Кіріспе

Парламенттік процедуралар

Парламенттегі сұрақ-жауап уақыты парламент мүшелерінің үкімет министрлеріне (премьер-министр қоса) сұрақтар қоюымен жүзеге асады, олар оларға жауап беруге міндетті. Әдетте, парламент отырыс кезінде күн сайын өтеді, бірақ ерекше жағдайларда тоқтатылуы мүмкін. Сұрақ-жауап уақыты Ұлыбританияның Вестминстер жүйесінде пайда болды және осы жүйені қолданатын, көбінесе Достастық елдерінде кездеседі. Іс жүзінде, сұрақ-жауап уақытында қойылған сұрақтарды әр партияның ұйымдастырушылары алдын ала дайындайды, алайда сұрақтар көбінесе алдын ала хабарланбайды. Үкіметтік партия мүшелерінің сұрақтары министрге үкімет саясатының артықшылықтарын талқылауға немесе оппозицияны сынға алуға бағытталған болуы мүмкін.

Австралия

Сұрақтар уақыты, ресми түрде алдын ала хабарлаусыз сұрақтар деп аталады, Ұлттар Достастығы Парламенті мен барлық штаттық парламенттердегі қалыптасқан институт. Үкімет министрлеріне қойылатын сұрақтар, әдетте, үкімет мүшелері мен оппозицияның арасында кезекпен ауысады, біріншілік оппозицияға беріледі. Министрлерге сұрақтарды көбінесе олардың қарсыластары – көлеңкелі министрлер қояды (ал егер министр мен тиісті көлеңкелі министр Парламенттің әртүрлі палаталарының мүшелері болса, онда көлеңкелі министрдің екінші палатадағы өкілі тиісті министрге сұрақтар қояды) оппозиция тарапынан, ал үкімет тарапынан артқы қатардағы депутаттар қояды. Өкілдер палатасында бірінші сұраққа, әдетте, премьер-министрге оппозиция жетекшісі жауап береді. Сенатта да ұқсас тәртіп сақталады. Министрлердің екі палата арасындағы бөлінісін ескере отырып, министрлер де өкілдік қызметін атқарады, өздеріне тиесілі емес салаларға қатысты сұрақтарға жауап береді, себебі жауапты министр басқа палатада отырады. Бұл сұрақ қоюшыларға екі палатаның қайсысында болса да, кез келген үкіметтік сала бойынша сұрақтар қоюға мүмкіндік береді. Бұл, әдетте, Сенаттағы Үкімет жетекшісінің премьер-министрді сенаторлардың мемлекеттік саясатқа қатысты сұрақтарына жауап беруде білдіреді. Кейде министр саяси сөйлеу жасауға немесе саяси ұпай жинауға мүмкіндік беру үшін үкіметтің артқы қатардағы депутатын "Дороти Диксер" деп аталатын сұрақ қоюға шақырады. Қолданыстағы қағида бойынша, Премьер-министр Өкілдер палатасында, ал Сенаттағы Үкімет жетекшісі "қосымша сұрақтарды күн тәртібіне қоюды" сұрау арқылы сұрақтар уақытын аяқтауға құқылы. Бұл ресми ұсыныс емес, бірақ министрлер қосымша сұрақтар қойылған жағдайда да оларға жауап беруге міндетті емес екенін көрсетеді. Осылайша, сұрақтар уақытын мерзімінен бұрын тоқтатуға болады, бірақ бұл Өкілдер палатасында сирек, ал Сенатта мүлдем естілмеген жағдай. Китинг үкіметі кезінде премьер-министр Либералды оппозицияның мақұлдамауына қарамастан, қойылған сұрақтардың санын шектеуге тырысты. Бұл өзгеріске наразылық білдіру үшін оппозиция күні бойы кездейсоқ кворум шақыруларын жасады, сол күні жауап берілмеген барлық сұрақтарға жауап беруді талап етті. Өкілдер палатасында сұрақтар уақыты, әдетте, сағат 14:00-ден 15:15-ке дейін жоспарланады, ал Сенатта – сағат 14:00-ден 15:00-ге дейін. Дауыс берулерден басқа, бұл палатаның толуы мүмкін болатын жалғыз уақыт. Тактикалық тұрғыдан, оппозиция жетекшісінің премьер-министрге немесе штат басшысына тиісті сұрақ қоюға немесе министрліктегі нашар жұмыс істейтін деп саналатын тұлғаларды анықтауға қабілеттілігі маңызды сипаттама саналады. Өкілдер палатасы мен Сенатта үкімет пен оппозиция мүшелерінің араласуы жиі кездеседі және, жалпы алғанда, бұл қабылданған практика, бірақ егер араласулар тым жиі болса, орынсыз мазмұнға ие болса немесе араласатын мүше талқылауды бұзса, палата спикері немесе Сенат төрағасы араласады. Сұрақтар уақыты – Парламенттің барлық мүшелері өз палаталарында болатын күннің жалғыз уақыты болғандықтан, сұрақтар уақытының атмосферасы күннің қалған бөлігіндегі әдеттегі тынышқандықтан гөрі, көбінесе шулы және қызықты болады. Сенатта сұрақ қоюшы бастапқы сұраққа және оған байланысты екі қосымша сұрақ қоюға құқылы, ал әр сұраққа бір минут уақыт беріледі. Бастапқы сұрақтарға берілетін жауаптар үш минутқа, ал қосымша сұрақтарға берілетін жауаптар бір минутқа шектеледі. Сенатор сұрақтар уақытынан кейін министрдің жауабын "ескеріп өтуге" құқылы, бұл сұрақ қоюшыларға (әдетте оппозициялық сенаторларға) министрлердің берген жауаптарына жауап беруге мүмкіндік береді. Сұрақтар уақытында маңыздылығы туралы мәселелерді көтеру жиі кездеседі, себебі сұрақтарға жауап беретін министр жауапты қарсыластарына шабуыл жасауға тырысады. Алайда, министр сұраққа қойылған мәселенің жалпы тақырыбы туралы сөйлесе, ол сұраққа қатысты деп есептеледі, тіпті ол сұраққа қойылған нақты мәселені мүлдем қарастырмаса да. Штаттық парламенттер федералдық Парламентке ұқсас тәжірибелерді қабылдайды, бірақ Виктория Парламентінен басқа, онда 2015 жылдан бері үкіметтік депутаттар сұрақтар уақытында сұрақтар қоюға құқылы емес. Оның орнына министрлер палатада екі минуттық министрлік мәлімдеме жасауға құқылы (Дороти Диксерді қараңыз). Сұрақтар уақыты 1946 жылдан бері ABC радиосында, ал 1991 жылдан бері Австралия телерадиокорпорациясы арқылы теледидарда көрсетіліп келеді. Сұрақтар уақытының мақсаты – министрлерге сұрақтар қою екені туралы жалған түсінік бар, себебі сирек жағдайларда Парламент мүшелеріне, министрлер емес, сұрақтар қойылады.

Канада

Канаданың Төменгі палатасындағы сұрақ уақыты, көбінесе «Сұрақтар кезеңі» деп аталады, ал ресми түрде «Ауызша сұрақтар» деп танылады, және ол Төменгі палатаның әрбір отырыс күні өткізіледі. Сұрақтар Канаданың премьер-министріне немесе Канада үкіметінің кез келген министріне бағытталуы мүмкін. Канаданың Төменгі палатасынан өзге, «Сұрақтар кезеңі» Канада провинциялары мен территорияларының әртүрлі заң шығару органдарында да қолданылатын дәстүр болып табылады. Федералды Төменгі палата сияқты, Британдық Колумбия Заңнамалық Ассамблеясында, Манитоба Заңнамалық Ассамблеясында және Онтарио Заңнамалық Ассамблеясында «Сұрақтар кезеңі» ресми түрде «Ауызша сұрақтар» деп аталады. Квебек Ұлттық Ассамблеясында бұл практика «Ауызша сұрақтар мен жауаптар» деп аталады.

