Кіріспе

Ресурстық қарғыс, сондай-ақ молшылық парадоксы немесе кедейлік парадоксы деп аталады, бұл табиғи ресурстарға бай (мысалы, жанармай және белгілі бір минералдар) елдердің экономикалық өсуінің төмендеуі, демократия деңгейінің төмендеуі немесе даму көрсеткіштерінің нашарлауы құбылысы. Бұл жағымсыз салдарлардың себептері мен ерекшеліктері туралы көптеген теориялар мен академиялық пікірталастар бар. Көптеген сарапшылар ресурстық қарғыс жалпыға бірдей немесе сөзсіз бола бермейді, бірақ белгілі бір жағдайларда нақты елдер мен аймақтарға әсер етеді деп санайды. Ресурстардың экономикалық құт-берекесінен гөрі қарғыс болуы мүмкін деген ой 1950-1960 жылдардағы төмен және орташа кірісті елдердің экономикалық проблемалары туралы талқылауларда қалыптасты. 1993 жылы Ричард Аути алғаш рет «ресурстық қарғыс» терминін қолданып, минералды ресурстарға бай елдердің осы байлықты экономиканы дамытуға пайдалана алмауының және керісінше, мұндай елдердің табиғи ресурстарға бай емес елдерге қарағанда экономикалық өсуінің төмендеуінің себептерін сипаттады. 1995 жылы Джеффри Сакс пен Эндрю Уорнердің жүргізген зерттеулері табиғи ресурстардың көп болуы мен экономикалық өсудің нашарлауы арасындағы тығыз байланысты көрсетті. 2016 жылға қарай жүздеген зерттеу ресурстық байлықтың экономикалық нәтижелердің кең ауқымына тигізетін әсерін бағалап, ресурстық қарғыстың қалай, неге және қашан пайда болатынына қатысты көптеген түсіндірмелер ұсынды. «Лотерея туралы ойдың да пайдасы бар, бірақ ол кемшіліктерінен де хабар береді», дегенмен көптеген сарапшылар ресурстық қарғысты лотерея ұтып алған адамдардың жаңа байлықтың күрделі салдарымен күресудегі қиындықтарымен салыстырады. 2009 жылдан бастап ресурстық қарғысқа қатысты зерттеулердің бағыты ресурстарға бай елдердің неге табысқа жететінін және неге жете алмайтынын түсіндіруге қарай бұрылды, тек ресурстардың экономикалық әсерін зерттеуден асып түсті. Зерттеулер көрсеткендей, ресурстық кірістің жұмсалу жолы, үкімет жүйесі, институционалдық сапа, ресурстардың түрі және ерте немесе кеш индустрияландыру табысқа жету мен сәтсіздікті түсіндіру үшін қолданылған факторлар. Бұл күн сәулесі сияқты мол жаңартылатын энергия ресурстарына ие елдерге немесе неодим, кобальт немесе литий сияқты жаңартылатын энергия технологиялары үшін маңызды материалдарға ие елдерге қатысты болуы мүмкін. Селекторат теориясын жасаған Брюс Буэно де Мескита, автократиялық елде табиғи ресурстар көп болған жағдайда, билеушінің саяси өмір сүру стратегиясы осы кірісті маңызды қолдау топтарының адалдығын сатып алуға және халықтың қалған бөлігін азаматтық бостандықтарынан айырып, білім беру және инфрақұрылымды жеткіліксіз қаржыландыру арқылы басып тастауға бағытталғанын түсіндіреді. Білім беру, бостандық және инфрақұрылым халықты өнімдірек ете алады, бірақ олар оппозициялық қозғалыстарды ұйымдастыруды да жеңілдетеді. Билеуші өз елінің табиғи ресурстарынан жеткілікті кіріс ала алатындықтан, оған өнімді халық қажет емес, сондықтан либерализация тәуекелін қабылдаудың қажеті де жоқ. Керісінше, табиғи ресурстары аз диктатурада билеуші экономиканы тиімді ұйымдастыру үшін және білікті және салауатты жұмыс күшін қалыптастыру үшін білім беру және денсаулық сақтау саласына инвестиция салу мақсатында қоғамын біршама либерализациялауға мәжбүр болуы мүмкін. Буэно де Мескита Гана мен Тайваньты билеушілер демократияға қажеттіліктен рұқсат берген елдердің мысалы ретінде келтіреді.

Экономикалық әсерлері

Халықаралық валюта қоры 51 елді «ресурстарға бай» деп жіктейді, олар экспорттың кемінде 20 пайызын немесе мемлекеттік кірістің 20 пайызын жаңартылмайтын табиғи ресурстардан алатын елдер ретінде анықталады; олардың 29-ы төмен және төменгі орташа табысқа ие. Осы 29 елдің ортақ сипаттамалары: (i) мемлекеттік кірістер, экспорттық сатулар немесе екеуі үшін де ресурстық байлыққа жоғары деңгейде тәуелділік; (ii) үнемдеу деңгейінің төмендігі; (iii) өсу көрсеткіштерінің нашарлығы; және (iv) ресурстық кірістердің жоғары тұрақсыздығы. Авторлар «эмпирикалық зерттеулердің шамамен 40 пайызы теріс әсерді, 40 пайызы әсерді таппағанын, ал 20 пайызы оң әсерді көрсеткенін» атап өтті, бірақ «жарияланымға қатысты ықтимал бұрмалаушылықтар мен әдістемелік әртүрліліктер ескерілгенде, ресурстар қарғысы гипотезасына жалпы қолдау әлсіз». 2021 жылы 46 табиғи эксперименттің мета-талдауы мұнай мен тонауға болатын пайдалы қазбалар бағасының өсуі қақтығыс ықтималдығын арттыратынын көрсетті. 2011 жылы «Comparative Political Studies» журналында жарияланған зерттеуде «табиғи ресурстар байлығы «қарғысқа» немесе «нығметке» айналуы мүмкін екені және бұл айырмашылық ішкі және халықаралық факторларға байланысты екені, олардың екеуі де мемлекеттік саясат арқылы өзгертуге бейім, атап айтқанда, адам капиталын қалыптастыру және экономикалық ашықтық» делінген.

