Кіріспе

Жалпы құқық бойынша іс-қимылдың түрі Assumpsit ("оған міндеттелген", латын тілінен алынған, assumere), немесе толыққанды айтқанда, in assumpsit іс-қимылы, қазіргі кезде зиян келтіру және шарттардан туындайтын міндеттемелерді күшіне енгізу үшін қолданылған жалпы құқық бойынша іс-қимылдың түрі; сондай-ақ, кейбір жалпы құқық юрисдикцияларында, заңсыз байытуды да қамтиды. Бұл іс-қимылдың тамыры 14 ғасырға дейін жетеді, сол кезде патшалық соттарда әділдік іздеген тараптар келісімшарт және қарыз туралы талаптардан бас тартып, іс бойынша құқық бұзуға көшкен.

Келісімнің бұзылуы бойынша іс-қимылдарды бөлшектеу

Англияның жалпы құқығының алғашқы жылдарында келісімдер жергілікті соттарда күшіне енгізілді. Егер біреу патшалық соттарда келісімді күшіне енгізгісі келсе, өзінің талабын іс-шара нысанына сәйкес келтіруі қажет еді. 13 және 14 ғасырларда келісімдерді күшіне енгізу үшін қолданылған іс-шара нысандары келісім, қарыз, детинью және есептеу болды. Бұл – прецепие нысанындағы жарлықтар еді, яғни олар айыпталушыға белгілі бір әрекет жасауға бұйрық берді: мысалы, уәдесін орындауға; әділетсіз ұсталған ақшаны немесе мүлікті қайтаруға; немесе есеп беруге. Бұл іс-шаралар түрлі шектеулерге ие болды. Мысалы, 14 ғасырдың ортасына қарай, келісім бойынша талапкерде міндетті түрде құжат болуы керек еді. Қарыз бойынша талапта, құжат қажет емес еді, бірақ айыпталушы өзінің заңын қолдануға құқылы болды және талап етілген сома келісім жасалған күні белгіленген нақты сома болуы керек еді. Мұндай ережелер қиындықтар тудыруы мүмкін еді. Егер уәде беруші (А) уәде алушыға (В) ауызша астық жеткізуге келіссе, бірақ оны орындамаса не болады? Мұндай жағдайда, В-ге құжаттың болмауына байланысты келісім бойынша талап ашу мүмкін болмас еді. Оның орнына В қарыз бойынша талап ашуға тырысады, сонымен қатар бірнеше мәміле куәгерлерін ұсынады. Бірақ егер А заңды таңдап, он бір көмекшісін жалдаса ше?

Қосымша болжамы

Соттасушылар келісім және борыш бойынша прецепи туралы өтініштерден бастап, заңбұзушылық бойынша остенсурус кваре өтінішіне көшті. 14 ғасырдың ортасына қарай, корольдік соттар, айыпталушының патшаның бейбітшілігіне қарсы күш пен қару қолданғаны (vi et armis contra pacem regis) туралы айып танылмаса да, заңбұзушылық бойынша өтініш қабылданатынын мойындады. Бұл іс заңбұзушылық ісі ретінде белгілі болды. Адам талапты заңбұзушылық ісіне жатқызу үшін, жауапкердің келісімді бұзуын құқық бұзушылық ретінде сипаттау керек еді. 15 ғасырда қабылданған құқықтық түсінік бойынша, жай ғана әрекетсіздік ("не жасалмағандық") үшін заңбұзушылық ісі бойынша шағымдану мүмкін емес еді. Бірақ 16 ғасырдың басында жағдай өзгерді. Егер талапкер жауапкердің заңбұзушылық, алдау жасағанын немесе талапкер алдын ала төлем жасағанын дәлелдей алса, ол әрекетсіздік үшін ассимпсит талабын қоюға құқылы болды. 16 ғасырдың басында заңгерлер заңбұзушылық ісінің ерекше түрін мойындады, ол ассимпсит деп аталды және сотқа жүгінуде жиі қолданылатын терминге айналды.

Қарыз орнына алынған сома

XVI ғасырда туындаған мәселе – қарыздың орнына ассимпсит қолдануға бола ма деген сұрақ еді. Әрекет тудырушы үшін ассимпсит көбірек мүмкіндік беретін жол болды: жауапкер қарыз шарты бойынша іс қозғағандағыдай, өзінің құқығын таңдауға мүмкіндік алмайды. Ассимпсит арқылы іс қозғау үшін, талапкер жауапкердің өзіне қарызы бар екенін, ал кейіннен жауапкердің сол қарызды төлеуге уәде бергенін дәлелдеуі керек еді. Қысқасы, талапкер қарыздың болуын (қарыз шарты бойынша іс қозғауға негіз болатын) қарызды төлеу уәдесінен (бұл ассимпсит арқылы міндеттеме орындалмағандықтан туындайтын іс) бөліп қарастырады. Осы талап ету тәсілі іс-әрекеттің атауын берді: indebitatus assumpsit. XVI ғасыр бойы Корольдің соты мен Жалпы Арыз сотының тәжірибесі әртүрлі болды. Корольдің сотында талапкер кейінгі уәдені дәлелдеуге міндетті болған жоқ. Жалпы Арыз соты оған келіспеді. 1602 жылы Слэйд ісінде мәселе шешілді. Бұл іс ассимпситті қарыздың орнына қолдануға болатынын нақтылады: заң қарыздың өзінің болуынан төлеуге уәде беруді автоматты түрде көреді. Слэйд ісі қарыз шартын пайдалануға және оның ілесінде заңға қарсы шағымдануға тиым салды. Әрине, егер тиісті іс-әрекет міндеттеме бойынша борыш болса (яғни, келісімшарт немесе облигация бойынша борыш), ассимпсит қолдану мүмкін емес еді.

Іс-қимыл нысандарын жою

1852 жылғы "Ортақ құқық процедурасы туралы" заң Англия мен Уэльсте ортақ құқық бойынша сотқа шағымдану тәсілдерін жойды. Бұдан әрі, 1873 және 1875 жылғы сот актілері қабылданғаннан кейін, шартты міндеттеме (assumpsit) Ұлыбританияда сотқа шағымдану түрі ретінде қолданыстан шықты.

Қазіргі заманғы маңызы

Алдын ала күмәнді заңның іздері бүгінге дейін сезіледі, әсіресе келісім-шарт және негізсіз байыту салаларында. Мысалы, ескеру (қарсылық) қарапайым келісім-шарттарға қатысты ғана қажет. Егер талапкер келісім-шарт бойынша міндеттеме орындалмағаны үшін сотқа жүгінсе, талапкердің уәдесі үшін ескеру (қарсылық) бергенін көрсету қажеттілігі жоқ. Бұған тарихи себептер себеп: егер ресми құжат болмаса, дұрыс шара – міндеттеме орындалмағаны үшін талап қою болған; соңғы жағдайда – міндеттеме бойынша қарыз. Бұл екі түрлі шараның әрқайсысының өзіндік процедуралық талаптары бар еді. Негізсіз байыту саласында әлі де ақша алған және берген жағдайларға, сондай-ақ квантум меритке сілтеме жасалады. Бұл практиканы ағылшын ғалымдары жиі сынға алады, бірақ Австралияда осыған ұқсас жағдайлар жиі кездеседі.