Кіріспе
Ежелгі Мысырдың Senet немесе senat (; cf. Coptic ⲥⲓⲛⲉ , 'өткізу, кешкі уақыт') – ежелгі Мысырдан шыққан, 30 шаршыдан тұратын ойын тақтасында он немесе одан көп қалыптан (пешкадан) тұратын ойын. Senet-тің ең ерте бейнесі б.з.д. 2620 жылға даралайды, ол Хеси Ре Мастабасынан табылды, ал ұқсас тақталар мен иероглифтік белгілер одан да ертерек кездеседі, соның ішінде Левантта II ерте қола дәуірінде. Ойынның Мысырда 2000 жылдық тарихы болғанымен, негізгі құрамдас бөліктерінде айтарлықтай өзгеріс байқалмайды. Бұл археологтар тапқан әртүрлі senet тақталарын зерттеу арқылы, сондай-ақ египет тарихының әртүрлі кезеңдеріндегі қабір қабырғаларында және папирус шолуларындағы senet ойнап жатқан суреттер арқылы анықталады. Дегенмен, ойын Рим дәуірінен кейін, б.з.д. 3100 жылы қолданыстан шығып қалды. Бұл ежелгі ойынның ең нақты суреті үшінші династияның жоғары лауазымды шенеунігі Хесидің (б.з.д. 2686–2613) қабірінен табылды. Жаңа Мемлекет кезеңінде қабір өнерінде Тутанхамон мен Нефертаридың (Рамсес II-нің әйелі) senet ойнап жатқандары бейнеленген. Senet ежелгі мәтіндерде де сипатталған, оның ішінде Өлілер кітабының 17-тарауында, онда қайтыс болған адам көзге көрінбейтін қарсыласымен ойын ойнайды. Senet ойыны шамамен б.з.д. 1250–1150 жылдарға даралайтын папируста бейнеленген бір көріністе де көрсетілген, онда арыстан мен газель senet ойнап жатыр (қазіргі уақытта Британ мұражайында сақтаулы). Рим дәуіріндегі египет әдебиетінде де осы ойынға сілтеме жасалған, ол қазіргі уақытта Сетне Хамвас және Си Осире деп аталады. Бұл әңгімеде Нанеферкапта Сетнені тақта ойынына шақырады, жеңімпаз іздеген кітабын сыйлық ретінде алады. Бұл әңгімедегі ойын нақты айтылмаған, бірақ ойынның діни маңызы мен құрылысы сияқты ұқсастықтар оның senet болуы мүмкін деген пікірді қолдайды.
Senet or senat (; cf. Coptic ⲥⲓⲛⲉ , 'passing, afternoon') is a board game from ancient Egypt that consists of ten or more pawns on a 30 square playing board. The earliest representation of senet is dated to 2620 BCE from the Mastaba of Hesy Re, while similar boards and hieroglyphic signs are found even earlier, including in the Levant in the Early Bronze Age II period. Even though the game has a 2,000 year history in Egypt, there appears to be very little variation in terms of key components. This can be determined by studying the various senet boards that have been found by archaeologists, as well as depictions of senet being played throughout Egyptian history on places like tomb walls and papyrus scrolls. However, the game fell out of use following the Roman period, 3100 BCE. The first unequivocal painting of this ancient game is from the Third Dynasty tomb of the high official Hesy ( 2686–2613 BCE). There are depictions of individuals such as Tutankhamun and Nefertari (wife of Ramesses II) playing senet in tomb art as well during the New Kingdom. Senet is depicted in ancient texts, including in Chapter 17 of the Book of the Dead, where the individual who has died plays the game against an invisible opponent. The game of senet is also depicted in a scene depicted on papyrus dating from roughly 1250–1150 BCE that shows a lion and a gazelle playing senet (in the possession of the British Museum). A game that could be senet is also referenced in the Roman era Egyptian literary work that has been given the title in modern times of Setne Khamwas and Si Osire. In this story, Naneferkaptah challenges Setne to a board game, with the winner taking a book he had been looking for as a prize. The game in this story is not explicitly stated; however, similarities such as the religious implications and structure of the game support the idea that it could be senet being depicted.
Археологиялық жазбадағы Сенет
Ең көне сақталған сенат тақталары Орта Мемлекет кезеңіне жатады, бірақ Бесінші және Алтыншы династиялар ескерткіштеріндегі жазулар Ескі Мемлекет кезеңіне дейін сонуы мүмкін. Дегенмен, төртінші-алтыншы династияларға дейінгі нақты сенат тақталары табылған жоқ, тек қабірлердегі бейнелер олардың болғанын көрсетеді. Үшінші династиядағы Хеси Ре қабіріндегі суретте осы дәуірдегі басқа тақта ойындарымен бірге сенат ойыны бейнеленген. Мысырдың Жаңа Мемлекетінің басына жататын Розенкрейцер Египет мұражайындағы сенат тақтасын зерттеу, ойынның діни артефактқа айналу жолын, оның бастапқы әлемдік сипатын көрсетті. Алайда, осы сенат тақтасының археологиялық контексті белгісіз – ол 1947 жылы Лондондағы Розенкрейцер мұражайына қосылған, және сол кездегі нашар археологиялық практикалар салдарынан оның қайдан алынғаны туралы мәлімет сақталмаған көрінеді. Сенет б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңында Кипрде де қабылданды және кем дегенде қола дәуіріне дейін ойналды.
Ойын процесі
Рим дәуірінде ойын қолданыстан шығып қалғандықтан, оның нақты ережелері белгісіз. Толық сенет ойын жиынтығында әрбір екі ойыншыға арналған жеке қалыштар жиынтығы болған. Жаңа Мемлекет кезеңіне қарай, бұл қалыштар иттің немесе ит басының мүсіндері түрінде болған. Ойынның 2000 жылдық тарихының көп бөлігінде сенет тақталары ойынның бағытын көрсеткен, әдетте сол жақ жоғарғы бұрышынан басталып, жақтардағы әшекейлермен белгіленген. Соңғы бес шаршы көбінесе тақтада ең көп әшекейленген. Соңғы бес шаршыдағы әшекейлер ерекше болды, көбінесе оларда жақсылыққа немесе суға қатысты белгілер болған. Бұл ережелер мың жылдан астам уақытқа созылған мәтін үзінділеріне негізделген, осы уақыт ішінде ойынның өзгеруі мүмкін. Сондықтан, бұл ережелер ежелгі египеттік ойынның нақты барысын көрсетеді деп күмәндануға болады. Дегенмен, олардың ережелерін қазіргі сенет жиынтықтарын сатушылар қабылдады. Әртүрлі египтологтар да ойынды қайта құруға тырысты, бірақ олардың көпшілігі археологиялық зерттеулер мен жаңа табылған заттарға байланысты сенімсіздік тудырды.