың қоршауынан шығарып, саяси актімен жауап беруге мәжбүр етті», яғни 1995 жылғы президент сайлауы. Келескен айларда Серкаджи түрмесіндегі бүлікте шамамен 100 партизандық тұтқын қаза тауып, Айн-Дефла шайқасында қауіпсіздік күштері үлкен жетістікке жетіп, жүздеген партизандық күштер қаза тапты. Шериф Гусминің орнына GIA басшысы болып Джамель Зитуни келді. Зитуни GIA-ның бейбіт тұрғындарға жасаған шабуылдарын Франция аумағына кеңейтті, 1994 жылдың желтоқсан айының соңында Air France рейсі 8969-ды қасып алудан бастап, 1995 жыл бойында бірнеше бомбалау және қастандық әрекеттерін жасады. Зитуни FIS-тің соғыстың нәтижесіне қатысты маңыздылығын жоққа шығаруға және Франция үкіметін Алжир үкіметіне қолдауын тоқтатуға мәжбүрлеуді көздеген деп саналады. Бұл науқан бүлікшілерді бөліп тұрған маңызды фактор болды. GIA «мүсірлік күштерге» шабуыл жасалған сайын «мұңайған жастардың» ынтасымен қуанды, ал FIS жетекшілері шетелде «Еуропа және АҚШ үкіметтерін» ислами FIS үкіметі Алжирде «әлеуметтік тәртіпті сақтауға және нарық экономикасын кеңейтуге» кепілдік беретініне көндіруге тырысты. Алжирде шабуылдар жалғасты, көлік бомбалары, музыканттардың, спортшылардың және хиджапсыз әйелдердің, сондай-ақ полиция және әскерлердің қаза болуымен. Осы кезеңде де оның көптеген шабуылдарының нәтижесіздігіне байланысты (FIS мүшелері тарапынан, GIA келіссөздерге қарсы тұрғанына байланысты) Алжирдің құпия қызметтері тобының араласуы туралы болжамдар туды. Әсіресе Алжирдің оңтүстік аймағы GIA-ның бақылауына көшті, олар оны «босатылған аймақ» деп атады. Кейін бұл аймақ «Өлім үшбұрышы» деп аталды. AIS және GIA арасындағы шайқастар туралы хабарлар көбейді, ал GIA FIS және AIS жетекшілеріне өлім жазасын жариялады, FIS-тің негіс қалаушыларының бірі Абдельбаки Сахрауиді Парижде өлтірді. Осы кезде шетелдік дереккөздер партизандық күштердің саны шамамен 27 000 адамды құрады деп бағалады.