Ирландия

Ирландия парламенті Оирахтаста Ирландия үкіметі жауап беретін төменгі палата – Дэйл Эранда сұрақтар қойылады. Ceann Comhairle (спикер) тиісті Мемлекеттік департаменттің жауапты министріне бағытталған сұрақтарға рұқсат беруде кең өкілеттікке ие. Сұраққа кабинеттің кез келген мүшесі немесе тиісті мемлекеттік департаменттегі (кабинетке кірмейтін) мемлекеттік министр жауап бере алады. Департаменттік зерттеуді қажет ететін сұрақтарға үш күндік мерзімде жауап беру мүмкін болмайды; мұндай сұрақтар ауызша емес, жазбаша жауап беру үшін ұсынылады. Ceann Comhairle ауызша жауапқа қосымша сұрақ қоюға рұқсат бере алады. 2016 жылы 32-ші Дэйлдің басындағы реформалар әртүрлі сұрақтар үшін бөлек уақыт кестесін жасады және Ceann Comhairle-ге бастапқы жауап жеткіліксіз деп табылса, толық жауап беруді талап етуге мүмкіндік берді.

Дэйл Эрандағы сұрақтардың стандартты кестесі

Сұрақ түрі | Ұзақтығы (мин) | Кім қояды | Кімнен сұрайды | Ескертулер
---|---|---|---|---
Лидерлердің сұрақтары | 32 | Оппозициялық парламенттік топтың жетекшісі | Taoiseach (премьер-министр) | Алдын ала ұсынылмайды, әдетте ағымдағы жаңалықтарға қатысты.
Taoiseach-тың парламенттік сұрақтары | 45 | Кез келген Teachta Dála (TD; Дэйл депутаты) | |
Министрдің парламенттік сұрақтары | 90 | Үкімет министрлері кезекпен | | Парламенттік топтар пропорционалды түрде бес «басымды сұраққа» ие; қалған уақыт лотерея арқылы таңдалған сұрақтарға жұмсалады.
Уәде етілген заңнама бойынша сұрақтар | 30 | 15 | Министр ұсынған заң жобасына немесе министр жасаған қосалқы заңнамаға қатысты болуы тиіс |
Жеке хабарлама сұрағы | Кездейсоқ | Үкімет министрі | Шұғыл мәселе бойынша қысқа мерзімде ұсынылған сұрақ |

Жапония

Жапонияның Парламенті алғашқы сұрақ сағатын (党首討論) 1999 жылдың 10 қарашасында өткізді; Премьер-министр Кейдзо Обучиге қойылған алғашқы сұрақ: "Премьер-министр, бүгін таңертең не жедіңіз?". Жапонияның сұрақ сағаты Ұлыбританияның үлгісімен жасалған, және көптеген Парламент мүшелері осы концепцияның британдық тәжірибесін оқып үйрену үшін Өкілдер палатасына барды. Сұрақ сағаты 45 минутқа созылады және сұрақтар парламенттік фракциялардың лидерлеріне ғана шектеледі (олардың құрамында екі палатаның кем дегенде он мүшесі болуы керек). Әдетте, Парламент сессиясы кезінде апта сайын өткізілсе де, оппозицияның келісімімен одан бас тартуға болады: мұндай жағдай көбінесе бюджеттік кезеңде және премьер-министр Парламентте отыруға тиіс болған кезде туындайды.

Малайзия

Малайзия Парламентінің сайланған палатасы – Деван Раякт спикері Джохари Абдул 2023 жылдың ақпан айында алдағы сессияда Премьер-министр сағаты мен Министр сағаты енгізілетінін хабарлады: "Премьер-министр Анвар Ибрагимге жолданған сұрақтарға жауап беру үшін әр сейсенбі күні отырыс өткізуді ұсынамыз, ал бейсенбі күні Министр сағаты (MQT) өтеді". Ол мұны пилоттық жоба деп атап, сұрақ сағатын парламенттік процедураның тұрақты бөлігіне айналдыру үшін палатаның регламентіне өзгерістер енгізу қажет екенін мәлімдеді.

