Кіріспе

Қой шаруаларының қауымдастығы
Кастилиядағы ортағасырлық қой шаруаларының қауымдастығы. Места (Лангэс) – 13 ғасырда құрылған және 1836 жылы таратылған, Кастилия тағындағы мал өсірушілер мен олардың малын қорғаған қуатты қауымдастық. Ең белгілісі – жылдық көші-қонды ұйымдастыру, әсіресе мерино тұқымды қойлардың көші-қоны. Кастилиядағы барлық мал түрлері мен олардың иелері, соның ішінде көшіп-қонып жүретін және тұрақтанған малдар Местаның бақылауында болды. Көшіп-қонып жүретін қойлар көбінесе Ескі Кастилия мен Леонда болды, онда олардың жазғы жайылымдары орналасқан. Маусымға қарай Экстремадура мен Андалусияның қысқы жайылымдарына көшіп-қонып жүрді. Местаның отары мен малын патшалық қорғауы Cabaña Real (Лангэс) терминімен белгіленді, бұл қорғалатын малға қатысты қолданылатын атау. Кастилия патшалары Местаға көптеген артықшылықтар берді. Қаңадалар (қойлардың немесе қой жүретін жолдардың дәстүрлі құқықтары) заңмен мәңгілікке қорғалды, олардың үстіне салуға, өңдеуге немесе тосуға болмайды және бүгінгі күнге дейін қорғалған мемлекеттік меншік болып табылады. Ең маңызды қаңадалар Лангэс деп аталды, өйткені олар патшалық жарлықтармен белгіленген. Местаның пайда болуы Кастилияның Толедо тайфасын бағындырудан кейін көшіп-қонудың дамуымен байланысты. Үш топқа Тагус өзенінің аңғарында қыста жайылуға құқық берілген патшалық харталар берілді. Біріншілері – Сьерра-де-Гуадаррамада жазғы жайылымдарына ие болған монастырлар, содан кейін Толедоны бағындырғаннан кейін жер алған діни әскери ордендер, Жаңа Кастилия деп аталған аймақта. Кейіннен Ескі Кастилия мен Леонның қалалық элитасына, қаланың шекарасында (лангес) қалалық жайылымдарды пайдаланған, соның ішінде жақын маңдағы тауларда жайылымдар, ұқсас құқықтар берілді. Бұл топтардың ешқайсысы да, сондай-ақ осындай гранттарды алған ақсүйектердің бірнеше мүшелері де өздерінің байлығын Жаңа Кастилияның құрғақ және сирек қоныстанған жерлерінде өсетін егінге негіздемелей алмады, сондықтан мал өсіруге тәуелді болды. Бастапқыда Местаға ірі және шағын мал өсірушілер кірді және олар оны басқарды, алайда V Карлдың тұсында ұйым енді тек осындай иелермен ғана басқарылмай қалды, өйткені оның басқару органына патшалық шенеуніктер тағайындалды. Жүн экспорты 14 ғасырда басталған, бірақ тек 15 ғасырдың соңында жоғары сапалы мерино жүнінің экспорты Места мүшелеріне сату салығынан босату арқылы ынталандырылғаннан кейін ғана бұл сауда Места мүшелерін айтарлықтай байытты. Бұл адамдар 20 000-нан астам мерино қойына ие болған жоғары дворяндар болды, ал кішігірім иелер көшіп-қонумен айналысуын тоқтатты. Ең маңызды жүн базарлары Бургоста, Медина-дель-Кампода және Сеговияда, бірақ әсіресе Бургоста өткізілді. Кейбір Мадрид көшелері әлі күнге дейін қаңада жүйесінің бөлігі болып табылады, ал қазіргі уақытта қойлар көбінесе пойызбен тасымалданатын болса да, кейбір адамдар өздерінің ежелгі құқықтары мен мәдениеттерін еске түсіру үшін қазіргі қала арқылы қойларды айдайды.

Қор

Местаға патшалық қорғау, жайылымдық және басқа да артықшылықтарды беру туралы ең алғашқы сақталған жарлық 1273 жылы Кастилияның Альфонсо X-і тарапынан шығарылғанмен, ол бұрынғы төрт жеке құжатты алмастыруды талап етті және Местаны жасамады, керісінше, оның бар екенін қабылдады, оған жергілікті салықтар мен шектеулерден патшалық қорғауды берді. Местаның жарлықтары мен артықшылықтары ортағасырлық саудагерлер гильдиясының сипаттамасына ұқсас, бірақ ол шын мәнінде қорғаушы бірлестік болды, қой және басқа мал иелерінің бизнесіне тікелей араласпастан, олардың ісіне көмектесетін. Ол қой мен жайылымдарға иелік етпеді, жүн сатып алған да, сатқан да жоқ, нарықты басқармады, ал Испания үкіметімен тығыз байланысы оған кез келген гильдияға теңеспейтін мәртебе мен кең аумақтық ықпалға мүмкіндік берді. Кастилия мен Леондағы қойдың саны 12 және 13 ғасырдың басында күрт өсті, жергілікті жайылымдарды басып, алыс жайылымдарға көшуге итермеледі. Бұл көшіп-қону шепандар мен жергілікті тұрғындар арасында жиі дауларға себеп болды, ал 1252 жылғы Кортес аудан арқылы өтетін малдардан алынатын баждардың мөлшерін реттейтін заңдарды қабылдады. Бұл сондай-ақ оларға өзендерді және дәстүрлі қой жолдарын (cañadas) пайдалануға және бұрын ашық жайылымдарды қоршауға тыйым салды, бұл Местаға берілген артықшылықтарды болжады. 1269 жылы Бургос Кортесінде король көшіп-қонушы отарлар мен малға салынатын сервис де лос ганадос салығын енгізді, ал 1273 жылы Местаны мойындауы Альфонсоға қой шаруашылығы индустриясының ресурстарын тиімдірек пайдалануға мүмкіндік берді. Клейн "места" сөзінің үш мүмкін шығу тегін атап өтті. Біріншіден, ол жыл сайынғы жиналыстармен байланысты болуы мүмкін, олар адасқан малды іздеу үшін мезклодос деп аталды, өйткені олар белгісіз отармен немесе үйірмен араласты, бұл атау түпкілікті латынша mixta сөзінен шыққан, оны Клейн бағалаған түсіндірме. Латынша mixta-ға негізделген тағы бір нұсқа – Местаның малдарына бірнеше тараптың ортақ меншігі. Алайда мал ортақ емес, жеке меншікте болды және әр түрлі иелердің үйірлері әдетте бөлек ұсталды. Екіншіден, ол Клейннің сенімсіз деп санайтын amistad немесе достықпен байланысты болуы мүмкін. Соңында Клейн алжирлік көшпелілердің қыстағы қой лагерлері үшін қолданатын мехта деген атауды да келтіреді. Мештеңго (қазір "mesteño" деп жазылады) сөзі белгілі бір иесіз малға қатысты, сөзбе-сөз осы органның атынан шыққан. Жаңа Испаниядағы колониялық Солтүстік Америкада жабайы жылқылар mesteños деп аталды, одан ағылшын сөзі mustang шықты, ол қазіргі Батыс АҚШ-тың бос жүретін жылқыларын білдіреді.