The violence continued throughout 1994, although the economy began to improve during this time; following negotiations with the IMF, the government succeeded in rescheduling debt repayments, providing it with a substantial financial windfall, and further obtained some 40 billion francs from the international community to back its economic liberalization. As it became obvious that the fighting would continue for some time, General Liamine Zéroual was named new president of the High Council of State; he was considered to belong to the dialoguiste (pro negotiation) rather than éradicateur (eradicator) faction of the army. Soon after taking office, he began negotiations with the imprisoned FIS leadership, releasing some prisoners by way of encouragement. The talks split the pro government political spectrum. The largest political parties, especially the FLN and FFS, continued to call for compromise, while other forces—most notably the General Union of Algerian Workers (UGTA), but including smaller leftist and feminist groups such as the secularist RCD—sided with the "eradicators". A few shadowy pro government paramilitaries, such as the Organisation of Young Free Algerians (OJAL), emerged and began attacking civilian Islamist supporters. On 10 March 1994, over 1000 (mainly Islamist) prisoners escaped Tazoult prison in what appeared to be a major coup for the guerrillas; later, conspiracy theorists would suggest that this had been staged to allow the security forces to infiltrate the GIA. Meanwhile, under Cherif Gousmi (its leader since March), the GIA became the most high profile guerrilla army in 1994, and achieved supremacy over the FIS. By the end of 1994, they controlled over half the guerrillas of the east and west, but barely 20% in the center, near the capital, which was where the GIA were mainly based. They issued communiqués condemning the GIA's indiscriminate targeting of women, journalists and other civilians "not involved in the repression", and attacked the GIA's school arson campaign. The AIS and FIS supported a negotiated settlement with the government/military, and the AIS's role was to strengthening FIS's hand in the negotiations. However, the very next day, Said Mekhloufi announced his withdrawal from the GIA, claiming that the GIA had deviated from Islam and that this caliphate was an effort by ex FIS leader Mohammed Said to take over the GIA. The GIA continued attacks on its usual targets, notably assassinating artists, such as Cheb Hasni, and in late August added a new practice to its activities: threatening insufficiently Islamist schools with arson. At the end of October, the government announced the failure of its negotiations with the FIS. Instead, Zéroual embarked on a new plan: he scheduled presidential elections for 1995, while promoting "eradicationists" such as Lamari within the army and organizing "self defense militias" in villages to fight the guerrillas. The end of 1994 saw a noticeable upsurge in violence. Over 1994, Algeria's isolation deepened; most foreign press agencies, such as Reuters, left the country this year, while the Moroccan border closed and the main foreign airlines cancelled all routes. The resulting gap in news coverage was further worsened by a government order in June banning Algerian media from reporting any terrorism related news not covered in official press releases. A few FIS leaders, notably Rabah Kebir, had escaped into exile abroad. Upon the invitation of the Rome based Community of Sant'Egidio, in November 1994, they began negotiations in Rome with other opposition parties, both Islamist and secular (FLN, FFS, FIS, MDA, PT, JMC). They came out with a mutual agreement on 14 January 1995: the Sant'Egidio platform. This presented a set of principles: respect for human rights and multi party democracy, rejection of army rule and dictatorship, recognition of Islam, Arab and Berber ethnic identity as essential aspects of Algeria's national identity, demand for the release of FIS leaders, and an end to extrajudicial killing and torture on all sides. To the surprise of many, even Ali Belhadj endorsed the agreement, which meant that the FIS had returned into the legal framework, along with the other opposition parties. The initiative was also received favorably by "influential circles" in the United States. However, for the agreement to work, the FIS still had to have the support of its original power base, when in fact the pious bourgeous had abandon it for the collaborationist Hamas party and the urban poor for jihad; and the other side, the government, had to be interested in the agreement. Those two features being lacking, the platform's effect was at best limited – though some argue that, in the words of Andrea Riccardi who brokered the negotiations for the Community of Sant'Egidio, "the platform made the Algerian military leave the cage of a solely military confrontation and forced them to react with a political act", the 1995 presidential elections. The next few months saw the killing of some 100 Islamist prisoners in the Serkadji prison mutiny, and a major success for the security forces in the battle of Ain Defla, resulting in the deaths of hundreds of guerrilla fighters. Cherif Gousmi was eventually succeeded by Djamel Zitouni as GIA head. Zitouni extended the GIA's attacks on civilians to French soil, beginning with the hijacking of Air France Flight 8969 at the end of December 1994 and continuing with several bombings and attempted bombings throughout 1995. It is thought Zitouni hoped to undermine the FIS by proving its irrelevance to the outcome of the war, and to induce the French government to withdraw support from the Algerian government to put a stop to the terrorism. The campaign was a major fault line dividing the insurgents. The GIA "exalted in the enthusiasm of the disinherited" poor young Algerian men every time "the former colonial power" was attacked, while the FIS leaders abroad struggled to persuade "the governments of Europe and the United States" that Islamic FIS government would "guarantee social order and expand the market economy" in Algeria. In Algeria itself, attacks continued, with car bombs and assassinations of musicians, sportsmen, and unveiled women, as well as police and soldiers. Even at this stage, the seemingly counterproductive nature of many of its attacks led to speculation (encouraged by FIS members abroad whose importance was undermined by GIA hostility to negotiation) that the group had been infiltrated by Algerian secret services. The region south of Algiers, in particular, came to be dominated by the GIA, who called it the "liberated zone". Later, it would come to be known as the "Triangle of Death". Reports of battles between the AIS and GIA increased, and the GIA reiterated its death threats against FIS and AIS leaders, assassinating a co founder of the FIS, Abdelbaki Sahraoui, in Paris. At this point, foreign sources estimated the total number of guerrillas to be about 27,000.

