Кіріспе

Мекеметұрақ

Мінез-құлықты өзгерту орталығы (немесе жастарға арналған тұрғын үй бағдарламасы) – антиәлеуметтік мінез-құлық танытқан жасөспірімдерді қабылдап, олардың мінез-құлқын өзгертуге бағытталған тұрғын үйлік білім беру және емдеу мекемесі. Елдер мен штаттар арасындағы лицензиялау ережелерінің әртүрлілігіне, сондай-ақ мекемелердің өздері қолданатын атауларға қатысты түсініксіздікке байланысты, мұндай мекемелердің таралуын анықтау қиын. Бұл мекемелер «Қиын жасөспірімдер индустриясы» деп аталатын саланың бір бөлігін құрайды. Көбінесе бұл әдістер нүктелік немесе деңгейлік жүйе сияқты мінез-құлықты басқару форматында ұсынылады. Мұндай әдістеме бұзылушы тәртіптерді емдеуде жоғары тиімділігін көрсетті (Chen & Ma (2007) мета-талдауын қараңыз). Оң күшейту механизмдеріне ұпайлар, сыйлықтар және мәртебе белгілері жатады, ал жазалау шараларына уақытша оқшаулау, ұпайлардың төмендетілуі, мәртебенің өзгеруі, мекемеде ұзақ уақыт қалу, физикалық шектеу немесе тіпті дене жазасы кіруі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, оқшаулау ұзақтығы маңызды фактор емес, және оны бес минутқа дейін шектеу ұсынылған. Қызметкерлер мінез-құлықты түзету әдістеріне оңай оқытылады, бұл оқыту сақталады және клиенттердің жағдайын жақсартуға, сондай-ақ қызметкерлердің ауыспалылығын азайтуға көмектеседі. Жалпы, қатаң жазалау шаралары қызметкерлер мен басшыларға аз ұнайды. Мінез-құлықты түзету бағдарламалары дәрі-дәрмектерге қажеттілікті азайтуға көмектеседі. Бірнеше зерттеулер көрсеткендей, тұрғын үй бағдарламаларында қол жеткізілген нәтижелер шығудан кейін 1-5 жыл бойы сақталады. Терапевтік интернаттар – терапевтік қауымдастық моделіне негізделген, эмоционалдық және мінез-құлық проблемалары, заттық тәуелділік немесе оқу қиындықтары бар оқушыларға арнайы құрылым мен бақылаумен бірге білім беру бағдарламасын ұсынатын интернаттар. Кейбір мектептерде емдеу орталықтары аккредиттелген. Мінез-құлықты түзету емдеуі 1970-1980 жылдары кең таралды, сол кезде «Мінез-құлықты түзету емдеуі» журналы құрылды, кейін оның аты «Мінез-құлықты түзету шаралары» деп өзгертілді. Журнал бүгінгі күнге дейін жарияланып келеді.