Қоршаған орта

Солтүстік жағалау, солтүстік-батыс және, аздап оңтүстік-батыс Испанияда мол жауын-шашын жауады, бірақ орталық Месетада жауын-шашын аз, сондықтан көптеген аймақтар орта ғасырларда құрғақ егіншілікпен айналысуға шамасы келмейтін. Дәнді дақылдарға ғана тәуелділік мерзім-мерзім аштыққа алып келді, ал мал шаруашылығы Испанияның христиан мемлекеттерінің орта ғасырлық ауыл шаруашылығында маңызды рөл атқарды. Ескі Кастилия дәнді дақылдарды өсірудің негізгі аймағы болды және көптеген жылдар бойы өз астық қажеттіліктерін өтеді, бірақ Кастилия Корольдігінің басқа бөліктері аштық болатын жылдары Ескі Кастилияға сүйенді. Археологиялық зерттеулер шошқа, қой және ешкі шаруашылығының кең таралғанын көрсетсе де, олардың саны құрғақ жаз бен суық қыста азық-түлік тапшылығына байланысты шектеулі болды, ал ірі қара мал жақсы суармалы жерлерде ғана өсірілді. Шағын қой және ешкі топтарын елді мекендерге жақын жайлауларға көшіруге болатын, бірақ барлық малдың көп бөлігі күзде сойылып желінетін. Орта ғасырдың соңына дейін қой бақталарының ірі көлемде көшіп-қонуына нақты дәлелдер жоқ. Ерте орта ғасырларда, христиандық Кастилия және Леон Корольдігі өзінің бастапқы солтүстік аймақтарынан – салыстырмалы түрде суы мол және топырағы жақсы жерлерден – Орталық Месетаның шөлейт далаларына кеңейген кезде, азын жауын-шашын мен нашар топырақ дәнді дақылдарды өсіруді қиындатты. Мұсылмандық билік астындағы аймақтарда суды басқару, суару және құрғақшылыққа төзімді, жоғары өнімді егіс түрлерін енгізу арқылы су тапшылығының алдын алды, бірақ осы технологиялар христиандық аймақтарда оларды жаулап алғанға дейін қолданылған жоқ.

1085 жылға дейін

Орта ғасырлардағы қайта жаулау кезінде христиандық және мұсылмандық аймақтар арасындағы шекаралық жерлер сирек қоныстанған, көбінесе өңделмеген және негізінен мал жаюға пайдаланылған. Осы шекаралық аймақтың мерзімдік жылжуы трансхуманцияны ынталандырды деп есептеледі. Тек Реконкиста Ескі Кастилиядан тысқары аймақтарға жетіп, дәнді дақылдарды өсірудің немесе малдың жоғары тығыздығын ұстаудың қиын болған нашар топырақты жерлерге енген кезде ғана, жердің нашар сапасы және жайылымның шектеулі болуы қора-қора шаруашылығына қарағанда қой шаруашылығына жағдай жасады. Трансхуманция басқа да Жерорта теңізі елдерінде де болды, олардың климаты мен жайылымдары Орталық Испанияға ұқсас болғанмен, Испаниядағы Реконкиста кезіндегідей, тұрақсыз болған жоқ. Гуадаррама тауларының солтүстігіндегі христиандық жерлерде XI ғасырдың соңына дейін жұмыс атты өгіздер, сүт сиырлары, шошқалар және қойлар бағылған. 1100 жылдардың басына дейін ірі қой үйірлерінің бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, ал орта ғасырдың соңына дейін қой үйірлерінің ірі көлемде трансхуманция жасағанына нақты дәлел де табылмады. Қойлар Кордова Ислам халифатында салыстырмалы түрде маңызсыз болды және оның 1030 жылдары құлауына дейін ұзақ қашықтыққа трансхуманция жасалғаны туралы ешқандай жазба жоқ. Маринидтер, Мароккода ірі қой шаруашылығымен айналысқан Зената берберлері, Гранада әмірлігін қолдап, XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында бірнеше рет Андалусияға араласты. Олар Испанияға қойдың жаңа тұқымдарын және ұзақ қашықтыққа трансхуманция жасау тәжірибесін, соның ішінде бербер және араб терминдерін әкелген болуы мүмкін. Алайда, Маринидтер өз үйірлерін Испанияға әкелгенін көрсететін нақты дәлел жоқ, олар Кастилияға қарсы жиі шабуылдар жасаған жауынгерлік күш ретінде келді және әкелген үйірлерін қорғауға шамалары жетпеді. Марокколық қошқарлар жергілікті малмен будандастыру үшін әкелінген болуы ықтимал.

1085 жылдан кейін

Кастилияның 1085 жылы Толедоны және 1118 жылы Арагон корольдігінің Сарагосаны басып алуы осы христиан мемлекеттерінің аумағын, әсіресе Арагон үшін, халқын көбейтті. Дегенмен, Кастилия халқының өсімі аумақтың ұлғаюымен үндес болмады. Жаңа Кастилия деп аталған оңтүстік аймақтардың мұсылман халқының көп бөлігі Солтүстік Африкаға немесе Гранада әмірлігіне қоныс аударды, ал мемлекеттің солтүстігінде ауыр тырма қолданудың артуы астық өндірісін арттырып, халықты аралас шаруашылыққа қолайсыз аймақтарға оңтүстікке көшуден тиылды. 12-13 ғасырларда Ескі Кастилия мен Леондағы көптеген қойшылар алыс жайылымдарға маусымдық көші-қонды бастады, бұл көші-қон осы провинциялардың ішінде де, сыртында да болды. Мысалы, 12 ғасырда көптеген кастилиялық қалалар мен қалашықтарға патшалық жарлықтар берілген кезде, олар үлкен жота жайылымдарына бақылау алып, азаматтарына жаюға құқық берді. Тағы бір мысал, 12 ғасырдың бірінші тоқсанында арагондықтар Эбро аңғарын басып алғаннан кейін, аңғарда қыстаған қойларға патша Пиреней тауларының етегінде жазғы жайылымға құқық берілді.