Ауызша сұрақтар

Министрлерге қойылған сұрақтар қысқа және министрдің өкілеттігіне қатысты болуы керек. Сұрақтардың барлық фактілері тексерілуі тиіс. Сұрақ қойылмас бұрын, ол Парламент регламентінің талаптарына сәйкес келе ме екені тексеріліп, содан кейін тиісті министрлерге жіберіледі. Жаңа Зеландияда ауызша сұрақтар әр отырыс күні сағат 14:00-де қойылады. Он екі негізгі ауызша сұрақ қойылады, оған қоса бастапқы мәселеге қатысты қосымша сұрақтар да беріледі. Сұрақтар қою мүмкіндігі палата мүшелері арасында тең бөлінеді, министрлер ескерілмейді. Шұғыл сұрақтарға рұқсат болғанымен, олар сирек кездеседі. Сұрақ, сұрақ алған министрдің құзыретіне бағытталған, ал сұрақ қоюшы оны жазбаша түрінде қоюы керек. Сұрақ қойылғаннан кейін қосымша сұрақтар қоюға болады. SKY News New Zealand телеарнасы осы сессияны сағат 14:00-ден бастап сұрақ-жауаптар аяқталғанға дейін тікелей эфирде көрсетеді. Сонымен қатар, Жаңа Зеландияның ақысыз цифрлық телеарнасы Freeview, парламент отырысында Парламент телеарнасы арқылы дебаттар залын тікелей эфирде көрсетеді.

Жазбаша сұрақтар

Депутаттардың жазбаша сұрақтарына ешқандай шектеу қойылмайды және оларды әр жұмыс күні сағат 10:30-ға дейін ұсынуға болады. Сұрақтарды ұсыну және жариялау электрондық түрде жүзеге асырылады, қағаз түрінде тіркелмейді. Министрлердің сұраққа жауап беруге 6 күні бар.

Сингапур

Сингапур Парламенті отырыс өткізетін әрбір күнінің алғашқы бір жарым сағаты сұрақ-жауапқа арналады. Депутаттар сұрақтарды алдын ала ұсынады, және сұрақтар сағатында тек отырыстың күн тәртібіне енгізілген сұрақтар ғана қарастырылады. Отырыс барысында қарастырылмаған сұрақтар келесі отырысқа "көшіріліп" немесе жазбаша жауап берілуі мүмкін. Парламентте сұраққа ауызша жауап берілгеннен кейін депутаттар қосымша сұрақтар қоя алады. Спикер Тан Чуан Цзиньнің сөзіне сәйкес, сұрақтар сағатындағы сұрақтардың реті спикердің дискрециясына байланысты: "Спикер ретінде, мен отырыстың күн тәртібіне енгізілген сұрақтардың ретін анықтаймын. Ақылға қонымды шешімдерді қабылдаудан басқа, ешқандай қатаң формула қолданылмайды." Сұрақтар сағатын жүргізуге қатысты көзқарасын түсіндіре отырып, Тан былай деді: "Мен өнімді әңгімелерді оңтайландыру үшін мүмкіндігінше кеңдік беремін және рұқсат етемін. Мысалы, министрдің ауызша жауабынан кейін, депутаттарға қосымша сұрақтар (SQ) қоюға мүмкіндік беремін, осылайша олар толыққанды түсінік алады. Мен алдыңғы және артқы қатардағы депутаттарға аз сөзбен көп мағына беруді еске саламын, соның арқасында SQ қойғысы келетін көптеген депутаттарға мүмкіндік туады." Ол Сингапурдегі сұрақтар сағатының басқа елдердегі ұқсас процедуралармен салыстырғанда "көбірек салмақты" екенін айтты.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда Халықтар палатасында сұрақтар уақыты дүйсенбіден бейсенбіге дейін әр күн сайын бір сағатқа созылады (дүйсенбіде сағат 14:30-ден 15:30-ға дейін, сейсенбі және сәрсенбіде сағат 11:30-дан 12:30-ға дейін, ал бейсенбіде сағат 09:30-дан 10:30-ға дейін). Әрбір үкімет ведомствосының кезек тізімі бар, ол Парламент отырыс кезінде әр төрт-бес апта сайын қайталанады. Ірі ведомстволар ауызша сұрақтарға толық бір сағат бөледі, ал кіші ведомстволарға аз уақыт қарастырылады. Сонымен қатар, Премьер-министрге сұрақтар әр сәрсенбіде сағат 12:00-ден 12:30-ға дейін өтеді, ал әр бейсенбіде келесі аптадағы Палатаның жұмысы туралы сұрақтар қойылады (Халықтар палатасының спикеріне сұрақтар). Ірі ведомстволар сұрақтар сағатының соңғы 15 минутында өзекті мәселелерді талқылайды, онда Мемлекеттік хатшы өз ведомствосындағы соңғы жаңалықтарды баяндайды, содан кейін депутаттар ведомствосының жұмысына қатысты кез келген сұрақ қоя алады, ал министрлерге бұл туралы алдын ала хабарланбайды. Өзекті мәселелер 2007 жылдың қарашасынан бері Халықтар палатасындағы әрбір сұрақтар уақытының бөлігі болып табылады. Сұрақтар уақытында үкіметтің жетекшілері үкіметтік депутаттардан "қолдау топтарын" құрастырады, олардың міндеті – сұрақтарға жауап беретін министрлерге үкіметке көмектесетін сұрақтар қою және оларды қолдап дауыс беру. Үкіметтік ведомстволардан басқа, Англия шіркеуі, Халықтар палатасының реформасы және заңдық шешімдер туралы сұрақтар да қарастырылады.