Тарих

1960 жылдардың аяғында мінез-құлықты өзгерту, немесе қолданбалы мінез-құлық талдауы деп аталатын тәсіл тұрғын үй емдеу мекемелеріне жылдам енгізіле бастады. Мақсаты – жасөспірім қылмыскерлердің мінез-құлқын жаңаша құру, рецидив мүмкіндігін азайту және оқу үлгерімін жақсарту болатын. Гарольд Коэн мен Джеймс Филипчак (1971) мұндай бағдарламалардың оқу деңгейін екі есеге арттыру және рецидивті азайтудағы табыстарын мақтайтын кітап жариялады. Кітапқа сол кездегі жетекші мінез-құлық зерттеушісі Б.Ф. Скиннердің алғы сөзі де енген. Мыңдаған жасөспірімдерді қамтитын бірнеше мекемені тәуелсіз талдау көрсеткендей, мінез-құлықты өзгерту әдеттегі емдеуге, терапиялық ортаға қарағанда тиімдірек, ал транзакциялық талдау сияқты психологиялық интенсивті бағдарламалармен бірдей нәтижелер береді, мінез-құлық өлшемдері бойынша жақсы нәтижелерге қол жеткізіледі. Дегенмен, авторлар мінез-құлықты өзгерту клиенттермен жаман қарым-қатынасқа әкелуі мүмкін екенін анықтады. Басқа зерттеулер көрсеткендей, мінез-құлықты өзгерту мекемелеріндегі қызметкерлердің дұрыс бақылауы жазалау шараларын жиі қолдануға себеп болуы мүмкін. Монтроз Вольфтың басшылығымен «Жетістік орны» – мінез-құлық бағдарламаларының прототипі болған алғашқы үйрету отбасылық үйіне айналды. «Жетістік орны» 1967 жылы ашылды. Әр үйде 6-8 ұл бала тұрады, ал екі «ата-ана» мінез-құлықты өзгерту принциптерін үйретеді. Бағдарламаның жетондық жүйесі 3 деңгейге бөлінген. Нәтижелерді зерттеу көрсеткендей, «Жетістік орны» және басқа үйрету отбасылары рецидивті азайтады, әлеуметтік мінез-құлықты және өзіне сенуді арттырады. Алғашқы зерттеулер бағдарламаның әсері тек бір жыл бойы сақталады деп болжағанмен, соңғы деректер бағдарламаның әсері ұзаққа созылатынын көрсетеді. 1970-1980 жылдары қылмыстық жүйедегі мінез-құлықты өзгерту / қолданбалы мінез-құлық талдауы, соның ішінде жасөспірім қылмыскерлерге арналған тұрғын үйлер, көптеген теріс жағдайларға байланысты танымалдылығын жоғалтты (Cautilli & Weinberg, 2007 қараңыз), бірақ АҚШ-тағы қылмыс деңгейінің өсуі және рецидивті азайтуға назар аудару бағдарламаларға екінші мүмкіндік берді. Шындығында, қоғамдық қажеттіліктерге байланысты жасөспірімдерге арналған тұрғын үйлердің саны соңғы жылдары 2000 жылы 39 950-ге жуықтап өсті. Функционалдық талдауды қызметкерлерге үйретуге болады және жазалау шараларын қолдануды азайтуға көмектеседі дегені дәлелденді. Ратерфордтың (2009) сұхбаттар мен мұрағаттық материалдарға негізделген шолуы қылмыстық сот жүйесінде мінез-құлық талдауының төмендеуін көрсетеді. Үйрету отбасылық моделіне негізделген бағдарламалар, мысалы, үйрету отбасылық үйлері, индустриялық қаржыландырылған ұйымдармен зерттелді және оң нәтижелер көрсетті. Зерттеулер көрсеткендей, оларды жасөспірімдер үйде болған кезде және босатылғаннан кейін де қылмыстылықты азайту үшін қолдануға болады (Kingsley, 2006 қараңыз). Жалпы, мұндай бағдарламалар проблемалық мінез-құлықты азайту және дағдыларды дамыту үшін мінез-құлық инженериясы тәсілін қолданады. Жалпы, мінез-құлықты өзгерту бағдарламалары, соның ішінде заманауи оқу бағдарламасын ұстанатын әскери стильдегі тренингтер, мекемелерде немесе табиғи ортада қолданылғанда үлкен әсер етеді және рецидивті 15-40% дейін азайтуға мүмкіндік береді. Бұл көрсеткіш шамалы болғанымен, АҚШ-тағы түрме жүйесіндегі адамдардың көптігін ескере отырып, бұл үлкен әлеуетке ие. Көбінесе қолданбалы мінез-құлық талдауы, когнитивтік-мінез-құлық терапиясы және диалектикалық-мінез-құлық терапиясы қағидаларына негізделген мінез-құлықты өзгерту модельдері қылмыстылықты модельдеу және азайту үшін әзірленеді және барлық түрдегі бағдарламаларға енгізіледі.