Монастырлар мен әскери ордендер

10 ғасырға дейін Ескі Кастилия мен Леондағы жердің көп бөлігі шаруалардың ұжымдық меншігінде болды, олар аралас шаруашылықпен айналысып, соның ішінде шағын көлемді, жергілікті мал шаруашылығын жүзеге асырды. Алайда, 14 және 15 ғасырларда осындай қауымдардың көпшілігі алдымен монастырларға, кейіннен жер иелеріне және ақырында көршілес қалалар мен үлкен қалаларға тәуелді болды, олардың кеңестерін олигархиялар бақылады. Бұл процестің алғашқы кезеңі 11-13 ғасырлардағы әлеуметтік және экономикалық дифференциация ірі ауқымды трансхуманцияның дамуымен қатар жүрді және, мүмкін, оны ынталандырды. 10 және 11 ғасырларда Дуэро аңғарында құрылған бірнеше ірі бенедиктиндік монастырлар орташа ауқымды трансхуманцияны бастады және Сьерра-де-Гуадарраманың беткейлерінде мал жаюға корольдік артықшылықтар алды. Әскери ордендер өз жерлерінде аз ғана шаруаларды қоныстандырды, бірақ шаруалар қалаларға жақын жерде астық өсірді, ал көптеген мұсылман тұрғындары кетіп қалды. 12 ғасырдың басында мал шаруашылығы, әсіресе қой шаруашылығы, дін қызметкерлеріне берілген жайылымдық құқықтарға негізделді, бастапқыда Сьерра-де-Гуадарраманың беткейлерінде, бірақ кейін олар Сьерра-Морена жайылымдарына "кері трансхуманция" жасауды бастады. Жаңа Кастилиядағы канадтарды алғаш рет монастырьлардың үйірлері ашты, бірақ оларға көп ұзамай әскери ордендер, содан кейін жеке үйірлер, алғашқыларының бірі 12 ғасырдың соңғы онжылдықтарында Бургостан келгендер қосылды. 12 ғасырдың соңында әскери ордендер жаңа Кастилиядан қойларды бұрын мұсылмандық болған Ла-Манша мен батыс Мурсияға, тіпті Лас-Навас-де-Толоса шайқасынан бұрын мұсылмандық бақылаудағы аймақтарға айдап әкететін болды. Гуадалкивир аңғарының 13 ғасырда бағындырылуы Дуэро мен Тагус бассейндерінен келген үйірлерге қыстауға мүмкіндік берді, бұл трансхуманция сапарларының ұзақтығын және қыста тамақтандырылатын қойлардың санын арттырды. Оның ішкі ұйымы бастапқыда 1379 жылғы ережелермен реттелді, бірақ олар жоғалып кетті. Алайда, 1492 жылғы жарлықтар, 1511 жылғы кодекспен толықтырылды, оның қызметін көп бөлігінде реттеді. Ол төрт географиялық бөлімге (Lang es) (қазіргі испан тілінде quadrillas) бөлінді, олардың негізгі жайылымдары солтүстік месетенің негізгі жайылымдары - Сория, Сеговия, Куэнка және Леон, мұнда мерино қойларының көп бөлігі жайылымда болды. Оның басқару кеңесі 1500 жылдан кейін әрқашан Корольдік кеңестің мүшелерінен және төрт квадрилланың әрқайсысының басшыларынан сайланған президенттен тұратын. Президент лауазымы соншалықты күшті болды, өйткені реформатор Педро Родригес, Кампоманес графы, 1779 жылы ұйымның кемшіліктерін жою үшін осы лауазымға тағайындалғанда, ол Места мүшелерінің қарсылығына қарамастан, оның басты қысқы жайылымдарының бірі - Сьерра-Моренадағы ауыл шаруашылығын дамыту арқылы Места ұйымын таратуға жақын болды. Местаның ең маңызды әкімшілік лауазымдары алкальдес де квадрилла (сондай-ақ алкальдес де места деп аталды, әр квадрилладан екі адам сайланды, оларға оның мүшелеріне қатысты заңдарды жалпы басқару тапсырылды. Сондай-ақ, лизинг шартын жасау және үшінші тараптармен дауларды реттеуде мүшелерді өкілдік ететін қаржы және заң лауазымдары болды. Бастапқыда Места жылына үш рет жиналыс өткізді, бірақ 1500 жылдан бастап бұл екіге дейін қысқартылды, біреуі қаңтар немесе ақпанда оңтүстік жайылымдарда, ал екіншісі қыркүйек немесе қазанда төрт солтүстік квадрилла орталықтарының бірінде. Бұл жиналыстар келесі трансхуманцияны ұйымдастыру және Места лауазымды адамдарын сайлаумен айналысты, ал ұсыныстар алдымен әр квадриллада, содан кейін әрбір квадрилланың бір дауысы бар жалпы жиналыста дауыс берілді. 18 ғасырда жиналыстар көбінесе жылына бір рет өткізіліп, әрқашан Мадридте өткізілетін. Үлкен ақсүйектер мен ірі монастырлар жиі Места мүшелері ретінде тіркелсе де, бұл ірі иелер бұл салаға тән емес еді. 16 ғасырдағы шектеулі деректерге сүйенсек, 3000 мен 4000-қа жуық ие болған, жыл сайын көшіп-қонуға баратын қойлардың үштен екісі 100 қойдан аз бақта болып, 1000-нан асатын бақталар өте сирек болған. 18 ғасырда шағын мал иелері азайып, бірнеше иелері 20 000-нан астам қой ұстаса да, Места негізінен шағын және орташа мөлшердегі мал иелерінің ұйымы болып қалды, ешқашан үлкен иелердің бірігуі болған жоқ. Алайда, Местаның соңғы ғасырында, шағын мал иелерінің көпшілігі, егер олар ірі иелер үшін бағушылар ретінде жұмыс істемесе, жыл сайынғы көші-қонды тастауға мәжбүр болғаны да анық, өйткені олардың шағын үйірлері бұрынғы ғасырларда болғандай, үлкен бірліктерге біріктірілуіне рұқсат етілмеді.

