Түркия және Левант сауда компаниясының тарихы

Кіріспе

Ағылшын жарғылық компаниясы (1592–1825)

Оның алғашқы жарғысы жеті жылға берілді және Эдвард Осборн, Ричард Стейпер, Томас Смит және Уильям Гаррардқа Осман империясы және Левантпен ағылшын саудасын реттеу мақсатында ұсынылды. Компания 1825 жылы жаңа компаниямен алмастырылғанға дейін үздіксіз қызмет етті. Компания мүшесі Түркия саудагері деп аталды.

Тарих

Левант компаниясының тамыры Италияның Константинопольмен саудасында және Венгриядағы түріктерге қарсы соғыста жатыр, алайда 1413 жылдан бастап Марокко мен Барбария жағалауына да ұқсас сауда желдерімен сауда жасалды. Венеция империясының құлауы, жоғары тарифтер және генуэздіктердің Сциодан (Киос) қуылғандығы бос орын қалдырды, оны бірнеше батыл саяхатшылар өздерінің тікұшақ кемелерінде Шығыспен сауданы қайта ашуға тырысты. Левантпен сауданың бірнеше онжылдық бойы азаюынан кейін, 1580 жылы бірнеше лондондық саудагерлер королева Елизавета I-ге осы аймақта сауда жасау кезінде эксклюзивті құқық беру үшін жарғы сұрады. 1580 жылы Англия мен Осман империясы арасында келісімге қол қойылды, оған сәйкес ағылшын саудагерлеріне француз саудагерлеріне ұқсас сауда құқықтары берілді. 1582 жылы Уильям Харборн, француздық наразылықтарға қарамастан Константинопольде келісім келіссөздерінің көп бөлігін жүргізген ағылшын саудагері, тұрақты елші болып тағайындалды. Бірақ 1586 жылы Харборн Осман империясына «Ең Көрнекті Патшайымның елшісі» болып тағайындалды, оның барлық шығындары (солтан мен оның сарайына сыйлықтарды қоса алғанда) Левант компаниясынан төленді. Венеция компаниясы мен Түркия компаниясының жарғылары мерзімі біткеннен кейін, 1592 жылы Елизавета I патшайым Осман империясымен дипломатиялық қарым-қатынасының бір бөлігі ретінде олардың жарғысын бекіткеннен кейін екі компания да Левант компаниясына біріктірілді. Компанияның алғашқы жылдарында Барбариялық қарақшылар ғана емес, 1585-1604 жылдардағы соғыста Испаниядан да қауіп болды. Алайда, бұл қақтығыста компания өзінің қаруланған кемелерімен 1586, 1590, 1591 және 1600 жылдары жүкті басып алуға ниеттенген испандық галереяларды жеңіп, бірнеше теңіз шайқастарында жеңіске жетті. Соның нәтижесінде компания өз кемелерінің бір бөлігін ағылшын тажына тапсырды, олар испандық Армада науқаны кезінде өте пайдалы болды. Джеймс I (1603-1625) 1606 жылы компанияның жарғысын жаңарып, бекітті, сондай-ақ жаңа артықшылықтар қосты. Алайда ол түріктерге қарсы риторикалық күреске түсті және түріктермен тікелей қарым-қатынасты елемеді. Үкімет саудаға араласпады, ол кеңейді. Порта өз әскерін жаңғыртып, қайта жарақтандырғандықтан қару-жарақ саудасы ерекше табысты болды. Текстиль экспортының маңызы артып келеді. 1609 және 1619 жылдар аралығында түріктерге мата экспорты жалпы мата экспортының 46%-ынан 79%-ына дейін өсті. Бұл бизнес өте табысты болды. Қарақшылық әрекеттері қауіпті болып қала берді. Патшаның Осман империясына қарсы сөйлеуіне қарамастан, түріктермен сауда қатынастары кеңейді. Патшаның қаржысы осы саудадан түсетін табысқа негізделген, ал ағылшын дипломатиясы осы саудамен күрделіленді. Мысалы, Джеймс Польшаға түріктерге қарсы соғыс үшін қаржылай көмек көрсетуден бас тартты. Ағылшыл азамат соғысы (1642-1651) кезінде компания басқаруында бірқатар жаңалықтар енгізілді, бұл Елизавета мен Джеймстің жарғыларына сәйкес келмейтін немесе белгіленген ережелерге бағынбайтын көптеген адамдарға мүше болуға мүмкіндік берді. Карл II, оның таққа қайта оралуымен, компанияны оның бастапқы негізіне қайтаруға тырысты; осы мақсатта ол оларға ескі жарғысын растайтын және бірнеше жаңа реформалық баптарды қамтитын жарғы берді.