Голландиялық ауру

Голландия ауруы, белгілі бір сектордың (мысалы, табиғи ресурстар) экономикалық дамуының өсуі және басқа секторлардың құлдырауы арасындағы байланыс ретінде анықталады, алғаш рет 1959 жылы Нидерландтың Гронинген қаласында ірі табиғи газ кен орнының табылуынан кейін байқалды. Нидерландтар осы ресурсты пайдаланып, газды экспорттап табыс табуға тырысты. Бірақ газ елден шыға бастағанда, оның басқа елдердің экспортына қарсы бәсекелесу қабілеті төмендеді. Нидерланд жаңа газ экспортына баса назар аударғандықтан, голланд валютасы құнға өсті, бұл елдің басқа өнімдерді экспорттау мүмкіндігіне зиян келтірді. Газ нарығының өсуімен және экспорттық экономиканың қысқаруымен Нидерландта рецессия басталды. Осы процеске әлемнің көптеген елдері куә болды, оның ішінде Венесуэла (мұнай), Ангола (алмаз, мұнай), Конго Демократиялық Республикасы (алмаз) және тағы да басқа елдер. Бұл елдердің барлығы "ресурстармен қарғысқа ұшыраған" елдер деп есептеледі. Голландия ауруы әлемдік нарықта саудаға жарамды тауарлардың бәсекеге қабілетін азайтады. Валюталық манипуляция немесе валюталық бекіту болмаған жағдайда, валютаның құнға өсуі басқа секторларға зиян келтіріп, сауда балансының теріс болуына әкелуі мүмкін. Импорттың барлық секторларда арзандауы ішкі жұмыспен қамтуға, сондай-ақ елдің біліктілік инфрақұрылымы мен өндірістік қуатына нұқсан келтіреді. Жергілікті жұмыс орындарының жоғалуын өтеу үшін мемлекеттік ресурстар жасанды түрде жұмыс орындарын құруға жұмсалады. Ұлттық табыстың өсуі көбінесе денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, әскери және қоғамдық инфрақұрылымға мемлекеттік шығындардың артуына алып келеді, егер бұл жемқорлықпен немесе тиімсіздікпен жасалса, экономикаға ауыртпалық тудыруы мүмкін. Халықаралық бәсекеге ұшыраған секторлардың азаюы экономиканы табиғи ресурстар бағасының өзгеруіне осалдығын арттырады және табиғи ресурстардан түсетін кіріске тәуелділікті күшейтеді, бұл форвардтық, фьючерстік, опциондық және своптық сияқты қорқыныш құралдарын белсенді және тиімді пайдалану арқылы басқарылуы мүмкін; бірақ егер басқару тиімсіз немесе сыбайлас жемқорлықпен жүргізілсе, бұл апатты нәтижелерге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, өндіріс секторындағы өнімділік әдетте мемлекеттік секторға қарағанда жылдамдап өседі, сондықтан экономиканың өнімділік өсімі бұрынғыдан төмендеуі мүмкін. 2020 жылғы зерттеуге сәйкес, ірі ресурстардың табылуы нақты айырбас бағамының айтарлықтай өсуіне әкелді.

Табыс тұрақсыздығы

Кейбір табиғи ресурстардың бағасы кең ауытқуға ұшырайды; мысалы, 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін 1974 жылы шикі мұнай бағасы барреліне шамамен 3 доллардан 12 долларға дейін өсті, ал 1986 жылғы арзандауыш кезінде 27 доллардан 10 доллардан төмен түсіп кетті. 1998-2008 жылдар аралығында ол 10 доллардан 145 долларға дейін көтерілді, кейін бірнеше ай ішінде 60 долларға дейін төмендеді. Егер мемлекеттік кірістерге табиғи ресурстардан түсетін қаражат басым болса (мысалы, 2005 жылы Анголаның экспорттың 99,3% тек мұнай мен алмаздан құралған), бұл тұрақсыздық үкіметтік жоспарлау мен қарызды өтеуге кедерес келтіруі мүмкін. Осының салдарынан экономикалық жағдайдың күрт өзгеруі көбінесе келісімшарттарды бұзуға немесе әлеуметтік бағдарламаларды қысқартуға алып келеді, заң үстемдігі мен халықтың сенімін кемсітеді. Қаржылық тәуекелді басқару құралдарын жауапкершілікпен пайдалану бұл тәуекелді белгілі бір деңгейде азайта алады. Үкіметтер шетел валютасында көп қарыз алғанда бұл тұрақсыздық күшеюі мүмкін. Нақты айырбас бағамының өсуі, капитал ағыны немесе «Голланд ауруы» арқылы сыртқы қарыз бойынша пайыздық төлемдерді төмендету арқылы тартымды нұсқа болып көрінуі мүмкін, сондай-ақ табиғи ресурстардың болуына байланысты олар несиеге лайықты деп есептелуі мүмкін. Дегенмен, егер ресурстардың бағасы төмендесе, үкіметтердің қарызды өтеу қабілеті азаяды. Мысалы, Нигерия және Венесуэла сияқты мұнайға бай көптеген елдер 1970-ші жылдардағы мұнай бумы кезінде қарыз жүктемесін жылдам арттырды; алайда, 1980-ші жылдары мұнай бағасы құлдырағанда, банктер оларға несие беруді тоқтатты және көптеген елдер берешегін төлей алмады, бұл қарыздарын одан әрі өсірген айыппұлдық пайыздық үстемелерге әкеп соқты. Венесуэланың мұнай министрі және ОПЕК-тің негізін қалаушы Хуан Пабло Перес Альфонсо 1976 жылы болжамды түрде ескерткендей: «Он жылдан кейін, жиырма жылдан кейін сіз көресіз, мұнай бізге қиратқыш нәрсе әкеледі. Бұл шайтанның зәрi». 2011 жылы «Экономика және статистиканы шолу» журналында жарияланған зерттеуде тауарлардың бағасы тарихи тұрғыдан өндірілген тауарларға қарағанда әлдеқайда тұрақсыз екені және жаһандану бұл тұрақсыздықты азайтуға көмектескені анықталды. Тауарлар – кедей елдердің бай елдерге қарағанда тұрақсыз болуының басты себебі.