Саясатты қайта бастау, әскери топтар пайда болады, 1995-1996

FIS-пен келіссөздердің тоқтатылуынан кейін үкімет президенттік сайлау өткізуге шешім қабылдады. 1995 жылғы 16 қарашада Алжир әскери күштерінің құрлықтағы әскерлерінің бұрынғы басшысы Лиамин Зеруал көптеген үміткерлердің қатысуымен өткен сайлауда 60 пайыз дауыспен президент болып сайланды. Нәтижелер түрлі қоғамдық пікірлерді көрсетті, секуляризмді қолдаудан және исламизмге қарсылықтан бастап, саяси көзқарастан тәуелсіз зорлық-зомбылықты тоқтатуға деген ниетке дейін. FIS алжирліктерді сайлауды бойкоттауға шақырды, ал GIA дауыс бергендерді өлтіреміз деп қорқытты («бір дауыс – бір оқ» деген ұранмен), бірақ бұрын FIS-ті қолдаған, бірақ «жихад атынан жас жігіттердің жасаған шексіз зорлық-зомбылықтары мен қорқытуларына» көңілі қалған діншіл орта таптың сайлауға қатысуы салыстырмалы түрде жоғары болды. Алжир саясатының соңғы рет қалыпқа келгеніне үміт күшейді. Зеруал 1996 жылы жаңа Конституцияны қабылдау арқылы президенттің билігін күшейтіп, президент тағайындайтын және сайлайтын екінші палатаны құрды. 1996 жылғы қарашада заң жобасы ұлттық референдумда мақұлданды; ресми деректер бойынша 80 пайыз дауыс бергенімен, бұл сайлау бақыланбады және жоғары көрсеткіш көпшілік тарапынан сенімсіз деп есептелді. Сайлау нәтижелері қарулы топтар үшін соққы болды, олар сайлаудан кейін бірден дезертирлердің саны күрт өскенін көрді. FIS-тің Рабах Кебир халықтың көңіл-күйінің өзгеруіне жауап ретінде үкіметке қатысты келісімшілдік позицияны қабылдады, бірақ партияның бір бөлігі мен AIS тарапынан сынға ұшырады. GIA ішкі келіспеушіліктерге тап болды; сайлаудан кейін көп ұзамай оның жетекшілері GIA-ға қосылған FIS жетекшілерін өлтірді, оларды билікті басып алуға тырысқандары үшін айыптады. Бұл тазарту GIA-ның ыдырауын жеделдетті: Мустафа Картали, Али Бенхаджар және Хасан Хаттаб фракциялары 1995 жылдың соңында Зитунидің басшылығын мойындаудан бас тартты, бірақ кейін ғана ресми түрде бөлінді. Желтоқсан айында GIA орталық Алжирдегі AIS жетекшісі Аззедин Баані өлтірді, ал қаңтарда AIS-ті жау ретінде күресуге уәде берді; әсіресе батыста олардың арасындағы толыққанды шайқастар жиі болды. Үкіметтің саяси қадамдары үкімет тарапынан қолдау көрсетілген милициялардың беделін күрт арттырды. Армиямен оқытылған және қаруланған, сенімді жергілікті азаматтардан құралған «өздігінен қорғану милициялары», көбінесе «патриоттар» деп аталатын, партизандық әрекеттер белсенді болған аймақтарға жақын қалаларда құрылды және ұлттық телеарнада жарияланды. Бұл бағдарлама елдің кейбір аймақтарында жақсы қабылданды, бірақ басқаларында оның танымалдығы төмен болды; ол келесі бірнеше жылда, әсіресе 1997 жылғы қырғыннан кейін айтарлықтай кеңейтілді.

Following the breakdown of negotiations with the FIS, the government decided to hold presidential elections. On 16 November 1995, former head of ground forces of the Algerian military Liamine Zéroual was elected president with 60% of votes cast in an election contested by many candidates. The results reflected various popular opinions, ranging from support for secularism and opposition to Islamism to a desire for an end to the violence, regardless of politics. The FIS had urged Algerians to boycott the election and the GIA threatened to kill anyone who voted (using the slogan "one vote, one bullet"), but turnout was relatively high among the pious middle class who had formerly supported the FIS but become disillusioned by the "endless violence and racketeering by gangs of young men in the name of jihad." Hopes grew that Algerian politics would finally be normalized. Zéroual followed this up by pushing through a new constitution in 1996, substantially strengthening the power of the President and adding a second house that would be partly elected and partly appointed by the President. In November 1996, the text was passed by a national referendum; while the official turnout rate was 80%, this vote was unmonitored, and the claimed high turnout was considered by most to be implausible. The election results were a setback for the armed groups, who saw a significant increase in desertions immediately following the elections. The FIS' Rabah Kebir responded to the apparent shift in popular mood by adopting a more conciliatory tone towards the government, but was condemned by some parts of the party and of the AIS. The GIA was shaken by internal dissension; shortly after the election, its leadership killed the FIS leaders who had joined the GIA, accusing them of attempting a takeover. This purge accelerated the disintegration of the GIA: Mustapha Kartali, Ali Benhadjar and Hassan Hattab's factions all refused to recognize Zitouni's leadership starting around late 1995, although they would not formally break away until later. In December, the GIA killed the AIS leader for central Algeria, Azzedine Baa, and in January pledged to fight the AIS as an enemy; particularly in the west, full scale battles between them became common. The Government's political moves were combined with a substantial increase in the pro Government militias' profile. "Self defense militias", often called "Patriots" for short, consisting of trusted local citizens trained and armed by the army, were founded in towns near areas where guerrillas were active, and were promoted on national TV. The program was received well in some parts of the country, but was less popular in others; it would be substantially increased over the next few years, particularly after the massacres of 1997.

