Кіріспе

Кеме қабылдайтын және жолаушылар мен жүктерді тиеп-түсіретін теңіздік нысан – порт. Порт – бір немесе бірнеше кемежайлардан немесе жүк тиеу алаңдарынан тұратын теңіздік нысан, онда кемелер жүк және жолаушыларды тиеп-түсіреді. Әдетте теңіз жағалауында немесе өзен сағасында орналасқан, бірақ Гамбург, Манчестер және Дулут сияқты ішкі аймақтарда да кездеседі, олар өзендер мен каналдар арқылы теңізге қатынас жасайды. Порттар иммигранттар мен соғыс кезіндегі әскерлер үшін кіреберіс қақпасы болғандықтан, көптеген порт қалалары тарихы барысында этностық және мәдени өзгерістерге ұшырады. Порттар жаһандық экономика үшін маңызды; жаһандық тауар саудасының 70%-ы порт арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан порттар көбінесе тығыз қоныстанған елді мекендер болып табылады, олар порттар үшін тауарларды өңдеуге, тиеу-түсіруге және осыған байланысты қызметтерге қажетті жұмыс күшін қамтамасыз етеді. Бүгінде порттарды дамытудың ең үлкен өсімі Азияда байқалады, мұнда Сингапур және Қытайдың Шанхай және Нинбо Чжоушань порттары сияқты әлемдегі ең ірі және жұқтырылған порттар орналасқан. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Еуропадағы ең көп жолаушы тасымалдайтын порт – Финляндиядағы Хельсинки порты. Дегенмен, жергілікті туризм немесе балық аулау саласына ғана қызмет ететін көптеген шағын порттар бар. Порттар жергілікті экология мен су жолдарына, әсіресе су сапасына елеулі әсер етеді, бұл суды қазу, төгу және басқа да ластану түрлерінен туындауы мүмкін. Порттар климаттың өзгеруіне байланысты болатын экологиялық факторлардың өзгеруіне ұшырайды, өйткені көптеген порттық инфрақұрылымдар теңіз деңгейінің көтерілуіне және жағалаудағы су тасқынына өте осал. Порт құрылыстарымен қатар, ежелгі теңіз сілтемелері де табылған. Басқа ежелгі порттарға Қытайдың Цинь әулеті кезеңіндегі Гуанчжоу және Александрияның негізі қаланбас бұрын грек саудасының маңызды порты болған Канопус кіреді. Ежелгі Грецияда Афинаның Пирей порты афиналық флоттың базасы болды және б.з.д. 480 жылы парсыларға қарсы Саламис шайқасында маңызды рөл атқарды. Ежелгі Үндістанда б.з.д. 3700 жылдан бастап Лотал қазіргі Гуджарат штатының Бхал аймағында орналасқан Инд өркениетінің маңызды қаласы болды. Остия Антика – ежелгі Римнің порты, Клавдий салған және Траян кеңейткен. Жапонияда Эдо дәуірінде Деджима аралы Еуропамен сауда үшін жалғыз ашық порт болды және жылына бір ғана голланд кемесін қабылдады, ал Осака ең ірі ішкі порт және күріш саудасының негізгі орталығы болды. Классикалық суахили патшалықтарының сауда порттары мен Ислам әлемі және Азиямен сауда жолдары болғандығы белгілі. Грек тарихшылары оларды "ірі қалалар" деп атаған. Момбаса, Занзибар, Могадишо және Килва сияқты әйгілі африкалық сауда порттары Цзэн Хэ сияқты қытай теңізшілеріне және Абу Абдулла ибн Батута сияқты ортағасырлық ислам саяхатшыларына белгілі болды. Бұл ежелгі орындардың көпшілігі қазір жоқ немесе қазіргі порттар ретінде жұмыс істемейді. Жақында да порттар кейде қолданыстан шығып жатады. Шығыс Сассекстегі Рай орта ғасырларда маңызды ағылшын порты болған, бірақ жағалау сызығы өзгерді және қазір ол теңізден 2 миль (3 км) қашықтықта орналасқан, ал Рейвенспарн мен Дунвич порттары жағалау эрозиясынан жоғалып кеткен.