Адам капиталы

Ресурс қарғысының тағы бір мүмкін әсері – адам капиталының ығысуы; табиғи ресурстарды экспорттауға тәуелді елдер білім беруді елемеуге бейім болуы мүмкін, өйткені олар оған бірден қажеттілік жоқ деп санайды. Керісінше, Сингапур, Тайвань немесе Оңтүстік Корея сияқты ресурстармен нашар қамтамасыз етілген елдер білім беру саласына үлкен күш жұмсады, бұл олардың экономикалық табысына септігін тигізді (Шығыс Азияның жолбарыстары деген бетті қараңыз). Алайда, басқа зерттеушілер бұл қорытындыға қарсылық білдіреді; олар табиғи ресурстар оңай салық салынатын кіріс әкеледі, бұл білім беруге жұмсалатын шығындарды арттырады деп санайды. Дегенмен, бұл шығындардың артуы білім беру сапасының жақсаруына әкеледі ме, дегенге қатысты нақты дәлелдер жоқ. Бразилияда жүргізілген зерттеулер мұнайдан түсетін табыс білім беруге жұмсалатын қаржының едәуір өсуімен байланысты екенін көрсетті, бірақ білім берудің өзінің жақсаруы шамалы болды. Сол сияқты, Техас пен көршілес штаттарда 20-ғасырдың басында мұнайдың көптігін талдау кезінде мұнайдың ашылуы оқушы-мұғалім арақатынасына немесе мектепке бару деңгейіне әсер етпегені анықталды. Алайда, мұнайға бай аймақтар Розенвальд мектептерін салу бағдарламасына көбірек қатысты. 2021 жылғы зерттеуде көмір өндіру тарихы бар Еуропалық өңірлердің жан басына шаққандағы ЖІӨ салыстырмалы өңірлерге қарағанда 10%-ға төмен екендігі анықталды. Авторлар мұны адами капиталға инвестицияның төмендеуіне байланысты айтады. Ресурстарды өндіруге бағытталған экономиканың адам капиталына әр түрлі жолдармен кері әсерін тигізуі мүмкін. "Тәуелді экономика" терминін Уильям Фрейденбург ресурстарды өндіруге бағытталған экономиканың қысқа мерзімді экономикалық пайдаға және кейде саясаткерлердің көзқарасының тар болуына қалай әкелетінін сипаттау үшін қолданды. Фрейденберг сондай-ақ осы типтегі экономикалардың адам капиталына тигізетін әсерін жақсырақ түсіну үшін және нәтижелердің аймақтар мен салалар бойынша неге әртүрлі болатынын анықтау үшін зерттеулер жүргізді. Мұндай экономикалар туралы көптеген зерттеулер жүргізілсе де, олардың әлеуметтік-экономикалық әсерлерін түсіну әлі де қиын. Зерттеушілер Роберт Пердью мен Грегори Павела Батыс Вирджиниядағы көмір өндіру экономикасын зерттеумен айналысты. Олардың зерттеулері Батыс Вирджинияның барлық 55 округінен алынған деректерді қамтиды (1997-2009 жылдар). Зерттеуде аймақтағы экологиялық зиянның айтарлықтай екендігі анықталды, бұл өз кезегінде адамдарға кері әсер етеді. Зерттеу сонымен қатар Батыс Вирджинияның 2009 және 2010 жылдардағы "Гэллаптың денсаулық және әл-ауқат индексі" бойынша "дене денсаулығы", "эмоционалдық денсаулық", "өмірді бағалау" және "жалпы әл-ауқат" санаттарында соңғы орынға ие болғанын көрсетті. "Ресурс қарғысының" қарсы тұратынтар ресурстан экономикалық пайда көретінін жиі айтады. Пурдью мен Павеланың зерттеуі ресурстарды өндіруге байланысты осындай экономикалық әсердің жағымсыз мысалы болып табылады; тіпті жер бетіндегі көмірдің бағасы нарықта өскенде де, сол қоғамдардағы кедейлік деңгейі де сонымен бірге өседі. Табиғи ресурстардың адами капиталдың қалыптасуына тигізетін кері әсері бірнеше арна арқылы жүзеге асуы мүмкін. Ресурс өндіруші саласындағы жоғары жалақы жас жұмысшыларды жұмысқа орналасу үшін мектепті ертерек тастауға итермелеуі мүмкін. Бұған көмір және фрекинг өркендеген кезде дәлелдер табылды. Сонымен қатар, ресурстардың өркендеуі мұғалімдердің жалақысын басқа жұмысшыларға қарағанда төмендетуі мүмкін, бұл кадрлардың ауысуына және оқушылардың оқуына кері әсер етеді.