Қазалар мен татуласу, 1996-1997

27 наурызда Қарулы ислам тобы Тибириндідегі Атлас анамыздың монастырынан жеті траппист монахын ұрлап әкетті. Топ бастапқыда монахтардың өмірі үшін Абдельхак Лаяданы босатуды талап еткенімен, олар өлтірілді және олардың денелері мамыр айының соңында табылды, бірақ оларды кім өлтіргені әлі де белгісіз. 1996 жылдың шілдесінде GIA жетекшісі Джамель Зитуни GIA-дан бөлініп шыққан бір топтың қолынан қаза тапты, ал оның орнына Антар Зуабри келді, ол одан да қатыгез басшы болып шықты.

1997 жылғы сайлау

1997 жылдың 5 маусымында парламент сайлауы өтті. Онда Зеруалдың қолдаушылары үшін 1997 жылдың басында құрылған жаңа партия – Ұлттық демократиялық жиналыс (РНД) басымдық танытты, ол 380 орынның 156-сын жеңіп алды. Одан кейін негізінен MSP (ХАМАС қайта аталғаннан кейін) және FLN партиялары әрқайсысы 60-тан астам орынға ие болды. Бұл сайлауға қатысты пікірлер қарама-қайшы болды; көптеген оппозициялық партиялар наразылық білдірді, ал бірнеше ай ғана бұрын құрылып, бұрынғы сайлауларға қатыспаған партияның (РНД) басқалардан көп дауыс жинауы байқаушыларға ықпалсыз көрінді. РНД, FLN және MSP коалициялық үкімет құрды, премьер-министрлікке РНД-нің өкілі Ахмет Уяхия тағайындалды. FIS-ке қатысты қарым-қатынастың жұмсаруына нұсқау беретін белгілер пайда болды: Абделькадер Хахани босатылды, ал Аббасси Мадани үй қамауына ауыстырылды.

Ауылдық қазалар

Алайда, осы кезде жаңа және өте маңызды мәселе туындады. Сәуір айында (Талит қырғыны) Алжирде зор қатыгездікпен және бұрын-соңды көрілмеген ауқымда жаппай қырғындар басталды; бұрын да қақтығыс кезінде қырғындар болған, бірақ олар көбінесе әлдеқайда кішкентайрақ болған. Көбінесе шабуылдар тұтас ауылдарға немесе елді мекендерге жасалып, құрбандардың жасы мен жынысына қарамастан, ондаған, кейде жүздеген бейбіт азаматтарды бірден өлтіретін. Бұл қырғындар 1998 жылдың соңына дейін жалғасып, саяси жағдайдың мәнін түбірінен өзгертті. 1991 жылы FIS-ке күшті дауыс берген Алжирдің оңтүстік және шығыс аймақтары ерекше зардап шекті; әсіресе Раис және Бенталхадағы қырғындар әлемдік қоғамды дүрліктірді. Жүкті әйелдердің іштері кесіліп, балалар тіл-сығай соғылып, қабырғаға лақтырылып, еркектердің мүшелері бірінен соң бірі кесілді. Шабуылдаушылар шегінетін кезде жас қыздарды алып қашып, оларды сексуалдық құлдыққа ұстады. Бенталхадан аман қалған Несрулла Юстың бұл сөзі шамадан тыс болуы мүмкін, бірақ ол шабуылдаушылардың ниетін көрсетеді:

"Бізде сіздердің әйелдеріңіз бен балаларыңызды зорлауға, қаныңызды ішуге бүкіл түн бар. Бүгін қашып құтылсаңыз да, ертең келіп, сіздерді жоқ етеміз! Біз сіздерді Аллаға жіберу үшін келдік!"

