Кіріспе

дауыстылардың қарама-қарсылығы

Фонологияда, кернеулік немесе кернеулену – бұл дыбыстың әдеттегіден артық бұлшықет күшімен немесе тартылумен айтылуы. Нақтырақ айтқанда, кернеулік – басқа дауыстыға қарағанда орталықтанғандығы аз (яғни, алға немесе артқа қарай ығысуы көп), ұзақтығы ұзын және ауыздың ені тар (тіл көтеріңкі болуы мүмкін) дауыстының айтылуы. Кернеулік негізінде екі дауыстының арасындағы қарама-қарсылықтар, тіпті фонемалық қарама-қарсылықтар көптеген тілдерде, соның ішінде ағылшын тілінде де жиі кездеседі. Мысалы, ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде "beet" (қызылша) мен "bit" (бит) сөздері дауысты дыбысының бірінші сөзде кернеулі, ал екіншісінде кернеулі емес болуымен ажыратылады; яғни, /iː/ (қызылшадағыдай) – /ɪ/ (биттегідей) дауыстысының кернеулі әріптесі, ал /uː/ (kook) мен /ʊ/ (cook) арасында да осыған ұқсас жағдай байқалады. Көптеген ерекше белгілерден айырмашылығы, [кернеулі] белгісі тек салыстырмалы түрде түсіндірілуі мүмкін, көбінесе ауыздағы артық кернеу немесе қысым сезімімен, бұл ағылшын тілі сияқты тілдерде екі сәйкес дауысты түрлерінің арасындағы қарама-қарсылықты көрсетеді: кернеулі дауысты және бос дауысты. Вьетнам тілінде ă және â әріптері бос дауыстыларды, ал a және ơ әріптері сәйкес келетін кернеулі дауыстыларды білдіреді. Испан тілі сияқты кейбір тілдерде тек кернеулі дауыстылар бар деп есептеледі, бірақ кернеулік сапасы осы тілдің фонемалық ерекшелігі болмағандықтан, оны дауыстыларды сипаттау үшін мағыналы түрде қолдануға болмайды. Бұл термин кейде қосымша дыбыстардың қарама-қарсылығын сипаттау үшін де қолданылады.

Әуелі дауыстылар

Жалпы, кернеулі дауыстылар олардың бос аналогтарына қарағанда көбірек жақын (және сәйкесінше, бірінші форманттары төмен). Кейде кернеулі дауыстылар бос дауыстыларға қарағанда тіл түбірімен көбірек итеріледі деп айтылады, бірақ бұл әртүрлі, ал кейбір тілдерде бос дауыстылар көбірек итеріледі, немесе бір тілдің алдыңғы және артқы, немесе жоғары және ортаңғы дауыстылары арасында үйлесімсіздік болуы мүмкін (Ладефог және Мэддисон 1996, 302–4). Дәстүрлі анықтама бойынша, кернеулі дауыстылар бос дауыстыларға қарағанда көбірек "бұлшықеттік кернеумен" жасалады, бірақ бұл фонетикалық тәжірибелермен расталмады. Тағы бір гипотеза бойынша, бос дауыстылар кернеулі дауыстыларға қарағанда көбірек орталықтанған. Сондай-ақ, лингвистер (Lass 1976, 1 39) кернеу–бос оппозициясына фонетикалық сәйкестік жоқ деп санайды. Көптеген герман тілдерінде, мысалы, RP ағылшын және стандартты неміс тілдерінде, кернеулі дауыстылар бос дауыстылардан ұзақ созылады, бірақ шотланд, шотланд ағылшын, жалпы американ ағылшын және исланд тілдерінде мұндай сәйкестік жоқ. Идиштің стандартты түрінде тек бос дауыстылар бар, кернеулі дауыстылар жоқ. Герман тілдері ашық буындарда (еркін дауыстылар деп аталады) кернеулі дауыстыларды, ал жабық буындарда (тексерілген дауыстылар деп аталады) бос дауыстыларды қалайды.

Қосындылар

Кейде тілдерде қарама-қарсы дауыссыздарды ажырату үшін кернеулік қолданылады. Мысалы, корей тілінде тоқтаулар мен аффрикаттар арасында үштік қарама-қайшылық бар; үш қатар жиі былай транскрипцияланады. Осы жағдайда "кернеулі" деген анықтамаға көмекейдің күшті кернеуін қосу керек; корей фонеологиясына қараңыз. Эве тілінде, және әріптері күшті артикуляциямен айтылады, ал және әріптері, оларды әлсіз және әріптерінен жақсы ажырату үшін қолданылады. Кейбір ирланд және шотланд гаэль диалектілерінде, және әріптері арасында қарама-қайшылық бар. Тағы да, бірінші топ әдетте бос деп сипатталады, ал екінші топ кернеулі деп сипатталады. Бұл жағдайда ұзақтықтан басқа қандай фонетикалық ерекшеліктер кернеулікпен байланысты екені белгісіз. Кейбір зерттеушілер неміс тіліндегі қарама-қайшылық, дәстүрлі түрде дауыс (қарсы ) деп сипатталған, шын мәнінде оңтүстік неміс тіліндегі соңғы топ дауыссыз болғандықтан, кернеулік ретінде жақсы талданады деп санайды. Неміс тіл білімінде бұл айырмашылықты "текс және лакс" емес, "фортис" және "ленис" деп атайды. Кернеулік әсіресе германдық неміс диалектілерінің тоқтау дауыстарын түсіндіру үшін қолданылады, себебі олардың екі қатары бірдей дауыссыз және демсіз болып келеді. Алайда, бұл айырмашылықтың шынымен де бұлшықеттердің әртүрлі кернеуінен туындай ма, әлде екі буыннан тұруынан ба деген мәселе талқыланып жүр.