Кіріспе

Ежелгі Мысырдың Senet немесе senat (; cf. Coptic ⲥⲓⲛⲉ , 'өткізу, кешкі уақыт') – ежелгі Мысырдан шыққан, 30 шаршыдан тұратын ойын тақтасында он немесе одан көп қалыптан (пешкадан) тұратын ойын. Senet-тің ең ерте бейнесі б.з.д. 2620 жылға даралайды, ол Хеси Ре Мастабасынан табылды, ал ұқсас тақталар мен иероглифтік белгілер одан да ертерек кездеседі, соның ішінде Левантта II ерте қола дәуірінде. Ойынның Мысырда 2000 жылдық тарихы болғанымен, негізгі құрамдас бөліктерінде айтарлықтай өзгеріс байқалмайды. Бұл археологтар тапқан әртүрлі senet тақталарын зерттеу арқылы, сондай-ақ египет тарихының әртүрлі кезеңдеріндегі қабір қабырғаларында және папирус шолуларындағы senet ойнап жатқан суреттер арқылы анықталады. Дегенмен, ойын Рим дәуірінен кейін, б.з.д. 3100 жылы қолданыстан шығып қалды. Бұл ежелгі ойынның ең нақты суреті үшінші династияның жоғары лауазымды шенеунігі Хесидің (б.з.д. 2686–2613) қабірінен табылды. Жаңа Мемлекет кезеңінде қабір өнерінде Тутанхамон мен Нефертаридың (Рамсес II-нің әйелі) senet ойнап жатқандары бейнеленген. Senet ежелгі мәтіндерде де сипатталған, оның ішінде Өлілер кітабының 17-тарауында, онда қайтыс болған адам көзге көрінбейтін қарсыласымен ойын ойнайды. Senet ойыны шамамен б.з.д. 1250–1150 жылдарға даралайтын папируста бейнеленген бір көріністе де көрсетілген, онда арыстан мен газель senet ойнап жатыр (қазіргі уақытта Британ мұражайында сақтаулы). Рим дәуіріндегі египет әдебиетінде де осы ойынға сілтеме жасалған, ол қазіргі уақытта Сетне Хамвас және Си Осире деп аталады. Бұл әңгімеде Нанеферкапта Сетнені тақта ойынына шақырады, жеңімпаз іздеген кітабын сыйлық ретінде алады. Бұл әңгімедегі ойын нақты айтылмаған, бірақ ойынның діни маңызы мен құрылысы сияқты ұқсастықтар оның senet болуы мүмкін деген пікірді қолдайды.

Археологиялық жазбадағы Сенет

Ең көне сақталған сенат тақталары Орта Мемлекет кезеңіне жатады, бірақ Бесінші және Алтыншы династиялар ескерткіштеріндегі жазулар Ескі Мемлекет кезеңіне дейін сонуы мүмкін. Дегенмен, төртінші-алтыншы династияларға дейінгі нақты сенат тақталары табылған жоқ, тек қабірлердегі бейнелер олардың болғанын көрсетеді. Үшінші династиядағы Хеси Ре қабіріндегі суретте осы дәуірдегі басқа тақта ойындарымен бірге сенат ойыны бейнеленген. Мысырдың Жаңа Мемлекетінің басына жататын Розенкрейцер Египет мұражайындағы сенат тақтасын зерттеу, ойынның діни артефактқа айналу жолын, оның бастапқы әлемдік сипатын көрсетті. Алайда, осы сенат тақтасының археологиялық контексті белгісіз – ол 1947 жылы Лондондағы Розенкрейцер мұражайына қосылған, және сол кездегі нашар археологиялық практикалар салдарынан оның қайдан алынғаны туралы мәлімет сақталмаған көрінеді. Сенет б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңында Кипрде де қабылданды және кем дегенде қола дәуіріне дейін ойналды.

Ойын процесі

Рим дәуірінде ойын қолданыстан шығып қалғандықтан, оның нақты ережелері белгісіз. Толық сенет ойын жиынтығында әрбір екі ойыншыға арналған жеке қалыштар жиынтығы болған. Жаңа Мемлекет кезеңіне қарай, бұл қалыштар иттің немесе ит басының мүсіндері түрінде болған. Ойынның 2000 жылдық тарихының көп бөлігінде сенет тақталары ойынның бағытын көрсеткен, әдетте сол жақ жоғарғы бұрышынан басталып, жақтардағы әшекейлермен белгіленген. Соңғы бес шаршы көбінесе тақтада ең көп әшекейленген. Соңғы бес шаршыдағы әшекейлер ерекше болды, көбінесе оларда жақсылыққа немесе суға қатысты белгілер болған. Бұл ережелер мың жылдан астам уақытқа созылған мәтін үзінділеріне негізделген, осы уақыт ішінде ойынның өзгеруі мүмкін. Сондықтан, бұл ережелер ежелгі египеттік ойынның нақты барысын көрсетеді деп күмәндануға болады. Дегенмен, олардың ережелерін қазіргі сенет жиынтықтарын сатушылар қабылдады. Әртүрлі египтологтар да ойынды қайта құруға тырысты, бірақ олардың көпшілігі археологиялық зерттеулер мен жаңа табылған заттарға байланысты сенімсіздік тудырды.