Жауапкершілік туралы дау

Осы қырғындарға GIA-ның жауапкершілігі әлі де даулы. Оның әмірі Антар Зуабри жасаған мәлімдемесінде Раис пен Бенталханың қазасын "Құдайға шалынатын құрбандық" деп атап, қаза тапқандарды және оның қатарына қосылмаған барлық алжирліктерді дінсіз деп жариялады. "Бізбен бірге болғандардан басқаларының бәрі де адасқан және өлімге лайық" деп мәлімдеу арқылы ол такфиршілдік идеологияны қабылдады. Кейбір жағдайларда, GIA-ның қырғын жасауына ауылдың "Патриот" бағдарламасына қосылуы себеп болды деп болжанады, олар оны сенімсіздіктің белгісі ретінде қарады; ал басқаларында басқа топтармен (мысалы, Мустафа Карталидің бөлінген тобымен) арадағы бәсекелестік рөл атқарды. Оның бейбіт азаматтарды өлтіру саясатын "Уағыз және күрес" тобы салафистер GIA-дан бөлінуінің басты себептерінің бірі деп атады. Алайда, Amnesty International және Human Rights Watch ұйымдарының хабарлауынша, ауылдардың жанында бірнеше жүз метр қашықтықта әскери казармалар орналасқан, бірақ олар осы қырғынды тоқтатуға ешқандай әрекет етпеген. Солайша, шамамен сол уақытта, Алжир қауіпсіздік қызметінен дезертирлер (мысалы, Хабиб Суадия) Батыс елдеріне қашып, қауіпсіздік күштерінің өзі кейбір қырғындарды жасады деп мәлімдеді. Осы және басқа да мәліметтер мемлекеттің GIA-мен бірлесіп жұмыс істегеніне немесе тіпті оның бір бөлігін бақылап отырғанына күдік тудырды (әсіресе құпия қызметтердің араласуы арқылы) – бұл теорияны Несрулла Юс және FIS танымал етті. Бұл ұсыныс Алжирдегі кейбір топтардың наразылығын тудырды және көптеген зерттеушілер оны қабылдамады, бірақ басқалары оны мүмкін деп санайды. Керісінше, Зази Саду сияқты алжирліктер құрбан болғандардан куәліктер жинады, олардың шабуылдаушылары беттерін ашқан және оларды жергілікті радикалдар ретінде таныды, тіпті бір жағдайда FIS-тің сайланған мүшесі болды. Роджер Каплан "The Atlantic Monthly" журналында үкіметтің осы қырғындарға қатысқаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Алайда, Юсеф Буандель атап өткендей: "Зорлық-зомбылыққа қатысты қандай да бір түсіндірмелер болса да, биліктің беделі әскери казармалардың жанындағы қырғынға ұшыраған бейбіт тұрғындарға көмек көрсетпеуінен зардап шекті". Тағы бір түсінік – "терең бойға сіңген" дәстүр, "күш қолдану арқылы байлық пен мәртебе жинақтау", ұлттық бірлік пен одақтылық сезімінен басым түседі, өйткені тарихының көп бөлігінде ол Осман империясының провинциясы болды.

The GIA's responsibility for these massacres remains disputed. In a communique its amir Antar Zouabri claimed credit for both Rais and Bentalha, calling the killings an "offering to God" and declaring impious the victims and all Algerians who had not joined its ranks. By declaring that "except for those who are with us, all others are apostates and deserving of death," it had adopted a takfirist ideology. In some cases, it has been suggested that the GIA were motivated to commit a massacre by a village's joining the Patriot program, which they saw as evidence of disloyalty; in others, that rivalry with other groups (e. g., Mustapha Kartali's breakaway faction) played a part. Its policy of massacring civilians was cited by the Salafist Group for Preaching and Combat as one of the main reasons it split off from the GIA. However, according to reports by Amnesty International and Human Rights Watch army barracks were stationed within a few hundred meters of the villages, yet did nothing to stop the killings. At about the same time, a number of people claiming to be defectors from the Algerian security services (such as Habib Souaidia), having fled to Western countries, alleged that the security services had themselves committed some of the massacres. These and other details raised suspicions that the state was in some way collaborating with, or even controlling parts of, the GIA (particularly through infiltration by the secret services) – a theory popularised by Nesroullah Yous, and FIS itself. This suggestion provoked furious reactions from some quarters in Algeria, and has been rejected by many researchers, though others regard it as plausible. In contrast, Algerians such as Zazi Sadou, have collected testimonies by survivors that their attackers were unmasked and were recognised as local radicals – in one case even an elected member of the FIS. Roger Kaplan, writing in The Atlantic Monthly, dismissed insinuations of Government involvement in the massacres; However, as Youcef Bouandel notes; "Regardless of the explanations one may have regarding the violence, the authorities' credibility has been tarnished by its non assistance to endangered civilian villagers being massacred in the vicinity of military barracks. " Another explanation is the "deeply ingrained" tradition of "purposeful accumulation of wealth and status by means of violence", outweighing any basic national identity with feelings of solidarity, loyalty, for what was a province of the Ottoman Empire for much of its history.

АИЖ біржақты бітімгершілік

Осы кезде GIA және үкіметпен толыққанды соғыс жүргізіп жатқан AIS өзін қиын жағдайға түсірді. GIA жауы бірден маңыздырақ болып көрінді, және AIS мүшелері бұрын бірнеше рет айыптаған қырғындардың кінәсі оларға тағылатынынан қорқыныш білдірді. 1997 жылдың 21 қыркүйегінде AIS басшысы Мадани Мезраг "осы қорқынышты қырғындардың артында жасырынып отырған жауды ашу" мақсатымен 1 қазаннан бастап бір жақты және шартсыз атысты тоқтатуға бұйрық берді. Осылайша AIS саяси жағдайдан өзін алып тастады, бұл қақтығысты үкімет, GIA және GIA-дан үнемі бөлініп жатқан түрлі топтар арасындағы күреске дейін азайтты. 1997 жылы ақпанда құрылған Әли Бенхаджардың FIS-ке адал Ислам Дағуа және Джихад лигасы (LIDD) AIS-пен одақтасып, сондай-ақ атысты тоқтатты. Келесі үш жылдың ішінде AIS өз мүшелеріне амнистия беру мәселесі бойынша келіссөздер жүргізді.