The origins of the Levant Company lay in the Italian trade with Constantinople, and the wars against the Turks in Hungary, although a parallel was routed to Morocco and the Barbary Coast on a similar trade winds as early as 1413. The collapse of the Venetian empire, high tariffs, and the ousting of the Genoese from Scio (Chios) had left a vacuum that was filled by a few intrepid adventurers in their own cog vessels with endeavour to reopen trade with the East on their own accounts. Following a decline in trade with the Levant over a number of decades, several London merchants petitioned Queen Elizabeth I in 1580 for a charter to guarantee exclusivity when trading in that region. In 1580 a treaty was signed between England and the Ottoman Empire, giving English merchants trading rights similar to those enjoyed by French merchants. In 1582, William Harborne, an English merchant who had carried out most of the treaty negotiations in Constantinople to French protestations, made himself permanent envoy. But by 1586 Harborne was appointed 'Her Majesty's ambassador' to the Ottoman Empire, with all his expenses (including gifts given to the Sultan and his court) to be paid by the Levant Company. When the charters of the Venice Company and the Turkey Company expired, both companies were merged into the Levant Company in 1592 after Queen Elizabeth I approved its charter as part of her diplomacy with the Ottoman Empire. In the early days of the company there were threats not just from Barbary pirates but also from Spain during the 1585 to 1604 war. In that conflict however the company with its heavily armed ships managed to repel the Spanish galleys intent on capturing the cargo in a number of pitched naval battles, in 1586, 1590, 1591 and 1600 The company as a result surrendered some of their ships to the English Crown and were used during the Spanish Armada campaign proving their worth. James I (1603–25) renewed and confirmed the company's charter in 1606, adding new privileges. However he engaged in a verbal anti Turk crusade and neglected direct relations with the Turks. The government did not interfere with trade, which expanded. Especially profitable was the arms trade as the Porte modernised and re equipped its forces. Of growing importance was textile exports. Between 1609 and 1619, the export of cloth to the Turks increased from 46% to 79% of total cloth exports. The business was highly lucrative. Piracy continued to be a threat. Despite the anti Ottoman rhetoric of the king, commercial relations with the Turks expanded. The king's finances were increasingly based on the revenues derived from this trade, and English diplomacy was complicated by this trade. For example, James refused to provide financial support to Poland for its war against the Turks. During the English Civil War (1642–1651), some innovations were made in the government of the company, allowing many people to become members who were not qualified by the charters of Elizabeth and James, or who did not conform to the regulations prescribed. Charles II, upon his restoration, endeavored to set the company upon its original basis; to which end, he gave them a charter, containing not only a confirmation of their old one, but also several new articles of reformation.