Жыл сайынғы көші-қон

Места жарғысының бірінші ғасырындағы жылдық көші-қондар туралы ақпарат аз, бірақ солтүстік үйірлері Толедо қаласының ет базарларын қамтамасыз еткендіктен, олардың жүн өндіру осы кезде басты мақсаты болмағандығын көрсетеді. 1492 жылғы Места жарлықтарында және 1511 жылғы кодексте көші-қонның іс жүзінде қалай жүзеге асырылғаны туралы ештеңе айтылмаған, осы мәселе бойынша 16-18 ғасырларға дейінгі сот ісінен алынған сирек құжаттамалық деректер ғана бар, онда осы көші-қонды реттейтін дәстүрлі тәжірибелер талқыланады. Дегенмен, 16 ғасырдан бастап, мүмкін одан да ертерек, екі көші-қонның мерзімін, күнделікті жолдың ұзақтығы мен демалыс жиілігін, сондай-ақ тоқтыларды баулау мен қойларды қырқу уақытын қамтитын мал шаруашылығының трансхуманттық циклі мерино қойларын тамақтандыру, өсіру және көбейту үшін ең қолайлы жағдайларды қамтамасыз ету үшін жасалған. Жыл бойы жаңа шөптің болуы жүндерінің нәзіктігін арттырды және трансхуманция тұрақтанған үйірлерге қарағанда жоғары сапалы жүн өндіру үшін қажет екені анықталды. Осы жағдай Местаның жеңілдіктерін негіздеу үшін пайдаланылды. Местаның тізілімдері 1436 жылдан 1549 жылға дейін 2,5 миллионнан астам қой жылдық көші-қонға қатысқанын көрсетеді. Бұл көрсеткіш 16 ғасырдың соңында және 17 ғасырдың басында төмендеді, 1603-1633 жылдары шамамен 1,6 миллион қойға дейін жетті, содан кейін 18 ғасырдың басынан бастап жылдық 5 миллион трансхуманттық қойға дейін өсті, 1790-1795 жылдары ең жоғары деңгейге жетті. 1808 жылғы француз шапқышылығы мен Пиреней соғысынан кейін күрт төмендеді. 1832 жылы, Местаның өмір сүруінің соңғы жылдарының бірінде, ол 1,1 миллион трансхуманттық мерино қойына, 2,0 миллион басқа ұзын жүнді қойға және 4,9 миллион басқа қойға жауапты болды, олар трансхуманттық емес және тек төмен сапалы жүн өндірді. Көші-қонды ұйымдастыру туралы ең толық мәлімет, шопаннан алынған, 1828 жылы, ұйымның соңғы онжылдығында жазылған. 18 ғасырда жайылымның жетіспеушілігі қой иелеріне жер иелерінің бағаны өсіруіне жол бермеу үшін жайылымды алдын ала жалға алуға мәжбүр етті. Сондықтан олар өз үйірінің барлық қойлары үшін жайылымды жалға алу туралы келіссөздер жүргізуге жеткілікті билігі мен тәжірибесі бар Майоралға немесе бас бағушыға сенеді. Бұрынғы жылдары олардың рөлі 1828 жылғы есептегіден гөрі аз болған болуы мүмкін. Кейбір әкімдер жер иелерімен орынсыз жоғары жайылым жалдамасына келісіп, артық пайданың бір бөлігін алатын. Алайда, тек майоралиялар, мал иелерінің бірлестіктері жайылымды жалға алып, малшыларды ұжымдық түрде жұмысқа алып, жайылым жерлеріне қол жеткізуді қамтамасыз ете алатын. Места ережелеріне қарамастан, майоралиялар ең жақсы жайылым үшін бәсекелесті, ал ең бай топтар кедейлерді шеттету арқылы монополияға ие болды. 15 ғасырдың соңынан бастап мерино үйірлерінің көпшілігі Леон, Ескі Кастилия және солтүстік-шығыс Ла Манчада үй жайылымдарын құрды, бұл аймақ Леон, Сеговия, Сория және Куэнканың төрт квадрилласы арасында бөлінген, олардың әрқайсысы жылдық көші-қонның бір бөлігімен айналысты. Оңтүстікке сапарға дайындық қыркүйек айының ортасында басталды, онда әр иесінің өз белгілерімен таңбаланған үйірі тәжірибелі майоралға тапсырылды, ол қойларды басқаруда да, жақсы жайылымды таңдауда да тәжірибелі болуы керек еді. Үлкен үйірлер шеруде бірге ұсталды, бірақ 1000-ға жуық қойдан тұратын ребано деп аталатын кішігірім топтарға бөлінді, оларды бірнеше көмекшілері мен қойшы иттері бар қойшы басқарды. Алдыңғы ғасырларда ребаноны құру үшін хатос деп аталатын кішігірім үйірлер топтастырылды, бірақ бұл практика 18 ғасырда кішігірім иелері біртіндеп трансхуманциямен айналысуды тоқтатқанда немесе жайылымды қамтамасыз ету қиындықтарымен мәжбүр болды. Қысқы жайылымға жеткенде, малшылар бұрын жалға алған жайылым жерлерінің жеткілікті екенін тексеріп отыратын. Теориялық тұрғыдан алғанда, патша жарғысы бойынша оңтүстік жайылымдарға еркін қол жеткізуге мүмкіндік берілгеніне қарамастан, 16 ғасырдың ортасынан бастап оңтүстікке келген көптеген акционерлер алдымен қолайлы жайылымды ұйымдастырмастан, әйтпесе олар қалған төмен сапалы жайылымдар үшін, көбінесе төбелерде, шамадан тыс жалға төлеуге мәжбүр болды. Ребанолар қыста жайылымда тұратын, баспана мен қозыларды бағу үшін салынған қораларға бөлінді. Ескі және құнарсыз қошқарлар, ауру және әлсіз қойлар жүннің сапасын сақтау үшін келгеннен кейін көп ұзамай, ал әлсіз қозылар туғаннан кейін көп ұзамай өлтірілді. Келесі көктемде қозылар солтүстікке сапарға дайын болды, үйірлер сәуірдің ортасынан бастап оңтүстік жазықтарынан кетті. Олардың жүні солтүстікке қарай жолда қырқылды, содан кейін жуылды және Местаның қоймаларының біріне, ең ірісі Сеговияда орналасқан, жеткізілді. Жүн кейіннен жәрмеңкелерге, әсіресе Медина-дель-Кампоға немесе Фландрия мен Англияға тасымалдау үшін солтүстік портына жіберілді. Жүнді қырқудан кейін солтүстікке сапар жалғасты, бірақ бұл жолы баяу жылдамдықпен, ал соңғы үйірлер мамыр немесе маусымның басында үй жайылымдарына жетті.