Дау

Алайда бұл салада да пікір таластары бар. АҚШ Бас дәрігері (1999) тұрғын үй типтес емдеу бағдарламаларына қабылдау шарттарын нақтылау қажеттігін атап өтті. Сол есепте зерттеулерді жаңарту туралы шақыру да болды, себебі тұрғын үйлердегі зерттеулердің көп бөлігі 1960-1970 жылдары аяқталған еді. Мінез-құлқы өзгерту бағдарламаларын тұрғын үй бағдарламаларында да, қоғамдық бағдарламаларда да оңай жүзеге асыруға болады, бірақ жалпы алғанда қоғамдық бағдарламалар, әсіресе ауыр жағдайлардың ұзақ мерзімді нәтижелеріне қатысты, эмпирикалық дәлелдерден мүлдем құр қалған, Хинкли мен Эллистің (1985) ерекше жағдайларын ескермесек. Дегенмен, 1999 жылы бас дәрігер жасөспірімдерді тұрғын үй типтес емдеудің тиімділігін мақұлдау әлі ерте дей отырып, нақты айтты. Джон Мартин Кроуфорд және Кэтрин Уайтхед CAFETY ұйымының өкілдері 2008 жылдың 24 сәуірінде АҚШ Конгресінің Білім және Еңбек комитетінің отырысында куәлік берді, онда олар «Отбасылық негіз» мектебі мен «Миссия тауы» мектебінде, екеуі де терапиялық мектеп-интернаттарда, басып жатқан зұлсалы әрекеттерді сипаттады. Соңғы кезде мойндалған бір мәселе – ұзақ мерзімді күтім жақсы нәтижелерге кепілдік бермейді, сондай-ақ мұндай тәжірибелерді лицензиясы бар психологтарға ғана шектеу қажет. Атап айтқанда, мінез-құлқына бағытталған оқытылған психологтар – Америкалық психологиялық қауымдастығы (АПА) мінез-құлқы психологиясы бойынша дипломат (Ph.D. және лицензиялық сертификат) тағайындайды. Көбінесе мекемелердегі мінез-құлқы өзгерту практикасы күмәндану тудырады (жақында Сотшы Ротенберг білім беру орталығына, Аспен білім беру тобына және Әлемдік арнайы бағдарламалар мен мектептер қауымдастығына болған қызығушылықты қараңыз). Мұндай шектеулер көбінесе этикалық және құқықтық стандарттар аясында талқыланады (мінез-құлқы талдаудың кәсіби практикасын қараңыз). Жақындағы зерттеулер мұндай мекемелерде қолдануға болатын бірнеше тиімді әдістерді анықтады.

Ережелер

АҚШ-тағы тұрақты емдеу бағдарламаларының барлығы штаттық деңгейде бақыланады және көптегендері JACHO аккредиттеуіне ие. Мұндай орталықтарды ашуға қойылатын талаптар штаттар бойынша әртүрлі. Федералды үкіметтің бұл бағдарламаларды реттемеуі және олардың көпшілігі штаттық лицензиялауға немесе бақылауға жатпауы салдарынан, Федералды сауда комиссиясы мұндай емдеуге баласын жіберуді қарастыратын ата-аналарға арналған нұсқаулық жариялады. Лицензиялау тәжірибесінің тұрақсыздығы және мекемелер өздері қолданатын түрлі атаулардың болуына байланысты, АҚШ-та қанша мекеме бар екені нақты емес.

Ұйымдар

Тәртіпті өзгертетін тұрғын терапевтінің кәсіби ұйымдарға қосылуы және кәсіби байланыста болуы қажет. Әлем бойынша мінез-құлық терапевтері үшін көптеген ұйымдар бар. Дүниежүзілік Мінез-құлықты талдау қауымдастығы мінез-құлық терапиясы бойынша сертификаттау ұсынады. АҚШ-та Америка Психологиялық қауымдастығының 25-бөлімі мінез-құлықты талдауға арналған бөлім болып табылады. Контексттік мінез-құлық терапиясы қауымдастығы – тағы бір кәсіби ұйым. ACBS үшінші буын мінез-құлық терапиясына ерекше қызығушылық танытатын көптеген клиникалық мамандарға үйі. Мінездік және танымдық терапиялар қауымдастығы (бұрынғы Мінез-құлық терапиясын дамыту қауымдастығы) көбірек танымдық бағытты ұстанатындарға арналған. Халықаралық деңгейде көптеген мінез-құлық терапевті Халықаралық мінез-құлық талдауы қауымдастығында (ABA:I) өздерінің негізгі интеллектуалды ортасын табады.