ЖІА-ның жойылуы, 1998-2000

Халықаралық қысымға ұшырағаннан кейін, Еуроодақ екі делегацияны, оның бірі Марио Соарестің жетекшілігімен, Алжирге жіберіп, 1998 жылдың бірінші жартысындағы қырғындарды тергеді; олардың есептері исламист қарулы топтарды айыптады. ГИА-ның бейбіт тұрғындарды өлтіру саясаты командирлері арасында жік тудырды, кейбіреулері бұл саясатты қабылдамады; 1998 жылдың 14 қыркүйегінде бұл келіспеушілік Хасан Хаттаб басқарған, Кабилия тауларының батысында орналасқан Салафит уағыздау және күрес тобының (GSPC) құрылуымен ресмиланды. 1998 жыл бойы «бұрын ГИА-ға жатқан қарулы топтар» жасаған қырғындар жалғасты, олардың кейбіреулері қарақшылықпен айналысты, ал енді біреулері патриоттармен немесе басқалармен есеп айырысты, ал кейбіреулері заңсыз жер басып алушыларды қорқыту үшін жер иелерінің тапсырысымен жұмыс істеді. Біртіндеп қалалар қауіпсізденді, бірақ ауылдық жерлерде қырғындар тоқтамады. 11 қыркүйекте президент Зеруал кенеттен отставкаға кететінін жариялап, бақылаушыларды таң қалдырды. Жаңа сайлау ұйымдастырылды, ал 1999 жылдың 15 сәуірінде армия қолдауымен тәуелсіздік күрескері Абделазиз Бутефлика президент болып сайланды, ресми мәліметтерге сәйкес, ол дауыстардың 74% -ын алды. Барлық өзге кандидаттар сайлау алдындағы алаяқтық туралы алаңдаушылықтарын білдіріп, сайлаудан бас тартты. Бутефлика АИС-пен келіссөздерді жалғастырды және 5 маусымда АИС таратылуға принцип бойынша келісті. Бутефлика үкімет үшін бұл жетістіктің арқасында, жеңіл қылмыстар үшін сотталған бірқатар исламист тұтқындарына кешірім берді және Парламент арқылы Азаматтық келісім заңын қабылдады, бұл заң адам өлтіруге немесе зорлауға кінәлі емес исламист жауынгерлеріне өздерін ұстап берген жағдайда қудалаудан құтылуға мүмкіндік берді. Бұл заң 1999 жылдың 16 қыркүйегінде референдум арқылы бекітілді, және Мұстафа Картали сияқты бірқатар жауынгерлер оны пайдаланып, өздерін тапсырып, нормалды өмірге оралды – кейде партизандардың құрбандары болғандардың ашуын тудырды. FIS жетекшілігі нәтижелерге наразылық білдірді, АИС ешқандай мәселені шешпей соғысуды тоқтатты деп есептеді; бірақ түрмеден тыс олардың негізгі өкілі Әбделқадыр Хахани 22 қарашада қаза тапты. Зорлық-зомбылық азайды, бірақ тоқтамады, және Алжирде қалыпқа оралу сезімі пайда бола бастады. АИС 2000 жылдың 11 қаңтарынан кейін толықтай таратылды, үкіметпен арнайы рақымшылық туралы келісімге келді. Бөліністер мен дезертирліктерге ұшыраған, тіпті исламист қозғалысында да айыпталып, армия операцияларының нәтижесінде келесі бірнеше жылда ГИА баяу жойылды; Алжир қауіпсіздік күштері Антар Зуабриді 2002 жылдың 8 ақпанында Буфарикте өлтірген кезде, ол іс жүзінде әрекетке қабілетсіз болды. Үкіметтің күш-жігері 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдардан кейін күшейді; АҚШ Алжир үкіметіне қолдау көрсетті, бұл GIA және GSPC активтерін тоқтату және армияға инфрақызыл көзілдіріктерді жеткізу сияқты шаралар арқылы көрінді.