Табыс пен жұмыспен қамту

Апалачиядағы көмір өндіру туралы зерттеу, «Апалачия аймағындағы көмірдің болуы оның экономикалық даму қарқынының баяулауына елеулі үлес қосты» дегенді көрсетеді. Біздің ең жақсы есептеулеріміз бойынша, көмірден түсетін кірістердің бір аудандағы жеке табысқа қатынасының 0,5 бірлікке артуы, табыс өсу деңгейінің 0,7 пайыздық тармаққа төмендеуімен байланысты. Шындығында, көмір өндіру аймақта салыстырмалы түрде жоғары жалақы төленетін жұмыс орындарын ұсынады, бірақ оның ұзақ мерзімді өсімге әсері теріс сияқты көрінеді. Тағы бір мысал – 16 ғасырда Оңтүстік Америкадағы бай ресурстарға ие колонияларынан зор байлық алған Испания империясы. Күмістен түскен үлкен қаржы ағыны Испаниядағы өнеркәсіптік дамуға деген ынтаны азайтты. Сөйтіп, инновациялар мен білім беруге инвестициялар назардан тыс қалды, нәтижесінде болашақ сәтті дамудың қажетті шарттарынан бас тартылды. Осылайша, Испания батыс елдерімен салыстырғанда экономикалық күшін тез жоғалтты. АҚШ-тағы мұнай өрбулері туралы зерттеуде өрбу кезеңінде жергілікті жұмыспен қамту және табысқа оң әсері анықталды, бірақ өрбуден кейін табыс «адам басына шаққанда» азайды, ал «жұмыссыздыққа төленетін жәрдемақылар өрбу болмаған жағдайдағы деңгейден жоғары болды».

Саудаға жарамды секторлар

2019 жылғы зерттеуде белсенді кен өндіру қызметі экспортталатын секторлардағы фирмалардың өсуіне теріс әсер еткені, ал экспортталмайтын секторлардағы фирмалардың өсуіне оң әсер еткені анықталды.

Басқа әсерлер

Табиғи ресурстар экономикалық рентаның көзі болып табылады, және саяси тұрақтылықтың немесе жалпы экономикалық өсімнің болмауына қарамастан, оларды бақылайтындарға үлкен кіріс әкеле алады. Олардың болуы кірістің үлесі үшін күресіп жатқан топтар арасындағы қақтығыстың ықтимал көзі болып табылады, бұл ресурстар өндірілетін аймақтардағы қарулы сепаратистік қақтығыстар немесе бюджеттік қаражатқа қол жеткізу үшін әртүрлі мемлекеттік министрліктер мен ведомстволар арасындағы ішкі қақтығыстар түрінде көрініс табуы мүмкін. Бұл үкіметтердің тиімді жұмыс істеу мүмкіндігін төмендетеді. Тіпті саяси тұрақтылық болған жағдайда да, экономикасы табиғи ресурстарды өндіру салаларына бағынған елдер көбінесе демократиялық емес және сыбайлас жемқорлыққа бейім болады.