Қазіргі заманғы порттар

Алғашқы порттар көбінесе қарапайым жағажайлар болғанмен, қазіргі заманғы порттар мультимодальді тасымалдау орталықтары болып табылады, теңіз, өзен, канал, автомобиль, теміржол және әуе тасымалы арқылы байланыс қамтамасыз етеді. Сәтті порттар белсенді құрлыққа қолжетімділікті оңтайландыру үшін орналасқан, мысалы, Лондон Гейтвей порты сияқты. Идеалды порт кемелерге оңай навигация жасауға мүмкіндік береді және жел мен толқындардан қорғайды. Порттар көбінесе судың құйылатын жерлерінде орналасады, онда су тереңдігі аз болуы мүмкін және тұрақты тереңдету жұмыстары қажет болуы мүмкін. Милфорд Хейвен сияқты терең су порттары сирек кездеседі, бірақ олар үлкен кемелерді, мысалы, супер танкерлерді, Post Panamax кемелерін және ірі контейнер тасымалдаушы кемелерді қабылдай алады. Өңірлік тасымалдау орталықтары, қоймалар, жүк экспедиторлары, консервілеу және өңдеу кәсіпорындары сияқты басқа да бизнес үшін порттың ішінде немесе жанында орналасу тиімді. Қазіргі заманғы порттарда жүк тасымалдауға арналған арнайы жабдықтар бар, мысалы, гantry крандары, reach stacker-лер және жүк көтеру машиналары. Порттар әдетте арнайы функцияларды атқарады: кейбіреулері жолаушылар паромдары мен круиздік кемелерге, ал кейбіреулері контейнерлік тасымалға немесе жалпы жүкке қызмет көрсетеді, ал кейбір порттар елдің теңіз күштері үшін маңызды әскери рөл атқарады. Кейбір дамытылмаған елдер мен кіші аралдар, мысалы, Ассенсия және Сент-Хелена порттық инфрақұрылымы шектеулі, сондықтан кемелер жағадан алшақ тұрып, жүкті және жолаушыларды баржа немесе катер арқылы жағаға жеткізеді. Қазіргі заманда порттар экономикалық тенденцияларға байланысты өркендейді немесе құлдырайды. Ұлыбританияда Ливерпуль және Саутгемптон порттары бұрын трансатлантикалық жолаушылар тасымалында маңызды рөл атқарған. Авиатасымал бұл сауданы тоқтатқаннан кейін екі порт та контейнерлік жүк пен круиздік кемелерге бейімделді. 1950 жылға дейін Лондон порты Темза өзеніндегі маңызды халықаралық порт болды, бірақ кеме қатынасындағы өзгерістер және контейнерлер мен үлкен кемелерді пайдалану оның құлдырауына әкелді. Thamesport, шағын жартылай автоматтандырылған контейнерлік порт (Ұлыбританияның ең ірі контейнерлік порты – Феликсстоу портымен байланысты) бірнеше жыл бойы дамыды, бірақ Лондон Гейтвей порты мен логистикалық хабтың бәсекесінен зардап шекті. Еуропадағы порттар көбінесе мемлекеттік меншікте болады, мысалы, Роттердам және Амстердам порттары мемлекетке және қалаларға бірлесіп тиесілі. Қазіргі заманғы кемелерде бағытталғы және корма қозғалтқыштары болғанымен, көптеген порттар әлі де үлкен кемелерді тар кеңістікте маневрлеу үшін ұшқыштар мен буксирлерді пайдалануды талап етеді. Мысалы, Бельгияның Антверпен портына жақындаған кемелер, Шельда өзеніндегі ішкі порт, Нидерландқа тиесілі сағаның сол бөлігінде жүзу кезінде голланд ұшқыштарын міндетті түрде пайдалануға тиіс. Халықаралық қатынасы бар порттарда кедендік қызметтер бар.