1661 жылғы ұйым

1661 жылы король Карл II жарғысымен компания Левант теңіздеріне сауда жасайтын Англия саудагерлері компаниясы деген атаумен заңдар шығаратын саяси орган болып құрылды. Мүшелер саны шектеулі емес, орташа есеппен 300-ге жуық болды. Басты талап – үміткердің отбасылық немесе жеті жылдық оқудан өткен көтерме саудагер болуы. 25 жасқа дейінгілер 25 фунт төлесе, одан асып түскендері екі есе көп төлейтін. Әрқайсысы кірген кезде Левантқа тек өз есебінен ғана тауар жібермейтіні және оларды компанияның агенттерінен немесе факторларынан басқа ешкімге тапсырмайтынына ант берді. Компания көп дауыспен басқарылды. Компанияның Лондонда губернатор, вице-губернатор және он екі директор немесе көмекшілерден тұратын соты немесе кеңесі болды; олардың барлығы Лондонда немесе қала шетінде тұруға міндетті болды. Компанияның мүшелері бар әр қала мен портта әкімнің орынбасары да болды. Лондондағы бұл жиналыс кемелерді жіберіп, Левантқа жіберілетін еуропалық тауарлардың бағасын реттейтін тарифті белгіледі, сондай-ақ қайтарылған тауарлардың сапасын қадағалады. Компания салықтарды жинап, шығындарды және компанияның жалпы шығындарын төледі, корольдің портта ұстайтын елшісін ұсынды, Смирна мен Константинопольге екі консулды сайлады және т.б. Жоғары Портадағы елші лауазымы маңызды бола бастағанда, Тақ тағайындауды өз бақылауына алуға мәжбүр болды. Компанияның ең жақсы ережелерінің бірі – консулдарға, тіпті елшіге де, кемелерге салынатын салықтарды белгілеуге рұқсат етпеу болды, өйткені мұндай әрекет басқа елдердің көпшілігі үшін қасіретті аяқталды. Оның орнына елші мен консулдарға, тіпті жоғары лауазымды қызметкерлерге – канцлер, хатшы, капеллан, аудармашылар мен янычарларға дейін – зейнетақы төленді, осылайша саудагерлерден немесе тауарлардан ешқандай сома жинауға мүмкіндік болмады. Шындығында, елші мен консул мұндай жағдайларда өздері шешім қабылдауға құқылы болған, бірақ оларға ұсынылған зейнетақыны қабылдамау шартымен, олар әрекет етпеуді жөн көрді. Ерекше жағдайларда консулдар, тіпті елшінің өзі де Левантта тұратын компанияның екі өкіліне жүгінетін, ал мәселе өте маңызды болса, бүкіл халықты шақыратын. Мұнда сыйлықтар, сапарлар және басқа да мәселелер талқыланып, шешім қабылдады. Осы шешімдерге сәйкес, өкілдер қажетті қаражатты беру үшін қазынашыны тағайындады. Компанияның қалыпты саудасында 25-30 зеңбірекпен жабдықталған 20-25 кеме жұмыс істеді. Экспортталатын тауарлардың сапасы мен ассортименті шектеулі болды, бұл сауда теңгерімсіздігін көрсетеді. Оларға дәстүрлі маталар, әсіресе қысқа мата мен керсей, қалайы, қайыш, қорғасын, қара бұрыш, қайта экспортталатын кошениль, қара қоян терісі және Кадисте ағылшыздар сатып алған көптеген американдық күміс кірді. Ең құнды тауарлар: шикі жібек, мақта жүн және жіп, қарақұмық және жүзім, мускат жаңғағы, қара бұрыш, индиго, желке, түйе, жүн және мақта мата, марокко деп аталатын жұмсақ былғары, шыны және сабын жасауға арналған сода күл, сондай-ақ бірнеше дәмдеуіш және дәрілік заттар. Саудагерлер барқыт, кілем және жібек сатып алатын. Компанияның Смирна, Константинополь және Искендерунға жасаған саудасы Шығыс Үндістан компаниясымен салыстырғанда әлдеқайда аз болды, бірақ Англия үшін тиімдірек болды, өйткені ол басқа компанияға қарағанда ағылшын өнімдерін көбірек таратты, ол негізінен ақшамен жүргізілді. Бұл компанияның саудасына арналған орындарға Венеция шығанағындағы барлық Венеция мемлекеттері, Рагуза мемлекеті, "Ұлы Signior" (Осман сұлтаны) барлық мемлекеттері және Левант пен Жерорта теңізі бассейнінің порттары кірді. Картахена, Аликанте, Барселона, Валенсия, Марсель, Тулон, Генуя, Ливорно (Легорн), Чивитавеккья, Палермо, Мессина, Мальта, Майорка, Менорка және Корсика, сондай-ақ Франция, Испания және Италия жағалауларындағы басқа да орындар осы саудадан тыс қалды.