Зорлық-зомбылық және қақтығыс

2019 жылы 69 зерттеуге жасалған мета-талдауда «табиғи ресурстар мен қақтығыстар арасында жиынтық байланыс жоқ» деп көрсетілді. 2017 жылғы шолу зерттеуіне сәйкес, «кейбір зерттеулер ресурстардың жетіспеушілігі/мол болуы мен қарулы қақтығыс арасындағы байланысты қолдайды, ал басқалары байланыс жоқ немесе әлсіз екенін анықтады». Бір академиялық зерттеуде, әдеттегідей, бірақ ЖІӨ-нің 5% шамасындағы негізгі тауар экспорты бар елде қақтығыс қаупі 6% құрайды, бірақ экспорт ЖІӨ-нің 25% болғанда қақтығыс қаупі 33%-ға дейін өседі. «Мұнайға бай аймақтарды ұсыну кезінде этносаяси топтар зорлық-зомбылықсыз әдістерді қолданудың немесе террористерге айналудың орнына көтеріліс жасауға бейім». Табиғи ресурстар мен қарулы қақтығыстар арасындағы байланыстың бірнеше себептері бар («ресурстар қарғысы» тұжырымы). Екіншіден, қақтығыстар ресурстарды бақылау және пайдалану, сондай-ақ олардың кірістерін бөлу мәселелерінен туындауы мүмкін («ресурстық соғыс» тұжырымы). Үшіншіден, соғысушы тараптардың ресурстық кірістерге қол жеткізуі қақтығыстарды ұзарта алады («қақтығыс ресурсы» тұжырымы). 2018 жылғы Conflict Resolution журналындағы зерттеуде көтерілісшілердің азаматтық соғыстарға қатысуын ұзартуға табиғи ресурстарға қол жеткізуі, оларды контрабандаға салу мүмкіндігі ықпал ететіні анықталды. 2004 жылғы әдебиеттерді шолу мұнайдың соғыстың басталуын ықтималдырақ ететінін және тонауға болатын ресурстардың қолданыстағы қақтығыстарды ұзартатынын көрсетті. Бір зерттеуде мұнай ресурстарын жай ғана пайдалану емес, оның табылуының өзі қақтығыс қаупін арттырады, себебі мұнай кірістері режимдер мен олардың қарсыластары арасындағы күштер тепе-теңдігін өзгертуге және болашақтағы келісімдерді ескіретуге әкелуі мүмкін. Бір зерттеуге сәйкес, 1997–2010 жылдар аралығында минералдық бағалардың өсуі Африкадағы орташа елдегі зорлық-зомбылықтың 21 пайызына себеп болды. Зерттеулер көрсеткендей, мұнай бағасының төмендеуі мұнайға бай мемлекеттерді аз ұрысқанырақ етеді. Джефф Колган мұнайға бай мемлекеттердің халықаралық қақтығыстарды бастауға және олардың нысанасы болуға бейім екенін байқады, оны ол «мұнай агрессиясы» деп атады. Мысалдарға Ирактың Иран мен Кувейтке басып кіруі, Ливияның 1970 және 1980 жылдары Чадқа қайта-қайта шабуылдары, Иранның Батыс державаларына деген күмәндануы, АҚШ-тың Ирак және Иранмен қарым-қатынасы жатады. Мұнайға бай елдерде байқалған мұнай агрессиясының үлгісі мұнайдан басқа табиғи ресурстарға да қатысты ма, жоқ па, әлі белгісіз. 2016 жылғы зерттеуде «мұнай өндіру, мұнай қоры, мұнайға тәуелділік және мұнай экспорты қақтығыстың басталуының жоғары тәуекелімен байланысты, ал мұнай қоры көп елдер әскери әрекеттердің жиі нысанасы болады» деп көрсетілді. 2016 жылы әскери шығындары ЖІӨ-нің 6 пайызынан асқан алты елдің барлығы мұнай өндіруші елдер болды: Оман, Оңтүстік Судан, Сауд Арабиясы, Ирак, Ливия, Алжир (Сирия және Солтүстік Корея бойынша деректер қолжетімді емес). 2017 жылғы American Economic Review журналындағы зерттеуде 1997–2010 жылдар аралығында Африкадағы жергілікті деңгейдегі қақтығыстарға тау-кен өндірісінің үлкен әсер еткені анықталды. 2017 жылғы Security Studies журналындағы зерттеуде мұнай байлығы мен этникалық соғыс арасында статистикалық байланыс бар екені көрсетілді, бірақ сапалық әдістерді қолдану «мұнай этникалық соғыстың негізгі себебі емес екенін» көрсетті. Сицилия мафиясының пайда болуы ресурстар қарғысына байланысты деп есептеледі. Мафияның ертедегі қызметі Сіцилиядағы күкіртке бай муниципалитеттермен тығыз байланысты, күкірт – Сицилияның ең құнды экспорттық тауары. 2017 жылғы Economic History журналындағы зерттеуде Сицилия мафиясының пайда болуы 18 ғасырдың соңында цитрус жемістерінің цирвитті емдейтіндігі анықталғаннан кейін апельсин мен лимонға деген сұраныстың артуымен байланысты екені көрсетілді. 2016 жылғы зерттеуде мұнай мемлекеттері одақтас үлкен державалардың мұнай мемлекеттерін жазалай алмауына байланысты, олар көбірек агрессивті әрекет етуге бейім болуы мүмкін деп айтылған. Үлкен державалар стратегиялық және экономикалық себептермен клиенттік мұнай мемлекетімен қарым-қатынасты бұзбауға мүдделі. Зерттеуде «кендер табылған жерлерде ресми институттар құрылғанға дейін, адам өлтіру көрсеткіші тарихи тұрғыдан жоғары болды және бұл әсер бүгінге дейін сақталып келеді. Бүгінде адам өлтіру мен шабуылдардың минералдық кендердің тарихи жағдайларымен түсіндірілетін үлесі білім беру немесе табыс деңгейімен салыстыруға болады». Зерттеуде жағалауда мұнайға бай мемлекеттер мұнайды қорғау үшін әскери қуатын арттырады, ал теңіздегі мұнайға бай мемлекеттер мұны жасамайды деп тұжырымдалды.