Түрлері

"Порт" және "теңіз порты" терминдері мұхитқа шығатын кемелерді қабылдайтын әртүрлі нысандарды білдіреді, ал "өзен порты" баржалар және басқа да аз суға батып жүзетін кемелер сияқты өзен көлігі үшін қолданылады.

Ішкі порт

Ішкі порт – теңізге немесе мұхитқа қатынасы бар, кеме қатынасы мүмкін көл, өзен (флювиалды порт) немесе каналдағы порт. Бұл кемеге жүгін тиеу немесе түсіру үшін мұхиттан ішкі аймаққа, портқа келуге мүмкіндік береді. Мысалы, Атлант мұхитынан бірнеше мың шақырымға дейін Торонто, Дулут-Супериор және Чикаго сияқты Ұлы көлдердегі порттарға кемелерді жеткізуге мүмкіндік беретін Сент-Лоуренс теңіз жолы. «Ішкі порт» термині құрғақ порттарды да білдіреді.

Теңіз порты

Теңіз порты – теңіз немесе мұхит жағасында орналасқан порт. Ол коммерциялық және коммерциялық емес болып жіктеледі: коммерциялық порттарға «круиздік порттар» және «жүк порттары» кіреді. «Круиздік порттар» сонымен қатар «бастапқы порт» немесе «тоқтау порты» деп те аталады; ал «жүк порты» тағы да «көлемді жүк порты», «жапырт жүк порты» немесе «контейнерлік порт» болып бөлінеді. Коммерциялық емес теңіз порттары – мариналар және балық аулау порттары.

Жүк порттары

Жүк порттары круиздік порттардан едәуір өзгеше, себебі олардың әрқайсысы өте әртүрлі жүктерді қабылдайды, оларды түрлі механикалық құралдармен тиеу және түсіру қажет. Көлемді жүк порттары белгілі бір түрі немесе астық, сұйық отын, сұйық химиялық заттар, ағаш, автомобильдер сияқты көптеген жүктерді өңдеуі мүмкін. Мұндай порттар "көлемді" немесе "жаппа" порттары деп аталады. Контейнерлік жүктерді өңдейтін порттар контейнерлік порттар деп белгіленеді. Көптеген жүк порттары барлық түрдегі жүктерді қабылдаса да, кейбір порттар өңдейтін жүктеріне қатысты өте нақты талаптар қояды. Бұған қоса, жеке жүк порттары әртүрлі операциялық терминалдарға бөлінуі мүмкін, олар әртүрлі жүк түрлерін өңдейді және әртүрлі компаниялармен, сондай-ақ терминал операторлары немесе стиведорлармен басқарылуы мүмкін.

Круиздік порт

Круиздік кемелердің үй порты – круиздік кеме жолаушылары круиздік саяхатын бастау үшін кемеге түсетін (немесе кемеге мінетін) және круиздік саяхаты аяқталғанда кемеден түсетін порт. Сондай-ақ, круиз кемесіне круиз үшін қажетті жабдықтар осы портта жүктеледі, оған таза су мен отыннан бастап жеміс-көкөністер, шампан және круиз үшін қажетті басқа да жабдықтар кіреді. Круиздік кеме портта тұрған күні "үй порттары" өте қарбалас болады, себебі кемеден түсетін жолаушылар багаждарын түсіріп, кемеге мінетін жолаушылар кемеге көтеріледі, сонымен қатар барлық жабдықтар жүктеледі. Круиздік үй порттарында әдетте порт арқылы өтетін көптеген жолаушыларды қабылдау үшін үлкен жолаушылар терминалдары болады. Әлемдегі ең қарбалас круиздік үй порты – Флорида штатының Майами порты.