Канадтар

Жыл сайынғы көші-қон қанадаларды пайдалану арқылы мүмкін болды – бұл көшіп жүретін малдар қолданатын ұзақ қашықтықтағы жолдар жүйесі. Бұл жүйе трансхуманциямен айналысатын Жерорта теңізі елдерінде кең таралған. Испанияда солтүстік-оңтүстік бағыттағы кейбір жолдардың ерте орта ғасырларда пайда болғаны белгілі, бірақ олардың римдік немесе римдікке дейінгі кезеңге жататындығына күмәнді. Испаниядағы ежелгі қой жолдарының сипаттамалары көбінесе салыстырмалы түрде қысқа болып келеді және көбінесе таулы аймақтардан шығысқа қарай, Жерорта теңізі жағалауына дейін созылады, солтүстіктен оңтүстікке қарай емес. 12 ғасырға дейін Леон және Ескі Кастилияда қойлар дәнді дақылдар мен мал шаруашылығының бір бөлігі болды, шошқалардан кем маңызды және көбінесе жергілікті аумақтан тысқары көшпеді. Леон және Ескі Кастилиядағы қанадалар осы провинцияларда трансхуманцияның кеңеюінен пайда болған болуы мүмкін, ал мұсылман мемлекеттерінің солтүстік шекарасы шегінген кезде оңтүстікке қарай кеңейді. Қанадалардың оңтүстікке қарай кеңеюі үш себепке байланысты, олардың бәрі де рөл атқарған болуы мүмкін. Бірақ, экстремадура, Андалусия және Ла-Манчада мұсылман билігі кезінде кең ауқымды трансхуманция болғанына ешқандай дәлел жоқ, сондықтан бастама христиандық солтүстіктен келген болуы керек. 1085 жылы Толедоны қайта басып алғаннан бастап Андалусияға дейін Жаңа Кастилияда мал шаруашылығы, әсіресе қой өсіру дамыды. Алғашқыда бұл шаруашылықты солтүстіктегі отыздан астам монастырь, епископтық және шіркеулер дамытты, олардың жазғы жайылымдары Гуадаррама тауларында орналасқан. Екіншісі – әскери ордендер, олар Тахо аңғарындағы жайылымдық жерлерге патшалықтан гранттар алды. 12 ғасырдың соңына қарай жасалған құжаттарда әскери ордендер өз қойларын Жаңа Кастилиядан бұрын мұсылмандық болған Ла-Манша, батыс Мурсия және Гуадалкивир аңғарына айдап бара жатқаны көрсетілген. Бұл трансхуманция жергілікті христиандық қайта басып алу алдында христиандық және мұсылмандық мемлекеттер арасындағы саяси шекарадан өткен болуы мүмкін. Үшінші себеп Кастилия мен Леон қалалары ұйымдастырған трансхуманциямен байланысты болуы мүмкін. 1085 жылы Толедо сияқты оңтүстік қалалар қарулы күзетпен бірге малдарын қыстау үшін Гуадалкивир аңғарына жіберді. Сонымен қатар, 12 ғасырдың соңында және 13 ғасырдың басында Сеговия мен Бургостан оңтүстікке қарай қанадаларды пайдалана отырып, трансхуманттық саяхат кеңейді, бұл, мүмкін, әлі де мұсылмандық аумаққа бағытталған. Алайда, 1212 жылы Лос-Навас-де-Толоса шайқасындағы жеңіс Гуадиананың жайылымдарын монастырьлар мен әскери ордендердің ғана емес, барлық Кастилиялық малға ашты. Кастилиялық қалалық акционерлердің ықпалы 12 ғасырдың соңғы онжылдықтарынан бастап өскен сайын, олар осы жаңа жайылымдарды пайдалану арқылы қолдауға болатын қойлардың санын көбейтті. Негізгі солтүстік-оңтүстік қанадалар, немесе Канад Реалдары, патша жарғысымен белгіленген, бірақ олардың нақты бағыттары уақыт өте келе өзгерген болуы мүмкін, өйткені олар тек егістікті кесіп өтетін кезде ғана белгіленіп, нақты ені берілді, ашық немесе өңделмеген жерді кесіп өтетін кезде емес. Солтүстік және оңтүстік терминалдарының жанында көптеген шағын жергілікті қанадалар Cañadas Reales-ке қосылды немесе бұтақталды. Клайн Кастилия Леон корольдігінің ішінде орналасқан cañadas reales үш негізгі тобын сипаттайды: батыс немесе Леонеса, орталық немесе Сегуания және шығыс немесе Манчега топтары, тиісінше Леон, Сеговия және Куэнка қалалары арқылы өтеді. Уокер Сеговиялық топты бөліп, Сориядан өтетін төртінші топты қосады. 16 ғасырдың басына дейін жыл сайын көшіп-қонып жүрген қойлардың саны туралы деректер өте аз. 16 ғасырда жыл сайын көшіп-қонушы қойлардың саны 1,7-3,5 миллионға дейін, орташа есеппен 2,5 миллионға жуық мерино қойлары болды, бірақ 16 ғасырдың аяғында және әсіресе 17 ғасырдың басында, Төменгі елдердегі соғыс кезінде саны азая бастады. Клейн Местаның құлдырауының басталуын 16 ғасырдың үшінші ширегінде деп санайды. Бұл кезеңде тек мерино қойлары көшіп кетті, бірақ солтүстік жайылымдардағы көктемгі жауын-шашынға және оңтүстіктегі жайылым бағасының өзгеруіне байланысты жыл сайын оңтүстікке қарай айдалған мерино қойларының үлесі өзгерді. Сегіз жылдық соғыстан кейін трансхуманттардың саны қайтадан көтерілді, бірақ 16 ғасырдағыдан төмен деңгейге жетті. Бұл жалпы мерино қойларының санының төмендеуіне емес, ұзақ аралықтағы трансхуманцияның азаюына және олардың мекен аймақтарында жайылатын үйірлердің қатар өскеніне байланысты болды. Оңтүстік қалаларының, мысалы, Кордованың көшпес мерино қойлары да кеңейді және көшіп жүретін қойлармен бәсекелестікке түсті.

