Кіріспе

Колумбия өзеніндегі тарихи сарқырама, Вашингтон (штат), АҚШ. Селило шарлауығы (Wyam, бірнеше түпкі тілдерде "құлайтын судың көмескі дыбысы" немесе "тасқа түскен судың шуы" деген мағынаны білдіреді) – Каскад тауларының шығысында, қазіргі АҚШ-тың Орегон және Вашингтон штаттары шекарасында орналасқан тайпалық балық аулау аймағы болған. Бұл атау өзендегі бірнеше сарқырамалар мен шарлауықтарға, сондай-ақ 15 000 жыл бойы әртүрлі құралымдарда болған жергілікті елді мекендер мен сауда орындарына сілтеме жасайды. Селило 1957 жылға дейін Солтүстік Америка құрлығындағы үздіксіз қоныстанған ең ежелгі қауым болды, содан кейін шарлауықтар мен жақын жердегі елді мекендер Даллес бөгетінің салынуы салдарынан су астында қалды. 2019 жылы тайпа басшылары шарлауықты қайта жаңғырту туралы шақыру жасады.

Негізгі су тасқыны

Негізгі шарлауық, Celilo Falls, The Chutes, Great Falls немесе Columbia Falls деп әртүрлі аталатын, үш бөлімнен тұрды: Horseshoe Falls немесе Tumwater Falls деп аталатын сарқырама; терең айналым, Cul de Sac; және негізгі арна. Колумбия өзенінің маусымдық ағысы жыл бойы шарлауықтың биіктігін өзгертіп тұрды. Су деңгейі төмендегенде құлаудың биіктігі шамамен 6 метрді құрады. 1839 жылы Модесте Демерс бұл аймақты жан-жақты зерттеп, бір ғана сарқырама емес, түрлі арналарда орналасқан көптеген сарқырамаларды сипаттады. Ол былай деп жазды: "Арналар мен сарқырамалардың саны мен әртүрлілігі таң қалдырады. Олардың барлығы бірдей терең емес. Сарқырамалардың биіктігі 3 метрден 12 метрге, тіпті 15 метрге жетеді". Жылдық орташа ағын шамамен 190 000 ft3/сек (5 380 м3/с) болды, ал су тасқыны немесе жоғары су кезінде 1 240 000 ft3/сек (35 113 м3/с) дейін су шарлауықтан ағып өтті.

Тар және құйылған жерлер

Селило шарлауығы өзі ағыс бойында шамамен 12 мильге (19 км) созылған, The Narrows немесе The Dalles деп аталатын каскадтар мен таяздықтардың біріншісі болды. Су деңгейі жоғары болғанда өзен 25 метрге, ал деңгейі төмен болғанда 19 метрге төмендеді. 15 мың жыл бойы жергілікті халықтар Уиамға балық аулау және тауар алмасу үшін жиналатын. Олар су үстіне ағаш платформалар салып, балықтар ағыспен жүзіп, шарлаудан секіргенде, оларды тормен және ұзын сапталған найзамен аулап отырды. Тарихи деректер бойынша, жыл сайын шамамен 15-20 миллион лосось бұл жерден өтіп, Солтүстік Америкадағы ең ірі балық аулау орындарының біріне айналдырды. Селило шарлауығы мен Даллз чинукан және сахаптиян тілінде сөйлейтін халықтардың шекарасында орналасқандықтан, Тынық мұхиты үстіртіндегі кең сауда желісінің орталығы болды. Селилодағы ежелгі ауылдан табылған заттар, сауда тауарларының Ұлы жазықтан, АҚШ-тың оңтүстік-батысынан және Аляскадан келгенін көрсетеді. Шарлаудың басында көптеген тасқа салынған суреттер де бар. Бұл орынның тек сауда үшін ғана емес, маңызды екенін көрсетеді. Ол балық аулап, сауда жасаған мәдениеттердің қайнар көзі болды. 1805 жылы Льюис пен Кларк экспедициясы бұл аймақтан өткенде, саяхатшылар "барлық көршілес тайпалар жиналатын үлкен сауда орталығын" және олардың саяхатында көргеннен гөрі ерекше халық тығыздығын тапты. Осы себепті тарихшылар Селило аймағын "Батыстың Уолл-стриті" деп атады. Уишрам тайпасы солтүстік жағалауда, ал Уаско тайпасы оңтүстік жағалауда қоныстанды, ең қарқынды сауда-саттық Уишрам ауылы Никс Луидикс қаласында өтті.

Навигация

Колумбия өзенінің ағысының маусымдық өзгерулері, жазда жоғары, ал қыста төмендеуі, Селило шарлауына күшті әсер етті. Льюис пен Кларк күздің аяғында, су деңгейі салыстырмалы түрде төмен болған кезде Селило шарлауына жетті, бұл шарлауды үлкен тосқауылға айналдырды. Ал Дэвид Томпсон 1811 жылғы шілдеде Селило шарлауынан өте келіп, судың жоғары деңгейі шарлауды жасырып, Колумбия шатқалы арқылы өтуін салыстырмалы түрде жеңілдетті. Модесте Демерс 1839 жылы маусымдық өзгерістер туралы былай деп жазды: "Су деңгейі төмен болғанда осы сарқырамалардың қаншалықты қорқынышты екенін білгенде таңғалуға болады, бірақ су деңгейі жоғары болғанда олар тегіс және тыныш болады, мұндай жағдай әр жыл сайын бола бермейді. Сонда кемешілер олардан қорқымайды, керісінше, оларға жақындап, құрылтайларын жағып, демалады". 1840 және 1850 жылдары американдық пионерлер аймаққа келіп, Колумбия өзенімен арбаларымен жүктелген ағаш баржаларда саяхаттады. Көптеген адамдар Селило маңындағы күшті ағындарда қаза тапты. 1870 жылдары Армия инженерлік корпусы өзендегі кеме жүруді жақсарту жоспарын бастады. 1915 жылы олар 14 миль (23 км) ұзындығындағы Селило каналын аяқтады, бұл канал кемелерге шарлаудың күшті ағысын айналып өтуге мүмкіндік берді. Каналдың ашылуы зор қуаныш пен үмітпен қарсы алынғанымен, 1919 жылы ол толығымен қолданыстан шықты.