Кеме тоқтаған порт

Кеме тоқтағы – кеменің қадам сапар жолындағы аралық аялдама. Мұндай порттарда жүк тасымалдау кемелері жабдықтар мен отын алады, сондай-ақ жүк түсіріп, тиейді, ал круиздік лайнерлерде жолаушылар кемеге түсіп-көтеріледі.

Балық аулау порты

Балық аулау порты – балықты түсіру және таратуға арналған порт немесе жағалау. Ол демалыс орны ретінде де қызмет ете берсе де, көбінесе коммерциялық мақсатта қолданылады. Балық аулау порты – тек мұхиттан алынған өнімге тәуелді болатын жалғыз порт, ал балықтың қырылуы оның экономикалық тиімділігін жоғалтуына себеп болуы мүмкін.

Марина

Марина – демалыс қайықтары мен кемелерін тоқтатуға арналған порt.

Жылы су порты

Жылы су порты (немесе мұзсыз порт) – суы қыста қатып қалмайтын порт. Бұл әсіресе қысы суық болатын елдерде маңызды, онда жағалаудың бір бөлігі әр жылғы қыста мұздап қалады. Жыл бойы қолжетімді болғандықтан, жылы су порттары зор геосаяси және экономикалық маңызға ие. Норвегиядағы Нарвик, Қытайдағы Далянь, Ресейдегі Мурманск, Новороссийск, Петропавловск-Камчатский және Восточный порты, Украинадағы Одесса, Жапониядағы Куширо және Аляска мұнай құбырының соңғы нүктесіндегі Вальдес сияқты елді мекендердің өмір сүруіне мұзсыз порттардың болуы себеп. Балтық теңізі және оған ұқсас аймақтарда 20-шы ғасырдан бастап мұз бұзғыштардың арқасында жыл бойы қолжетімді порттар пайда болды, бірақ бұрынғы қолжетімсіздік мәселелері Ресейді Қара теңізге қарай кеңеюге мәжбүр етті.

Құрғақ порт

Құрғақ порт – теңіз портына автомобиль немесе теміржол арқылы тікелей байланысқан, теңіз жүктерін ішкі аймақтарға қайта тиеу орталығы ретінде жұмыс істейтін ішкі интермодальді терминал.

Ақылды порт

Ақылды порттар тауарларды тиімдірек иемдену үшін заттар интернеті (IoT) және жасанды интеллект (AI) сияқты технологияларды пайдаланады. Ақылды порттар көбінесе порттың үздік жұмыс істеуіне көмектесетін операциялық ағынды құру мақсатында, үлкен автоматтандыру процесінің бір бөлігі ретінде бұлттық бағдарламалық жасақтаманы қолданады. Қазіргі таңдағы әлемдік порттардың көпшілігі толыққанды көшбасшылық деңгейіне жетпесе де, белгілі бір деңгейде технологияны енгізген. Дегенмен, жаһандық үкіметтік бастамалар мен теңіз саудасының үрделді өсуінің нәтижесінде ақылды порттардың саны артып келеді. Бизнес-интеллектуалдық қызметтерді ұсынатын Visiongain компаниясының соңғы есебінде 2019 жылы ақылды порттар нарығындағы шығындар 1,5 миллиард долларға жетеді деп болжанып отыр.

Қоршаған орта мәселелері

Порттар мен олардың жұмыс істеуі жиі қоршаған орта мәселелеріне, мысалы, шөгінділердің ластануына және кемелерден төгілуге себеп болады, сондай-ақ адамның әрекетінен туындаған климаттың өзгеруі мен оның салдары сияқты ірі экологиялық проблемаларға ұшырайды.