Иелiк ету құқығы

Мүмкін, Mesta артықшылықтарының ең даулысы – Mesta мүшелері жалға алған барлық жайылымдарға иелену құқығының мәңгілік құқығын бекіткен иелену құқығы еді. Оның бастауы 1492 жылы Mesta-ның өзінің ішкі басқаруына қатысты кодексінде жатыр. Бір тармақ қой иелері арасында қысқы жайылым үшін бәсекелестікті болдырмау мақсатында, жайылымды жалға алу шарттары бойынша жалға алушылар үшін бірлесіп келіссөздер жүргізу туралы келісімді көздеді. Әр төрт квадрилла жыл сайын бір өкілді сайлап, жылдық көші-қонға дейін Эстремадура мен Андалусияға барып, алдағы қысқы маусымға жайылымды жалға алу шарттарын келіседі. Әрбір мүшеге тек қана мал бағына жеткілікті жер берілді, ал әрбір жер иесіне тең қарау қажет болды. Мақсат – Mesta мүшелері арасындағы бәсекелестікті немесе жерді жалға алған жер иелерінің жалға алу ақысын көтеруге бағытталған бірлескен әрекеттерін болдырмау еді. 1492 жылғы қаулы тек Mesta-ның ішкі шарасы болды, бірақ Фердинанд пен Изабелланың 1501 жылғы қаңтарда Mesta-ны қолдау мақсатында жасаған маңызды қадамы – Mesta мүшелеріне белгілі бір жайылымдық жерді тұрақты түрде жалға алу құқығын беру болды. Бұл құқық, олардың алғашқы жалға алу шарты бойынша төленген жалға ақысы бойынша немесе егер мал осы жерлерді жер иесінің наразылығын білдірмей немесе таба алмауы кезінде маусым бойы пайдаланған жағдайда, төлемсіз берілді. Бұл шараның мақсаты – Mesta мүшелері арасында жайылым үшін бәсекелестікті болдырмау, яғни ең бірінші келген малшыларға жалға алуда басымдық беру еді. Алайда, Mesta иелену ережесінің өзінің мүддесіне сәйкес түсіндірілуін сот арқылы қабылдауға қол жеткізді, өйткені оның жарғысы оған барлық қой иелерін өкілдік етуге мүмкіндік бергендіктен, ол Кастилиядағы барлық жайылымдық жалға алу шарттарын келіссөздер жүргізу және бөлу құқығына ие екенін дәлелдеді. Осы түсіндірмеге Оңтүстік Кастилияның жер иелері, соның ішінде қалалар, дін қызметкерлері, әскери ордендер және жеке тұлғалар қарсы болғанымен, соттар оны қолдады және 1505 жылы қабылданған бірқатар заңдарда растады. Бір түсіндірме бойынша, егер иелену артықшылығы осы заңдарға сәйкес қатаң түрде жұмыс істесе және оны іске асыруға болады деп есептесек, ол ауыл шаруашылығының өсуін тежеді және ғасырлар бойы Испанияның саяси дамуына кері әсер етті. Бұл көзқарас осы заңнамаға белсенді және пассивті қарсылықты ескермейді. Басқа пікір бойынша, иелену құқығы – малшылардың жайылымға тұрақты бағамен қол жеткізуіне кепілдік беретін жалға алу ақысын реттеудің бір түрі еді. Габсбург монархтары төлемді қабылдау шартымен Mesta артықшылықтарынан, соның ішінде иелену құқығынан бас тартуда жиі сәйкессіздік танытты. Алайда, 1633 жылы жүн сатудың және оған байланысты салықтық түсімдердің күрт төмендеуінен кейін иелену ережелері жаңартылды және егістікке айналған жайылымдар жайылымға қайтаруға тапсырылды. Бұл шараның тиімділігі әлсіз монархия мен жергілікті халықтың күшті қарсылығымен шектелді деген болжам бар. Бірақ Сория провинциясындағы қой иелерінің сауалнамасы көрсеткендей, олардың көпшілігі 17 ғасырда өздерінің мұраларының бір бөлігі ретінде иелену құқығын өсиеттеріне енгізген, ал 16 ғасырда мұндай жағдай сирек болды. Сондай-ақ, мұндай құқықтар иелері арасында саудаланды. Иелену құқығы жиі заңдық дауларға себеп болғанымен, бұл оған қарсылық білдіруден гөрі оның кеңінен таралуын көрсетеді. Испанияның алғашқы екі Бурбон патшасы Францияда кең таралған меркантилизм доктринасының ықпалымен 1726 жылы Mesta артықшылықтарын жаңартты және Арагонға иелену құқығын кеңейтті. Олардың әрекеті 1633 жылғы жаңартудан тиімді болды, өйткені жайылым даулары бойынша шағымдар Mesta-ға жағымды сотқа берілді. Алдыңғыларынан айырмашылығы, Карл III және оның реформашы министрлері иелену құқығын өткен дәуірдің қалдығы ретінде қарастырды және оның жалғасуы дәнді дақылдарды өсірудің қажетті өсуін тежейді деп есептеді. Бұл, біріншіден, 1761 жылы иелену құқығын шектеуге, содан кейін 1786 жылы оны толығымен жоюға әкелді.

Трансшуманцияға қатысты қақтығыстар

Астық өсіру қой шаруашылығымен сөзсіз бәсекелесті, ал Кастилиядан Андалусияға малдың қоныс аударуы көш жолдары бойындағы егіншілермен, сондай-ақ қыстау жайлымдарындағы қой иелерімен қақтығыс тудырды. 13-14 ғасырларда Ескі Кастилияда ауыр тырманың кеңінен таралуы астық өндірісін арттырып, маргиналды жерлерді тастауға алып келді, бұл жайылымдардың көбеюіне жағдай жасады. Жаңа Кастилиядан Гранадаға және Солтүстік Африкаға мұсылман халқының көп бөлігінің көшіп кетуі де сол жердегі құрғақ шаруашылықтың тоқтауына себеп болды. Бұл өзгерістер мал шаруашылығына жағдай жасады, ал бастапқыда жайылымдық және егістік жерлер жеткілікті болды. Осы кезеңде рұқсатсыз алымдар және каñadaларға қол сұғу, сондай-ақ жыл бойына бірнеше ай ғана пайдаланылатын жайылымдарды жырту туралы даулардың көптеген мысалдары бар. Теория бойынша, Места астық, жүзім, жеміс бақтары, қыста мал азығын өндіретін шабындықтар және бұғыларға арналған жерлерден басқа барлық жерде жайылым мен транзит құқығына ие болды, бірақ осы ортағасырлық жеңілдіктер 15 ғасырдың соңына қарай іс жүзінде жойылды, себебі жайылымдарға қол сұғудың жиілігі мен негізсіз алымдар соттарды шеше алмайтын көптеген істермен толтырды. Әрқайсысы "Энтрегадор" деп аталатын, кезбе сот қызметкерлеріне каñadaларды, олардың суару және демалу орындарын ашық ұстау, қоғамдық жайылымдарға қол сұғуға қарсы тұру және шопандарды қорғау міндеті жүктелді. Бастапқыда әр төрт негізгі каñada жүйесінде бір лауазымды адам қарауылдады, бірақ олардың саны 15 ғасырдың соңында алтыға дейін көбейтілді, содан кейін 1650 жылы үшке дейін азайтылды. Бастапқыда олар Местаның мүддесін қорғау және қалалармен және трансхуманттық жолдардағы жер иелерімен туындаған дауларды шешу үшін патша тағынан тағайындалды. 1568 жылы Энтрегадорлар Местаның офицерлеріне айналды және патшалық қызметкерлердің беделін жоғалтты. Оңтүстікке қарай көшіп бара жатқан малдар демалу, тамақтану және суару үшін жол бойында тоқтау қажет ететін, сондай-ақ қыстау жайылымдарының иелері тағайындаған шамадан тыс жалға алу төлемдеріне ұшырады. Шопандардың малдың көп бөлігін жоғалту қаупінен басқа амалы қалмады. Әскери ордендер де солтүстік малшыларының өз аумақтарында қысқы жайылымдарды пайдалануға тырысуына қарсы болды. Мерино жүннің экспортына қолдау көрсеткен 15-16 ғасырлардағы күшті монархия Места мүшелерін жақсырақ қорғай алды және 16 ғасырда иелік ету құқығының пайда болуы осы төлемдер мен жалға алу ақыларын бақылауға тырысты және шопандарға жайылымдарға қол жеткізуді белгілі бір бағамен кепілдеді, бірақ 18 ғасырда жаңа егістік жерлерді пайдалануға қысым күшейді. Кейінгі Габсбург монархтарының тұсында трансхуманттық малдың өтуіне қарсылық күшейді. Бұл шағын иелердің трансхуманцияға қатысуының азаюына және Местаның үлкен малдары барлардың үстемдігіне әкелді, олар көші-қон бағыттары бойынша жайылымға ақы төлеуге ақшасы бар және өз құқықтарын қорғау үшін саяси ықпалға ие болды. Жолдағы қалалар трансхуманттық малдарды өз аумағынан аластатуға немесе бұруға тырысты немесе оңтүстікке және одан қайтып келе жатқан малдар үшін жайылымдарын жалға беру арқылы мүмкіндігінше көп пайда табуға тырысты. Теориялық тұрғыдан алғанда, Местаның заңды құқықтары айқын болса да және қауымдастық оларды жүзеге асыру үшін тиімді аппаратқа ие болса да, бұл құқықтар каñadaлардың бағыттары құнарлы жайылымдарға ауыстырылғанда немесе олардың заңды енінен тарытылғанда бұзылды, сондай-ақ заңсыз алымдар салынды. Тіпті ұзақ сот процестерінен кейін Местаның құқықтары қалпына келтірілген жағдайда да, оларды бұзғандар көбінесе ақшалай немесе басқа да жазалар алған жоқ. 1748 жылғы патшалық жарлықпен бекітілгендей, трансхуманттық қойлар пайдаланатын жазғы және қысқы жайылымдар жыртылмауы және егілмеуі керек еді. 18 ғасырда бұл егілмеген жерлерге үлкен қысым түсті, өйткені трансхуманттық қойлардың саны екі есеге көбейді, бірақ жайылымдар үшін жалға алу ақысы белгілі болды және жерді егіншілікке пайдалануға болмайды. 17 ғасырда соттар Энтрегадорлардың өкілеттіктерін және табыстарын үнемі азайтып, үкімет оларды төлеуге дайын қалаларға Энтрегадорлардың юрисдикциясынан босатуды берді. Сол ғасырдың соңына қарай олар соттарға және босатылған қалаларға қарсы мүлдем күшсіз болды, дегенмен бұл лауазым тағы бір ғасыр бойы сақталды. 18 ғасырдың басына қарай жергілікті шенеуніктер өз қалаларының жайылымдық жерлерін бақылауға алды және оларды қалың өсімдіктермен жабылып, жайылым ретінде пайдасыз екенін айтып қоршады, бұл шындыққа сәйкес келмесе де. Осы кезде Места 17 ғасырдың жалпы экономикалық құлдырауынан қатты зардап шекті, ал әлсіреген Энтрегадорлары бұл жергілікті мүдделерге қарсы сәтті қарсы тұра алмады.