Дамбаның су басуы

1930 және 1940 жылдары Тынық мұхитының солтүстік-батысына көшіп келгендердің саны артқан сайын, азаматтық лидерлер Колумбия өзенінде су электр станциялары жүйесін құруды қолдады. Олар бұл бөгеттердің ішкі аймақтардан мұхитқа жүк тасымалдау кемелері үшін су жолын жақсартатынын, егін шаруашылығы үшін сенімді суару көзін қамтамасыз ететінін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі қорғаныс өнеркәсібін электр энергиясымен қамтамасыз ететінін және 1948 жылы Орегон штатындағы Ванпорт қаласының қирауы сияқты, өзен бойындағы қалаларды су тасқынынан сақтайтынын мәлімдеді. Алюминий өндірісі, кеме жасау және Ханфордтағы ядролық өндіріс аймақта электр энергиясына деген сұраныстың күрт өсуіне себеп болды. 1943 жылға қарай Колумбия өзенінің электр энергиясының 96 пайызы соғыс өндірісіне жұмсалды. Celilo Falls-тағы судың көптігі The Dalles-ті Инженерлер корпусы үшін жаңа бөгет салуға қолайлы орынға айналдырды. Осы кезеңде, Якама тайпасы, Жылы бұлақтардың Біріккен тайпалары және Уалла-Уалла, Уматилла және Кайузе тайпаларымен 1855 жылы жасалған келісімдерге сәйкес, жергілікті халық Селилода балық аулауды жалғастырды. Бұл келісімдер тайпалардың "әдеттегі және белгілі барлық орындарда балық аулау құқығын" қамтамасыз етті. 1947 жылы федералды үкімет Конгресс тыңдауларын өткізіп, The Dalles-тегі жоспарланған бөгеттің келісімдерде қарастырылған тайпалық балық аулау құқықтарын бұзбайтынына тоқталды. Содан кейін үкімет зардап шеккен тайпалармен ақшалай келісімге келіп, Селило және Колумбиядағы басқа балық аулау орындарының жоғалуы үшін 26,8 миллион доллар төледі. Армия инженерлер корпусы 1952 жылы The Dalles бөгетінің құрылысын бастап, бес жылдан кейін аяқтады. 1957 жылдың 10 наурызында жүздеген адам куәгер болып, Celilo көлінің көтерілуімен бірге құламалардың шуы басылды, балық аулау платформалары суға батты және Селило ауылы жалмалды, онда тұрған адамдардың ғасырлар бойғы өміріне нүке салды. Бүгінде құламалардың бұрынғы орнына қарап тұратын тік жардың үстінде орналасқан Celilo ауылында шағын американдық қауым өмір сүруде. 2008 жылы Армия инженерлер корпусы құламалардың суға батқан күнінің 50 жылдығына орай сонар технологиясын қолдана отырып, Celilo Falls жерін зерттеуді аяқтады. Зерттеу нәтижесінде құламалар жасанды көлдің астында толығымен сақталғаны және "1940 жылдарға тән әуе суреттерімен сәйкес келетін тасты тілімдер, ойыс алаптар мен арналар" табылды.

Мұра

Селило шарлауығы жергілікті халықтар үшін зор мәдени маңызға ие. Бір тарихшыға Тайпааралық балық комиссиясының өкілі Тед Стронг былай деді: "Егер сіз үнді адам болсаңыз, ойласаңыз, әлі де сол шарлауықтың барлық сипаттамаларын көре аласыз. Егер тыңдасаңыз, оның шуын әлі де ести аласыз. Егер дем алсаңыз, тұманның, балықтың және судың иісі қайтадан сезіледі". Кен Кизидің "Күкі ұясынан ұшқандар" романында баяндаушы, бас штаб-квартира Бромден, шарлауыққа жақын жердегі ауылда өседі. Бір бөлімінде ол жерді бағалауға және Бромденнің әкесімен, сол кездегі ауыл басшысымен келіссөздер жүргізуге жіберілген үкіметтік агенттермен кездеседі. Суретші және сәулетші Майя Лин 2019 жылы аяқталуы жоспарланған Конфлюенс жобасы үшін Селилода түсіндірмелік өнер туындыларын жасап жатыр.

Қайта қалпына келтіру шақырулары

Якама және Лумми ұлттарының басшылары 2019 жылы сарқыраманы қалпына келтіруді талап етті, олар түпкі халықтар ешқашан сарқыраманың су астында қалуына келіспегенін айтты. Олар өзеннің температурасы жыл сайын су қоймасының әсерінен жоғарылап, лосось популяциясының күрт төмендегенін көрсетті. Сондай-ақ, бөгет 150 жыл бұрынғы шарттар бойынша тайпаларға кепілдік берілген балық аулау орындарын жойғанын атап өтті. Жауап ретінде, Northwest RiverPartners аймақтағы порттар мен кәсіпорындар үшін гидроэлектр энергиясын өндіру үшін бөгеттің маңыздылығын сақтайтынын мәлімдеді.