Бұрғылау

Жыл сайын 100 миллион текше метр теңіз шөгіндісі порттар маңындағы су жолдарын жақсарту үшін қазылып алынады. Қазу жұмыстары жергілікті экожүйелерді бұзады, шөгінділерді су қабатына әкеледі және шөгінділерде жиналған зиянды заттарды қоздыруы мүмкін. Инвазивті түрлер теңіз мекендемелерімен тікелей немесе тікелей емес өзара әрекеттесуге қабілді. Тікелей өзара әрекеттесу, мысалы, жемтілік, табиғи жауы жоқ жергілікті түрдің кенеттен инвазивті түрдің жемі болып табылуы. Тікелей емес өзара әрекеттесуде инвазивті түрлер әкелген аурулар немесе басқа да денсаулық мәселелері болуы мүмкін.

Ауаның ластануы

Кемежайларда кемелер мен құрлық көлігінің нәтижесінде ауаның ластануы да артады. Кемежайлар маңындағы көлік дәліздерінде газ шығарылым жоғары, бұл жергілікті тұрғындардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін. Дүниежүзілік кемежайлардың тұрақты даму бағдарламасы порттардың тұрақтылығын қамтамасыз етудің мүмкін жолдары ретінде барлық Тұрақты даму мақсаттарын көрсетеді. Оларға SIMPYC, Дүниежүзілік кемежайлардың климаттық бастамасы, Африканың жасыл кемежайлар бастамасы, EcoPorts және Green Marine кіреді.

Африка

Танжер-Мед порты сыйымдылығы бойынша Жерорта теңізіндегі және Африкадағы ең ірі порт, ол 2007 жылдың шілдесінде қолданысқа енгізілді. Африкадағы ең жүктемелі порт – Египеттегі Порт-Саид.

Азия

Шанхай порты жүк көлемі және қызмет деңгейі бойынша әлемдегі ең ірі порт болып табылады. Ол 2009 және 2010 жылдары жүк көлемі бойынша әлемдегі ең жүйрік порт және контейнер айналымы бойынша әлемдегі ең жүйрік порт мәртебесін қайта иеленді. Одан кейін Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Сингапур, Гонконг және Тайваньның Каосиунг порттары орналасқан. Сингапур порты жалпы тоннаж бойынша әлемдегі екінші ең жүйрік порт болып табылады, сонымен қатар әлемдік контейнер айналымының үштен бірін, әлемдік шикі мұнай жылдық көлемінің жартысын қайта тиеу арқылы тасымалдайды және әлемдегі ең жүйрік транзиттік порт есептеледі.

Еуропа

Еуропадағы ең қызылған контейнерлік порт және жүк көлемі бойынша ең үлкен порт – Нидерландыдағы Роттердам порты. Одан кейін, қолданылған өлшемге байланысты, Бельгияның Антверпен порты немесе Германияның Гамбург порты тұрады. Испанияның Валенсия порты Жерорта теңізі бассейніндегі ең жұмысты порты, ал Португалияның Синес порты Атлант мұхитындағы ең жұмысты порт. Италиядағы Триест порты – Солтүстік Адриатиканың басты порты және Трансальпілік құбырының бастапқы нүктесі.

Солтүстік Америка

Ең ірі порттарға Оңтүстік Луизиана, Хьюстон, Нью-Йорк/Нью-Джерси порты, АҚШ-тағы Лос-Анджелес, Мексикадағы Мансанильо және Канададағы Ванкувер жатады. Панама Тынық мұхиты мен Атлант мұхитын байланыстыратын Панама каналына ие, ол халықаралық сауданың маңызды арнасы болып табылады.

Океания

Океаниядағы ең ірі порт – Мельбурн порты.

Оңтүстік Америка

ЕҚААК-тың "Латын Америкасы және Кариб бассейнінің теңіз және логистикалық профилі" бойынша Оңтүстік Америкадағы ең ірі порттар – Бразилиядағы Сантос порты, Колумбиядағы Картахена, Перудегі Кальяо, Эквадордағы Гуаякиль және Аргентинадағы Буэнос-Айрес порты.