Местаның дамуы 16-18 ғасырлар

Клейн Фердинанд пен Изабелланың билігін Местаның алтын ғасыры деп есептейді, себебі олардың жүн экспортын белсенді түрде ілгерілетуі, жергілікті салықтар мен алымдарды реформалауы, қойларға арналған мемлекеттік салықтардың тек мемлекеттік агенттер арқылы, Габсбургтардың билігінен гөрі тиімді және әлдеқайда төмен мөлшерде жиналатынын қамтамасыз етуі, көшпенді мал өсірушілер үшін жайылымдық жеңілдіктерді кеңейту және сақтау, осы шаралар Места мүшелерін кейінгі монархтарға қарағанда артықшылықты жағдайға қойды. Император Карл V жүн өндірісіне салынатын салықты күрт арттырды және Испаниядан тысқары мақсаттарын қаржыландыру үшін Местаға мәжбүрлі қарыздар енгізді. Клейн жүн саудасы 1560 жылдардан бастап құлдырауға түскенін айтты, себебі Филип II экспорттық салықты тағы да арттырды және Места толыққанды қайта жандана алмады. Дегенмен, Местаның өркендеуі 16 ғасырдың соңынан бастап тұрақты түрде төмендеген емес, өмір бойы ауытқып келді, әсіресе 17 ғасырдың ортасынан кейін көшпенді емес мал өсірушілердің маңызы артты. Места 17 ғасырдың басында және ортасында дағдарысқа ұшырады, солтүстік Еуропадағы соғыс кезеңі мен оның салдарынан туындаған Еуропаның экономикалық дағдарысы жүн саудасын тоқтатты және жайылым құнын арттырды, бұл көшпенді мал өсіруді тиімсіз етті және көшпенді қойлардың санын азайтты, бірақ ол қалпына келді. Местаның пайда болуының басты себебі – орталық Месетаның құрғақ климаты және 11-13 ғасырлар аралығында мұсылмандардан басып алынған аймақтардың сирек халқы болды, бұл көшпенді қой өсіруді жерді тиімді пайдаланудың ең қолайлы тәсіліне айналдырды. Оның 15 және 16 ғасырлардағы қызметін жалғастыруы Мерино тұқымын енгізуге байланысты болды, оның құнды жүні итальян жүн тоқыма өнеркәсібінің өсуін қолдады және Төмен елдерге ағылшын жүнінің экспорттағы құлдырауын жеңуге мүмкіндік берді. Андалусия жазықтары қарқынды бидай өсіруге жарамды болғанымен, қысқы жайылымдардың қажеттігі және 18 ғасырға дейінгі салыстырмалы түрде аз халқы осы дамудың алдын кесті. Екіншіден, Места 13 ғасырдан бастап мемлекеттік кірістің маңызды көзі болды. Альфонсо X көшпенді мал өсірушілер мен олардың жүніне салық салуды қалаған, ал 1273 жылғы жарлығында белгілі бір салықтарды Корольдікке берді және басқалардың алуға құқығы бар алымдарды шектеді. Кастилияда теориялық тұрғыдан әсерлі және толыққанды салық жүйесі болғанымен, іс жүзінде Корольдік көбінесе сату салығына тәуелді болды, ал 16 және 17 ғасырларда Корольдік алған кірістің көп бөлігі жүн экспортынан Места арқылы жиналды. Король қалалар мен ақсүйектерге тиесілі басқа салық кірістерінен аз ғана үлес алды. Мемлекеттік қой салығы Габсбургтар мен ерте Бурбондар тұсында маңызды кіріс көзіне айналды, ал бұл салықтар мен Местаға салынған мәжбүрлі қарыздар оның испан қазынасы үшін маңызды болуын қамтамасыз етті. Көшпенді қойлар мерино жүнін өндіре беруі және жүн экспортына салынатын салық мемлекеттік кірістің маңызды бөлігі болып қала беруі кезінде Места өркендеуін жалғастыра берді. Испанияның мұрагерлік соғысы және Пиреней соғысы кезіндегі соғыстар жылдық көші-қонды бұзды, ал соңғысы, әсіресе, көптеген мал басын жойды. Еуропаның сыртқы қақтығыстары, мысалы, сексен жылдық соғыс, жүн экспортын да қиындата алатын еді. Места бақылауындағы қойлардың саны әр қақтығыстан кейін қалпына келсе де, Пиреней соғысынан кейінгі қалпына келу толық болмады.