Финляндия

Финляндия парламентінде әр бейсенбі күні сағат 16:00-ден 17:00-ге дейін Сұрақ сағаты (kyselytunti) өтеді. Онда парламент спикері барлық парламенттік фракцияларға Финляндия премьер-министрі мен оның министрлеріне кем дегенде бір сұрақ қою мүмкіндігін береді. Бұл эфир мемлекеттік телеарнадан тікелей көрсетіледі, әсіресе Yle TV1 арнасынан.

Германия

Үкімет министрлері апта сайынғы кабинет отырысынан кейін әр сәрсенбіде Бундестаг депутатарына 35 минут бойы қолжетімді болады, осы уақыт ішінде үкімет алдындағы өзекті мәселелер бойынша сұрақтарға жауап береді. Одан кейін, алдын ала жазбаша түрінде ұсынылған сұрақтар бойынша екі сағаттық сұрақ-жауап сессиясы өтеді.

Гонконг

Заң шығарушы кеңестегі сұрақтар, үкіметтің тиімділігін бақылау мақсатында, нақты проблемалар мен оқиғаларға қатысты үкіметтің іс-қимылдары және үкімет саясаты туралы ақпарат алуға бағытталған. Кеңес отырысында сұрақтар қоюға болады, бірақ сессияның алғашқы отырысында, кеңес төрағасы (сөйлеуші) сайланатын немесе Бас атқарушының Кеңеске жылдық саясат туралы баяндама жасауы кезінде қоюға болмайды. Кез келген отырыста, төраға рұқсат еткен шұғыл сұрақтарды есептемегенде, 22 сұрақтан артық қоюға рұқсат етілмейді. Сұрақтарға тағайындалған мемлекеттік қызметкерлер, әдетте хатшылар, ауызша немесе жазбаша түрде жауап бере алады. Ауызша жауап алуға бағытталған сұрақтарға қатысты, кеңес төрағасы шақырған кез келген мүше жауапты нақтылау үшін қосымша сұрақтар қоя алады. Егер отырыста заңдық күші жоқ ұсыныс талқыланбаса, оннан аспайтын ауызша жауапты талап ететін сұрақтар қойылуы мүмкін; әйтпесе, ауызша жауапты талап ететін сұрақтардың саны алтыдан аспауы керек. Аймақ басшысы және үкімет басшысы болып табылатын Бас атқарушы, заң шығару жылында бірнеше рет өткізілетін кеңестің сұрақ-жауап сессиясына қатысады.