After receiving much international pressure to act, the EU sent two delegations, one of them led by Mário Soares, to visit Algeria and investigate the massacres in the first half of 1998; their reports condemned the Islamist armed groups. The GIA's policy of massacring civilians had already caused a split among its commanders, with some rejecting the policy; on 14 September 1998, this disagreement was formalized with the formation of the Salafist Group for Preaching and Combat (GSPC), based in the mountains west of Kabylie and led by Hassan Hattab. Massacres continued throughout 1998 attributed to "armed groups that had formerly belonged to the GIA", some engaged in banditry, other settling scores with the patriots or others, some enlisting in the services of landowners to frighten illegal occupants away. Eventually towns soon became safer, although massacres continued in rural areas. On 11 September, President Zéroual surprised observers by announcing his resignation. New elections were arranged, and on 15 April 1999, the army backed ex independence fighter Abdelaziz Bouteflika was elected president with, according to the authorities, 74% of the votes. All the other candidates had withdrawn from the election shortly before, citing fraud concerns. Bouteflika continued negotiations with the AIS, and on 5 June the AIS agreed, in principle, to disband. Bouteflika followed up this success for the Government by pardoning a number of Islamist prisoners convicted of minor offenses and pushing the Civil Harmony Act through Parliament, a law allowing Islamist fighters not guilty of murder or rape to escape all prosecution if they turn themselves in. This law was finally approved by referendum on 16 September 1999, and a number of fighters, including Mustapha Kartali, took advantage of it to give themselves up and resume normal life—sometimes angering those who had suffered at the hands of the guerrillas. FIS leadership expressed dissatisfaction with the results, feeling that the AIS had stopped fighting without solving any of the issues; but their main voice outside of prison, Abdelkader Hachani, was assassinated on 22 November. Violence declined, though not stopping altogether, and a sense of normality started returning to Algeria. The AIS fully disbanded after 11 January 2000, having negotiated a special amnesty with the Government. The GIA, torn by splits and desertions and denounced by all sides even in the Islamist movement, was slowly destroyed by army operations over the next few years; by the time Algerian security forces killed Antar Zouabri in Boufarik on 8 February 2002, it was effectively incapacitated. The Government's efforts were given a boost in the aftermath of 11 September 2001 attacks; United States sympathy for Algeria's government increased, and was expressed concretely through such actions as the freezing of GIA and GSPC assets and the supply of infrared goggles to the army.

GSPC жалғасуда

GIA-ның құлдырауымен GSPC 2003 жылы шамамен 300 жауынгері бар ең белсенді бүлікшіл топ ретінде қалды. Ол өз аймағында полиция және әскер қызметкерлерін өлтіру науқанын жалғастырды, сондай-ақ Сахараға кеңейіп, қақтығысты Магриб аймағындағы көтеріліске (2002 жылдан бастап қазірге дейін) ұлғайтты. Оның оңтүстік бөлімшесі, Амари Сайфи (қарапайым тілде "Абдеррезак эль Пара", "парашютші") басқарды, 2003 жылы бірнеше неміс туристерін ұрлап, Малидің, кейін Нигер мен Чадтың сирек қоныстанған аймақтарына қашуға мәжбүр болды, содан кейін ол ұсталды. 2003 жылдың соңына қарай, топтың негізін қалаушы одан да радикалды Набил Сахрауимен ауыстырылды, ол "Әл-Қаиданы" ашық қолдайтынын мәлімдеді, бұл АҚШ пен Алжир арасындағы үкіметтік байланыстарды күшейтті. Ол көп ұзамай өлтірілді, ал 2004 жылы оның орнын Абу Моссаб Абделуадуд басты.

2004 жылғы президент сайлауы және рақымшылық

2003 жылы FIS басшылары Мадани мен Белхаджтың босатылуы жағдайға ешқандай байқалатын әсер етпеді, бұл 2004 жылғы президент сайлауымен одан әрі нығайтылатын үкіметтің жаңа сенімділігін көрсетті, онда Бутефлика екі ірі партия мен үшінші ірі партияның бір фракциясының қолдауымен 85 пайыз дауыспен қайта сайланды. Бұл дауыс беру Бутефликаның партизандарға қатысты саясатына халықтың күшті қолдауын және іріктеліп зорлық-зомбылықтың тоқтатылуын растады. 2005 жылдың қыркүйегінде Бутефлика үкіметі 1999 жылғы заңға ұқсас, енді соғысқан адамдарға қарсы қудалауды тоқтату және үкімет күштерінің қолынан қаза тапқандардың отбасыларына өтемақы төлеу туралы ұлттық референдум өткізді. Даулы «Бейбітшілік және ұлттық келісім шарты» 97 пайыз қолдаумен және 80 пайыз қатысумен жеңіске жеткені жарияланды. Алжирдегі науқан жағдайы француз баспасөзінде, әсіресе Le Monde және L'Humanité басылымдарында сынға ұшырады. Мысалы, жоғалғандардың отбасыларын өкілдік ететін Somoud үкіметтік емес ұйымының негізін қалаушы заңгер Әли Мерабет «жәбірленушілерді кешіруге мәжбүрлейтін» осы Шартына қарсы болды. Ол FIS уақытының шынымен аяқталғанына күмәнданады және адамдар енді оларды қолдамаса да, FIS жобасы әлі де бар екенін және қауіпті құрайтынын айтады. Бұл ұсыныс 2006 жылдың ақпан айында Президенттің жарлығымен іске асырылып, 2006 жылдың 29 қыркүйегінде қабылданды. Әсіресе, бұрынғы партизандарға (ең ауыр қылмыстардан басқа) және әскер қызметкерлеріне (ұлтты «қорғаудағы» кез келген әрекеті үшін) қудалаудан иммунитет беру ережесі де дау тудырды. Алжирлік «El Khabar» газетінің хабарлауынша, осы шарттар бойынша 400-ден астам GSPC партизаны бағынды. 2005 жылы көтерілісшілердің саны 300-ден 1000-ға дейін бағаланды. Халықаралық Адам Құқықтары Федерациясы (FIDH) рақымшылыққа қарсы болды. Қақтығыстар тоқтағанына қарамастан, төтенше жағдай күшінде қалды және тек 2011 жылдың ақпан айында Араб көктемі кезіндегі жаңа наразылықтарға байланысты алынып тасталды.