18 ғасырдағы қалпына келтіру

17 ғасырдың соңында, Карл II-нің әлсіз үкіметі Местаға зиян келтірген кезде, іс жүзінде банкроттыққа ұшыраған кезеңнен кейін, алғашқы екі Бурбон монархтарының шаралары бұл тенденцияны кері қайтарды. Әсіресе, Испания мұрагерлік соғысы аяқталғаннан кейін, үкімет Местаның артықшылықтарын қатаң түрде сақтағандықтан, жағдай жақсарды. 1708 мен 1780 жылдар аралығында көшіп-қоныс жасайтын қойлардың саны екі есеге өсіп, 1780 жылға қарай тарихи ең жоғары деңгейге жетті. Бұған 1748 жылғы король жарлығы да көмектесті, ол жазғы және қысқы жайылымдардың егіс алқабына айналдырылмауы және егілмеуі керектігін, егер корольдің рұқсаты болмаса, растады. 18 ғасырда жайылым бағасын реттеуге қатысты заңдар тиімді орындала бастағанда, жүн экспортының көлемі артты. Бұл Испания халқының 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында азаюымен байланысты болды, бұл астық егісінің көлемін азайтты. Жүн экспортының бағасының өсуі және жайылымдарды егістікке қайтаруға тыйым салу, Карл III билікке келгеннен кейін реформаторлардың қысымымен аграрлық реформалардың қабылдануына дейін егін шаруашылығының дамуын тежеді. Дегенмен, 18 және 19 ғасырдың басына дейін Места институтының күйреуіне қатысты ешқандай дәлел жоқ.

Местаның құлдырауы

XVIII ғасырдың аяғында Местаға жасалған шабуыл Испаниядағы ағартушылықтың жақтастары Карл III қолдауымен жүзеге асырылды. Олар жақсы жүн экспортының пайдасы ауыл шаруашылығына келтірген зияннан асып түседі деп санайтын, бірақ өз пікірлерін Испаниядағы нақты жағдайларға қарағанда, Солтүстік Еуропадағы ерекше жағдайларда жүрген Ауылшаруашылық революциясының табысына негіздеді. Дегенмен, ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы арасында тепе-теңдік орнатуды ұсынған орнына, олар егін шаруашылығын ғана жақтады, тіпті ең құрғақ жерлер мен жұқа топырақтардың да дұрыс таңдалған тұқымдар, өңдеу техникасы және тыңайтқыштар арқасында егіншілік үшін тиімді болуы мүмкін екенін мәлімдеді, сонымен қатар, олардың жолдарындағы жерлерді тыңайтуда көшпелі қойлардың нақты пайдасын төмен бағалады. Местаның қарсылығына қарамастан, болашақ егіншілердің қысымы Андалусия жазықтарында бұрынғы жайылымдарда бидай өсіруге мүмкіндік берді, бірақ жүннен түскен патшалық кірістің дереу төмендеуіне қарамастан. Карл III-нің осы ерте реформалық бастамалары Местаның өркендеуіне бірден әсер етпеді, ол 1763 және 1785 жылдар аралығында ең жоғары қаржылық деңгейге жетті, бірақ осы кезеңде астық бағасының өсуі және жүн бағасының төмендеуі осы өркендеудің тұрақсыз екенін көрсетті. Карл III Местаны қолдауға қызығушылық танытпады және оның транзиттік еркіндігін қалалар мен жер иелерінің теріс пайдалануына жол берді. Оның XVIII ғасырдың соңғы екі онжылдығындағы әрекеттері мен әрекетсіздігі тұрақты көшіп-қонуды қиындатты және Местаны құлдырауға итермеледі. Карл мен Кампоманестің әлеуметтік және коммерциялық реформалары 1761 жылы қалаларға өздерінің жалпы жерлерін қалағандай пайдалануға еркіндік беру арқылы Местаның жайылымдық құқықтарын едәуір шектеді, ал 1783 жылы Экстремадура жайылымдарында көшпелі емес малға қарағанда жергілікті малға басымдық берді. Бұл шаралар Местаға XVIII ғасырдың соңғы онжылдықтарында кері әсерін тигізе бастады. Алайда, 1779-80 жылдары суық қысқа байланысты көптеген қойлардың өлімі және сұраныстың төмендеуінен туындаған жақсы жүн экспортының күрт төмендеуі де маңызды болды, өйткені олар қысқы жайылымдардың азаюы мен құнының артуы оның тағдырын өзгертуге ықпал етті. Бұл шабуыл дәстүрлі көшіп-қону мен жүн өндірісін толығымен бұзды, бірақ Жозеф Бонапарттың үкіметі соңғысын қайта жаңғыртуға тырысты, бірақ сәттілігі шектеулі болды. Меріно қойлары XVIII ғасырда Испаниядан экспортталған болса да, Испанияның ең жақсы сапалы жүн өндірудегі дербес монополиясын жоғалтудың ең үлкен салдары XIX ғасырдың басында сезілді, өйткені Пиреней соғысының салдарынан туындаған бұзылу, соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше жыл бойы сақталды, бұл испан жүнінің саны мен сапасының төмендеуіне әкелді және шетелдік меріно жүн өндірушілеріне өркендеуге мүмкіндік берді. Пиреней соғысынан кейін Фердинанд VII 1816 және 1827 жылдары Местаның артықшылықтарын қайта бекітіп, Карл III реформаларын кері қайтарды. Бұл Филипп IV-тің XVII ғасырдың басындағы дағдарыс кезінде көрсеткен қолдауына ұқсас болды, бұл патшалық қолдаудың Места үшін дағдарыс кезінде, XVIII ғасырғы кеңеюі Карл III реформаларының нысаны болғаннан гөрі, қауіпсіздігін қамтамасыз еткенін көрсетеді. Алайда, XIX ғасырдың басындағы құқықтық жағдай Местаның нақты әлсіздігін немесе оған қарсы ауыл шаруашылығы мен қалалардың қарсылығының күшін көрсетпеді. Патшалық қолдау Оңтүстік Америкада, Австралияда және Оңтүстік Африкада меріно жүн өндірісінің өсуіне де, басқа тұқымдардың жүн бәсекелестігіне де қарсы тұра алмады. 1808 жылдан кейін Испаниядан экспортталатын жүннің барлық мөлшері төмен сапалы болып, Ұлыбританияға сатылды, ал көшпелі қойлардың саны 1818 жылы 2,75 миллионнан 1832 жылы 1,11 миллионға дейін төмендеді. Жарым арал соғысының соңғы кезеңдерінде либерализмнің қағидаларынан шабыт алған Кадис Кортесі Местаның артықшылықтарына шабуыл жасады. Бұларға Триенио Либерал либералды үкіметі де шабуыл жасады, ол Местаны қысқа өмір сүрген мемлекеттік органмен алмастырды. Места 1823 жылғы абсолютизмді қалпына келтіру кезінде қалпына келтірілгенімен, абсолютизммен байланысы арқасында әлсіреп, ластанды. Местаның 1833 жылы регент Мария Кристина тағайындаған либералды үкімет енгізген жаңа әлеуметтік және саяси тәртіпте орны болмады. 1835 және 1836 жылдары Места өзінің барлық жеке сот өкілеттіктерін жоғалтты, олар жаңа Басты малшылар қауымдастығына (Associación General de Ganaderos) берілді, сондай-ақ салықтық артықшылықтарын жоғалтты және 1836 жылдың 5 қарашасында Местаның таратылуы аяқталды.