Демократия және адам құқықтары

Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, мұнай байлығы демократия деңгейін төмендетіп, автократиялық билікті нығайтады, себебі мұнайға бай елдердің саяси лидерлері билікті жоғалтудан туындаған шығындарды ескере отырып, демократиялық дамудан бас тартады. Сол сияқты, мұнайға бай елдердің саяси лидерлері демократиялық дамудан бас тартады, өйткені саяси элита мұнай экспортынан түсетін кірістерді жинап, үкімет пен оның бюрократиясын бақылау арқылы саяси, экономикалық және әлеуметтік билігін нығайту үшін пайдаланады. Мұнай байлығымен бірге әскери шығындар көбінесе артады, сондықтан автократияны құлатудың ең тиімді құралдарының бірі – әскери төңкеріс, мұнайға бай елдерде сирек кездеседі, себебі диктаторлар қарсылықты қосымша қаржыландыру арқылы басады. Майкл Росс айтқандай, "демократияның төмендеуімен және нашар институттармен тұрақты түрде байланысты болатын жалғыз ресурс – мұнай, ол ресурстық қарғысты анықтайтын көптеген зерттеулердегі маңызды айнымалы болып табылады". 2014 жылғы мета-талдау мұнай байлығының демократияға кері әсерін растады. 2016 жылғы зерттеу мұнай мен авторитаризм арасындағы қарым-қатынас туралы дәстүрлі академиялық пікірге қарсы шықты. 2022 жылғы зерттеуде ресурстық қарғыстың оңай өндірілетін мұнайға ғана байланысты екені, күрделі өндіруді қажет ететін мұнайға емес екені анықталды. Ресурстық байлықтың басқа түрлері де автократиялық билікті нығайтуы мүмкін. 2016 жылғы зерттеуде ресурстық кенеттен пайда табу демократия мен терең тамырланған авторитарлық режимдерге саяси әсер етпейтіні, бірақ орташа авторитарлық режимдердің автократиялық сипатын айтарлықтай күшейтетіні анықталды. 2016 жылғы үшінші зерттеуде ресурстардың байлығы демократияның болашағына кері әсер ететіні рас болғанымен, бұл қарым-қатынас 1970 жылдан бері ғана сақталғаны көрсетілді. 2017 жылғы зерттеуде көпұлтты мұнай компанияларының болуы мемлекеттік репрессия ықтималдығын арттыратыны анықталды. 2017 жылғы тағы бір зерттеуде мұнайдың болуы авторитарлық режим құлағаннан кейін демократия орнату ықтималдығын төмендетіп, оның орнына басқаша нәтижелерге әкелетіні анықталды. 2018 жылғы зерттеуде мұнай мен авторитаризм арасындағы қарым-қатынас негізінен "суық соғыс" аяқталғаннан кейін сақталатыны анықталды. Зерттеуде Америка немесе Кеңес Одағының қолдауы болмаған жағдайда, ресурстары аз авторитарлық режимдер демократиялануға мәжбүр болды, ал ресурстары көп авторитарлық режимдер отандық қысымға қарсы тұрды. 1970 жылдарға дейін мұнай өндіруші елдерде демократия деңгейі басқа елдерден ерекшеленбеді. Мұнайға бай авторитарлық үкіметтер мұнайдан жоғары табыс табады, бірақ басқарылатын азаматтар үшін әлеуметтік шығындарға өте аз қаражат жұмсайды, ал демократия керісінше әрекет етеді деп ұсынылады. Стивен Хабер мен Виктор Менальдоның зерттеулері табиғи ресурстарға тәуелділіктің артуы авторитаризмге әкелмейді, керісінше демократияны дамытуға ықпал етеді. Авторлар олардың әдісі бұрынғы зерттеулердің кездейсоқ әсерлерге негізделген әдістемелік бұрылыстарын түзетуге бағытталғандығын айтады: "Бұрынғы зерттеулердің нәтижелерін анықтайтын көптеген бұрылыстар болуы мүмкін, олардың ең ауырсы – байқалмаған елдік ерекшеліктер мен уақытқа бейімделген әртүрліліктерден туындаған бұрылыстар". Екі жол да мұнайға бай мемлекеттердің азаматтарға жомарт жәрдемақылар мен төмен салықтар ұсыну қабілетімен байланысты болуы мүмкін. Ресурстарға тәуелді емес көптеген экономикаларда үкіметтер азаматтарға салық салады, олар тиімді және жауап беретін үкіметті талап етеді. Бұл келісім билеушілер мен басқарылатындар арасындағы саяси қатынасты орнатады. Алайда экономикасы табиғи ресурстарға негізделген елдерде билеушілерге өз азаматтарына салық салудың қажеті жоқ, өйткені олардың табиғи ресурстардан кететін кірісінің кепілді көзі бар. Ел азаматтарына салық салынбайтындықтан, олар үкімет ақшаны қалай жұмсап жатқанына мұқият болуға аз ынталы. Сонымен қатар, пайдалы қазбалар байлығынан пайда көретіндер тиімді және қырағы азаматтық қызмет пен азаматтық қоғамды өздерінің пайдасына қауіп ретінде қабылдауы мүмкін және оларды болдырмау үшін шаралар қабылдауы мүмкін. Нәтижесінде, азаматтар билеушілерімен жақсы қызметте болмайды, ал егер азаматтар наразылық білдірсе, табиғи ресурстардан түскен ақша үкіметтерге азаматтарды бақылауға алу үшін қарулы күштерге ақы төлеуге мүмкіндік береді. Мұнай бағасының көтерілуі мен төмендеуі мұнай өндіруші елдерде адам құқықтарын сақтаудың көтерілуімен және төмендеуімен байланысты екені айтылады. Ұлттық үкіметтердің сыбайлас жемқорлыққа ұшыраған мүшелері ресурстарды өндірумен айналысатын компаниялармен өзінің заңдарын жобауға және жергілікті тұрғындардың наразылықтарын елемеуге тырысуы мүмкін. АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетінің "Мұнай және кедейлік парадоксы" атты есебінде "көп жағдайда, елдің кедейлеріне тиесілі мұнай ақшасы байлардың қалтасына түсіп, немесе өнімді инвестициялардың орнына әсем сарайлар мен әсем жобаларға ысырап болады" делінген. 2016 жылғы зерттеу Африкадағы кен өндіру сыбайлас жемқорлықты айтарлықтай арттыратынын көрсетті; жаңа ашылған кеннің 50 км ішінде тұратын адамның өткен жылы пара беруінің ықтималдығы 33%-ға артық, ал болашақта ашылатын кендердің 50 км ішінде тұратын адамға қарағанда. Бұрынғылары рұқсаттар үшін жиірек пара береді және жергілікті кеңесшілерінің сыбайлас жемқорлыққа ұшырағанын сезінеді. Олардың нәтижелері кен өндіру сыбайлас жемқорлықты арттырады деген гипотезамен сәйкес келеді. Global Development орталығы ресурстарға бай мемлекеттерде үкіметтің азаматтарға мұнай кірісін әмбебап, ашық және тұрақты түрде төлеуі және одан кейін оны салық жүйесі арқылы қайтаруға тырысуы үкіметтің басқаруын жақсартуға көмектесетінін айтады, бұл үкіметтің табиғи ресурстар кірісін басқаруда және мемлекеттік қызметтерді жеткізуде ашық және жауапты болуын қамтамасыз етеді. Бір зерттеуде "АҚШ-қа экспортқа тәуелді мұнай өндіруші мемлекеттер Қытайға экспорттайтындарға қарағанда төмен адам құқығы көрсеткіштеріне ие екені" анықталды. Авторлар бұл АҚШ-тың мұнай өндірушілермен қарым-қатынасы адам құқықтары оның сыртқы саясатының бір бөлігі болғанға дейін ондаған жылдар бұрын қалыптасқандығымен байланысты екенін айтады. Бір зерттеуде ресурстық байлық авторитариялық мемлекеттерде ақпаратты ашық ету заңдарын қабылдау ықтималдығын төмендетіп, демократиялық мемлекеттерде оларды қабылдау ықтималдығын арттыратыны анықталды. 2018 жылғы International Studies Quarterly журналындағы зерттеуде мұнай байлығы жеке бостандықтардың (қозғалыс еркіндігі, дін еркіндігі, меншік құқығы және күштеп жұмыс істеуден бостандық) нашарлауымен байланысты екені анықталды. Натан Дженсеннің зерттеулері ресурстық байлыққа ие елдер шетелдік тікелей инвестициялар үшін саяси тәуекелдің жоғарырақ деңгейіне ие екенін көрсетеді. Ол бұл ресурстарға бай елдердің лидерлері шетелдік инвестицияларға кері әсер ететін шаралар қолданған жағдайда сайлауда жазаланудан қорықпайтындықтарымен байланысты екенін айтады. Табиғи ресурстар экспортының үлесі жоғары елдерде шетелдік тікелей инвестициялардың қабылдануы мен демократия индексінің төмендеуі арасындағы байланыс байқалады, ал табиғи ресурстар экспортының үлесі төмен елдерде бұл байланыс керісінше.