The release of FIS leaders Madani and Belhadj in 2003 had no observable effect on the situation, illustrating a newfound governmental confidence which would be deepened by the 2004 presidential election, in which Bouteflika was reelected by 85% with support from two major parties and one faction of the third major party. The vote was seen as confirming strong popular support for Bouteflika's policy towards the guerrillas and the successful termination of large scale violence. In September 2005 a national referendum was held on an amnesty proposal by Bouteflika's government, similar to the 1999 law, to end legal proceedings against individuals who were no longer fighting, and to provide compensation to families of people killed by Government forces. The controversial Charter for Peace and National Reconciliation was declared to have won with 97% support, and with 80% of participation. The conditions of the campaign in Algeria were criticized in the French press, in particular in Le Monde and L'Humanité. Lawyer Ali Merabet, for example, founder of Somoud, an NGO which represents the families of the disappeared, was opposed to the Charter which would "force the victims to grant forgiveness". He remains doubtful that the time of the FIS has truly ended and notes that while people no longer support them, the project of the FIS – which he denies is Islamic – still exists and remains a threat. The proposal was implemented by Presidential decree in February 2006, and adopted on 29 September 2006. Particularly controversial was its provision of immunity against prosecution to surrendered ex guerrillas (for all but the worst crimes) and Army personnel (for any action "safeguarding the nation".) According to Algerian paper El Khabar, over 400 GSPC guerrillas surrendered under its terms. Estimates of the rebels size in 2005 ranged from 300 to 1000. The International Federation of Human Rights (FIDH) has opposed the amnesty. While the fighting died down a state of emergency remained in place, only being lifted in February 2011 due to renewed protests amidst the Arab Spring.

Өлім-жітім

Бутефлика 1999 жылы сол кезде 100 000 адам қаза болғанын мәлімдеді, ал 2005 жылдың 25 ақпанындағы сөйлеген сөзінде соғыста 150 000 адамның шамамен қаза болғанын айтты.

Бала сарбаздарды қолдану

Соғыс бойы үкіметке қарсы күрескен қарулы топтар балаларды жиі қатарға шақырып алды. LDG-ге қосылу ережелері әскерге қосылу ережелерімен бірдей болғанымен, онда тек ересектер (міндетті түрде шақыру арқылы) қабылданатын, ал LDG балалардың қатарына қосылуына кепілдік беру үшін ешқандай шара қолданбады. FIS-ті қолдаған орта таптың бір бөлігі бастапқыда үкіметке қарсы джихадты қолдады. Бірақ, GIA бақылауындағы аймақтарда, қауіпсіздік күштерінен оқшауланған күйде, олар тәртіпсіз жас джихадистерден "Зекет" талап ету арқылы қысым көрді. Кәсіпкерлер GIA-дан бас тартып, алдымен AIS-ті, содан кейін үкімет мақұлдаған исламист ХАМАС немесе Қоғамдық Бейбітшілік Қозғалысы партиясын қолдады. Кемінде бастапқыда, әскери жеңіліс үшін жасалған "айтуға келмейтін зұлматтар" және қаншама адамның қаза болуы бүкіл мұсылман әлемінде "исламизмді жалпы алғанда күрт әлсіретті" және исламистердің экстремизмнен алшақтауына көп уақыт пен күш жұмсалды. Алжирде соғыс халықты "тұрақсыздыққа деген терең қорқынышпен" қалдырды, деп мәлімдеді алжирлік журналист Камель Дауд. Ел Араб көктеміне қатыспаған Араб әлеміндегі сирек елдердің бірі болды.