By the charter of King Charles II in 1661, the company was erected into a body politic, capable of making laws, under the title of the Company of Merchants of England trading to the Seas of the Levant. The number of members was not limited, but averaged about 300. The principal qualification required was that the candidate be a wholesale merchant, either by family, or by serving an apprenticeship of seven years. Those under 25 years of age paid 25 pounds at their admission; those above, twice as much. Each made an oath, at his entrance, not to send any merchandise to the Levant, except on his own account; and not to consign them to any but the company's agents, or factors. The company governed itself by a plurality of voices. The company had a court, or board at London, composed of a governor, sub governor, and twelve directors, or assistants; who were all actually to live in London, or the suburbs. They also had a deputy governor, in every city and port where there were any members of the company. This assembly at London sent out the vessels, regulated the tariff for the price at which the European merchandise sent to the Levant were to be sold; and for the quality of those returned. It raised taxes on merchandise, to defray impositions, and the common expense of the company; presented the ambassador, which the King was to keep at the port; elected two consuls for Smyrna and Constantinople, etc. As the post of ambassador to the Sublime Porte became increasingly important, the Crown had to assume control of the appointment. One of the best regulations of the company was not to leave the consuls, or even the ambassador, to fix the impositions on the vessels for defraying the common expenses—something that was fatal to the companies of most other nations—but to allow a pension to the ambassador and consuls, and even to the chief officers—including the chancellor, secretary, chaplain, interpreters, and janissaries—so that there was no pretence for their raising any sum at all on the merchants or merchandises. It was true that the ambassador and consul might act alone on these occasions, but the pensions being offered to them on condition of declining them, they chose not to act. In extraordinary cases, the consuls, and even ambassador himself, had recourse to two deputies of the company, residing in the Levant, or if the affair be very important, assemble the whole nation. Here were regulated the presents to be given, the voyages to be made, and every thing to be deliberated; and on the resolutions here taken, the deputies appointed the treasurer to furnish the required funds. The ordinary commerce of this company employed from 20 to 25 vessels, of between 25 and 30 pieces of cannon. The merchandises exported there were limited in quality and range, suggesting an imbalance of trade; they included traditional cloths, especially shortcloth and kerseys, tin, pewter, lead, black pepper, re exported cochineal, black rabbit skins and a great deal of American silver, which the English took up at Cadiz. The more valuable returns were in raw silk, cotton wool and yarn, currants and raisins, nutmeg, black pepper, indigo, galls, camlets, wool and cotton cloth, the soft leathers called maroquins, soda ash for making glass and soap, and several gums and medicinal drugs. Velvet, carpets, and silk were bought by the traders. The commerce of the company to Smyrna, Constantinople, and İskenderun, was much less considerable than that of the East India Company; but was, more advantageous to England, because it took off much more of the English products than the other, which was chiefly carried on in money. The places reserved for the commerce of this company included all the states of Venice, in the Gulf of Venice; the state of Ragusa; all the states of the "Grand Signior" (the Ottoman Sultan), and the ports of the Levant and Mediterranean Basin; excepting Cartagena, Alicante, Barcelona, Valencia, Marseilles, Toulon, Genoa, Livorno (Leghorn), Civitavecchia, Palermo, Messina, Malta, Majorca, Menorca, and Corsica; and other places on the coasts of France, Spain, and Italy.

Құлдырау

Қатысушылар саны XVIII ғасырдың басында төмендеуге басталды. Компанияның құлдырауы кезінде ол Британияның ресурстарын тозуға апаратын, теріс пайдалану деп есептелді. Компанияның өкілеттігі 1754 жылы еркін саудаға ашылды, бірақ ол 1825 жылы таратылғанға дейін қызметін жалғастырды. "Түркі" деп аталатын құстың аты Түркия саудагерлерінен шыққан. Левант компаниясы түрік опиумын сатып алды. Левант компаниясы 1811 жылға дейін түрік опиумын сатып алған американдық саудагерлерді қамтыды. Бұл саудагерлер 1806 жылдан бастап қытайлықтарға опиум сата бастады. Осы американдық түркия саудагерлерінің арасында белгілі Астор отбасының мүшелері де болды.

Геральдика

Левант компаниясының қарулары: Көк түс, төменгі жағында теңіз бейнеленген, толық желкенде үш мачталы кеме алтын түстес, екінші түстің екі тасының арасында, барлық желкендер, тулар мен байрақтар күміс түстес, әрқайсысы қызыл крестпен белгіленген, үшінші түстің тірелген бас жағы, төменгі жағында табиғи түсті теңіз жылқысы. * Елтаңба: Түстердің гүлшоғырынан шыққан жарым теңіз жылқысы. Қолдаушылар: екі теңіз жылқысы. Латын тіліндегі ұраны: Deo reip et amicis.