Тарату

2017 жылғы зерттеуге сәйкес, "әлеуметтік күштер мұнайға бай елдердің халыққа маңызды мемлекеттік қызметтерді қаншалықты деңгейде ұсынуын анықтайды. Көптеген жағдайда мұнай байлығы су, санитария, білім беру, денсаулық сақтау немесе инфрақұрылым салаларында кең ауқымды қызметтерді ұсынатын үлестіруші мемлекеттің құрылуына алып келеді деп есептелгенімен, сандық тесттер мұнайға бай елдерде наразылық акциялары немесе көтерілістер болған жағдайда, мұндай наразылықтарға ұшырамаған елдерге қарағанда су және санитария қызметтері жақсырақ екенін көрсетті. Келесі тесттерде зорлықсыз, халықтық қозғалыстарды бастан өткерген мұнайға бай елдер, зорлықты қолданған халықтық қозғалыстарды бастан өткерген елдерге қарағанда жақсы су және санитария қызметтерін ұсынады."

Жыныстық теңсіздік

Зерттеулер көрсеткендей, табиғи ресурстары мол елдерде жалақы, еңбекке қатысу, зорлық-зомбылық және білім беру салаларында гендерлік теңсіздік деңгейі жоғары. Зерттеулер Таяу Шығыстағы гендерлік теңсіздікті ресурстық байлықпен байланыстырады. Майкл Росс айтуынша: «Мұнай өндірісі жұмыс күшінде әйелдердің қатысуын азайту арқылы гендерлік қатынастарға әсер етеді. Әйелдердің ауыл шаруашылығынан тыс жұмыс күшіне қабылдамауы әлеуметтік жағынан ауыр салдарларға әкеледі: ол бала туу көрсеткіштерінің жоғарылауына, қыздардың білім алу мүмкіндігінің төмендеуіне және отбасыдағы әйелдердің ықпалының азаюына себеп болады. Бұл сондай-ақ саяси салдарлары да бар: әйелдер үйден тыс жерде аз жұмыс істесе, олар ақпарат алмасу және ұжымдық мәселелерді шешу мүмкіндігінен кем түседі; саяси жұмылдыру және құқықтарын кеңейту үшін лоббилеу мүмкіндігі төмендейді; сондай-ақ үкіметте өкілдік алу мүмкіндігі де азаяды. Бұл мұнай өндіретін мемлекеттерде патриархалды мәдениет пен саяси институттардың ерекше күшті болуына алып келеді». Бұл гипотеза Африкадағы кен өндірісінің өркендеуін талдау арқылы қосымша қолдау тапты. АҚШ үшін дәлелдер әртүрлі. Штаттар деңгейіндегі салыстырулар ресурстық байлықтың әйелдердің еңбекке қатысу деңгейінің төмендеуіне, сайлауға қатысудың азаюына және заң шығарушы органдарда әйелдердің орын санының азаюына әкелетінін көрсетеді. Екінші жағынан, 20-шы ғасырдың басындағы ресурстық өркендеулерді аудандық деңгейде талдау, ресурстық байлықтың жалғыз әйелдердің еңбекке қатысуына жалпы оң әсерін көрсетті. Зерттеулер сондай-ақ ресурстық байлықты тұрмыстық зорлық-зомбылықтың өсуімен және білім берудегі гендерлік теңсіздікпен байланыстырды.

Халықаралық ынтымақтастық

Зерттеулер көрсеткендей, мемлекеттер мұнай экспортына неғұрлым тәуелді болса, ынтымақтастыққа баруға соғұрлым аз ынталанады. Олар үкіметаралық ұйымдарға қосылуға, халықаралық сот органдарының міндетті юрисдикциясын қабылдауға және инвестициялық дауларды шешу үшін міндетті төрелікке келісуге азырақ бейім болады.

Шетелдік көмек

Саяси экономикада шетелдік көмек, ресурстар қарғысы сияқты, ұзақ мерзімді дамуға теріс әсер ете алады деген пікір бар. "Көмек қарғысы" деп аталатын бұл құбылыс әлсіз мемлекеттік қызметкерлерге бұрыс саяси ынталандырулар беруден, саясаткерлердің азаматтарға деген жауапкершілігін төмендетуден және экономикалық дағдарысты жеңілдету үшін пайдасыз кірістен туындаған экономикалық қысымды азайтудан көрінеді. Шетелдік көмек, әсіресе төмен кірісті елдерде, үкіметтер үшін маңызды табыс көзі болғанда, мемлекет құру қабілетіне салық төлеушілерге жауап беруді әлсірету арқылы немесе үкіметтердің басқа табыс көздерін іздеуге немесе салық салуды арттыруға деген ынтасын төмендету арқылы кедергі келтіреді.

Қылмыс

2018 жылғы зерттеуде Техас штатында «мұнай қорының құны 1%-ға артқан сайын, адам өлтіру көрсеткіші 0,16%-ға, қарақшылық 0,55%-ға және ұрлық 0,18%-ға артады» деген қорытынды жасалған.