Америка Құрама Штаттары

Президенттік басқару жүйесі бар АҚШ-та президентке сұрақ қою уақыты қарастырылмаған. Дегенмен, АҚШ Конституциясының II-бабы, 3-тармағында былай делінген: "[Президент] Конгреске мемлекеттің жағдайы туралы уақыт-уақыт ақпарат береді және олардың қарауына қажетті және тиімді деп санайтын шараларды ұсынады". Осы тармақтың нақты мағынасы толыққанды анықталған жоқ, бірақ ол қазіргі заманғы Мемлекеттік хабарламаның (State of the Union address) конституциялық негізі болып табылады. Әр түрлі уақытта осы тармақ Вестминстер үлгісіндегі сұрақ-жауап сессиясына ұқсас нәрсенің болуына мүмкіндік берер ме екендігі талқыланды, мысалы, Министрлер кабинетінің мүшелеріне Өкілдер палатасы немесе Сенат тарапынан сұрақтар қойылуы мүмкін еді. Бірақ бұл мәселе бойыншағы талқылаулар зерттеу сатығынан аса алмады. Президент Джордж Буш PMQ туралы: "Мен Джон Мейджордың оппозициямен бетпе-бет, бір-біріне айқайлап тұрған ортаға түспегеніме шүкіршілік етемін" деді. 2008 жылы сенатор Джон Маккейн (2008 жылғы президенттік сайлаудағы Республикалық партияның үміткері) сайланса, Ұлыбританиядағы Премьер-министрдің сұрақтарына ұқсас президенттік институт құруға ниеттенгенін мәлімдеді. 2008 жылдың 15 мамырындағы саяси сөйлесінде, бірқатар идеяларды баяндап, Маккейн: "Мен Конгрестен екі палатаның алдында сұрақтарға жауап беруге және сынды қабылдауға рұхсат беруін сұраймын, дәл Ұлыбритания Премьер-министрінің Өкілдер палатасының алдында үнемі сөйлеуі сияқты" деді. The Washington Post газетінің жазушысы Джордж Ф. Уилл бұл ұсынысты сынға алып, президенттік сұрақ-жауап сессиясы биліктің бөлінуіне қауіп келтіретінін айтты, себебі АҚШ Президенті, Ұлыбритания Премьер-министрінен айырмасы, заң шығарушы органның мүшесі емес. Уилл: "Конгресс Президент Маккейнді Капитолий мен Ақ үйді бөліп тұрған 16 блок елдің конституциялық географиясын көрсететінін еске салғаны жөн" деп сөзін аяқтады. 2009 жылдың ақпан айында, қаңтардағы қасамынан кейін бір айдан астам уақыт өткен соң, Президент Барак Обама Ақ үйге АҚШ Сенатының мүшелерін "қаржылық жауапкершілік" саммитіне шақырды. Онда сенаторлар президенттен оның қаржылық саясаты туралы сұрақтар қойды, бұл шара Премьер-министрдің сұрақтарымен салыстырылды. Он бір айдан кейін республикалық Өкілдер палатасының азшылық көшбасшысы Джон Бонер Обаманы Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы жылдық Өкілдер палатасының мәселелер конференциясына шақырды, онда президент республикалық конгрессмендердің сұрақтары мен сын-пікірлеріне жауап берді. Бұл оқиғаға қатысты The New York Times газетінің журналисі Питер Бейкер: "Бұл британдық дәстүрге ұқсайды, онда Премьер-министр Өкілдер палатасында сұрақтарға жауап береді. Сенатор Джон Маккейн президент болып сайланса, осыны істеуге уәде берген еді" деді.