Биология мен экологиядағы мысалдар

Микробтық экология зерттеулері бактериялар популяцияларының кооперативтік немесе бәсекелестік мінез-құлқына ресурстардың қолжетімділігінің әсерін көрсететінін де қарастырды. Ресурстар жеткілікті болғанда бактериялар популяциялары бір-бірімен бәсекелесіп, агрессивті болады, ал қоршаған орта ресурстары шектеулі болғанда ынтымақтастық пен өзара тиімділікке бейімді. Экологиялық зерттеулер жануарлар арасындағы бәсекелестік күштерінің жоғары биоәртүрлілікке ие аймақтарда (яғни, экваторға жақын), табиғи ресурстардың көп болуына байланысты күштірек болатынын болжайды. Бұл ресурстардың молдығы немесе артығы жануарлар популяцияларының R репродукциялық стратегиясын (көп ұрпақ, қысқа жүктілік, ата-аналық күтімнің аздығы және жыныстық жарамдылыққа жетудің жылдамдығы) дамытуына себеп болады, бұл популяциялар үшін бәсекелестіктің мүмкін болуын қамтамасыз етеді. Бәсекелестік, оң кері байланыс реттеуі арқылы R мінез-құлқына бейімделген популяцияларды іріктеуге де ықпал етеді. Керісінше, төмен жүк көтергіштігі бар аймақтарда (яғни, экватордан алыс), онда қоршаған ортаның жағдайлары қиын, K стратегиясы басым (ұзақ өмір сүру, салыстырмалы түрде аз ұрпақ, жас кезінде ата-ананың күтімді қажет ету және т.б.), және популяциялар ынтымақтастыққа немесе өзара тиімділікке бейімді. Егер популяциялар қатал қоршаған орта жағдайында бәсекелестік мінез-құлық көрсетсе, олар көбінесе қоршаған ортаның таңдауы арқылы (өліммен) іріктеліп алынады, сондықтан қатал жағдайлардағы популяциялар ынтымақтастыққа бейімделеді. Өзара тиімділік гипотезасы алғаш рет Питер Кропоткин сибірлік даланың фаунасын зерттеген кезде сипатталды, онда қатал қоршаған орта жағдайында жануарлардың тірі қалу үшін ынтымақтасатыны анықталды. Амазония орманындағы өте күшті бәсекелестік ресурстарды табу үшін аз энергия жұмсалатынын көрсетеді (мысалы, өсімдіктер үшін күн сәулесі), сондықтан тіршілік абиотикалық факторларға қарағанда биотикалық факторлармен (мысалы, бәсекелестік) іріктелуі мүмкін.

Сындар

2008 жылғы зерттеуде экономикадағы табиғи ресурстар экспортының салыстырмалы маңыздылығына емес, ерекше бір өлшемге назар аударғанда «қарыны»ң жоғалатыны айтылады: жер астындағы табиғи ресурстардың салыстырмалы молдығы. Осы көрсеткішті пайдаланып елдерді салыстырғанда, жер астындағы ресурстардың байлығы экономикалық өсімнің сәл жоғарылауымен және қарулы қақтығыстардың азаюымен байланысты екені анықталды. Ресурстар экспортына жоғары тәуелділік нашар саясат пен салдарға себеп болмайды, бұл жоғары экспорт деңгейінен туындамайды. Керісінше, қақтығыстар мен нашар саясат табиғи ресурстарды экспорттауға байланысты үлкен тәуелділікті қалыптастырды. Егер елдегі хаос пен экономикалық саясат шетелдік инвесторларды қорқытып, жергілікті кәсіпкерлерді жақсы мүмкіндіктер іздеуге шет елге жіберсе, экономика бұрмаланады. Зауыттар жабылып, бизнес қашады, бірақ мұнай мен құнды металдар қолжетімді болып қалады. Ресурстарды өндіру – басқа салалар тоқтап қалғаннан кейін де жұмыс істейтін «дефолттық секторға» айналады. 2008 жылы Тэд Даннинг жариялаған мақаласында ресурстық түсімдер авторитарлық режимдерді нығайтуы мүмкін, бірақ кейбір жағдайларда демократияны да қолдауы мүмкін екені айтылады. Табиғи ресурстардан түсетін табыс жалпы экономиканың салыстырмалы түрде шағын бөлігін құрап, ресурстық емес экономикада теңсіздік болған жағдайда, ресурстық түсімдер экономикалық элиталардың биліктен бас тартудан қорқуын азайту арқылы демократияны нығайта алады, себебі әлеуметтік әл-ауқатты қамтамасыз ету саясатын ресурстық түсімдер есебінен, қайта бөлу арқылы қаржыландыруға болады. Даннинг Венесуэланың 1970 жылдардағы мұнай өрбу кезіндегі демократиялық консолидациясын осы құбылыстың маңызды мысалы ретінде келтіреді. 2011 жылғы зерттеуде бұрынғы шаруашылықтың мұнайдың мол болуы «қарын» болып саналатын болжамдары технология мен мұнай бағасының өзгеруі сияқты жаһандық шоктардан туындаған елдер арасындағы айырмашылықтар мен тәуелділіктерді ескермеген әдістемелерге негізделгені айтылады. Зерттеушілер 1980–2006 жылдар аралығындағы 53 елдің Дүниежүзілік банк деректерін зерттеді, бұл әлемдік ЖІӨ-нің 85%-ын және әлемдегі дәлелденген мұнай қорларының 81%-ын қамтыды. Олар мұнайдың мол болуы қысқа мерзімді өсімге де, ұзақ мерзімді табыс деңгейіне де оң әсер ететінін анықтады. Олар 1970–2007 жылдар аралығындағы 118 елдің деректерін пайдалана отырып, ресурстардың мол болуына емес, тауар бағасының құбылмалылығына байланысты ресурстардың «қарыны» пайда болатынын көрсетті.