Монғолиядағы мал өлімі – джут апаттары. Қыста мұз, жазда құрғақшылықтан мал қырылу себебі, экономикалық дағдарысқа алып келеді. Орталық Азия елдерінде де кездеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғолияда малдың жаппай қырылуы
Mass die off of livestock in Mongolia
Джут (джут, джут) – Моңғолия мен Орталық Азияның далалық, жартылай шөлді және шөлді аймақтарындағы апатты жағдай. Онда малдың көп бөлігі, негізінен аштықтан және қатал климаттық жағдайларға байланысты жайылымға қол жеткізе алмаудан қырылады. Климаттық жағдайларға қарай зудтың түрлі нұсқалары бар. Қыста мал өте қалың мұз қабығының астында қалып, жайыла алмайды, ал жазда құрғақшылықтан туындауы мүмкін. Моңғолия халқының үштен бірі мал шаруашылығымен күнекөрдігін қамтамасыз етеді, сондықтан қатал зуд елде экономикалық дағдарыс пен азық-түлік қауіпсіздігіне қатысты мәселелерді тудыруы мүмкін. Джут (жұт) – Орталық Азияның барлық елдерінде, яғни Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан және Қырғызстанда кездесетін ауыр, мерзімдік апат. Қазақ тіліндегі "жұт" сөзінің тікелей мағынасы – "жойғыш".
A zud, dzud of dzhut, zhut, djut, jut (, , джут) is a disaster in steppe, semi desert and desert regions in Mongolia and Central Asia in which large numbers of livestock die, primarily due to starvation, being unable to graze due to particular severe climatic conditions. Various kinds of zud are recognized, depending on the particular type of climatic conditions. In winter it may be caused by an impenetrable ice crust, in summer it may happen due to drought. One third of Mongolia's population depends entirely on pastoral farming for its livelihood, and harsh zuds can cause economic crises and food security issues in the country. Zud (djut) is a severe periodical disaster in all countries of Central Asia: Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Tajikistan, Kyrgyzstan. The literal translation of the Kazakh word 'жұт' is "devourer".
Жеңілдіктер
Малды осындай қолайсыз ауа райынан қорғаудың дәстүрлі әдістеріне жаз айларында шөпті кептіру және сақтау, сондай-ақ Орталық Азияда кизяк деп аталатын, ал Монголияда аргал (аргал түлш) деп аталатын құрғақ, жануға жарамды блоктар жасау үшін қой мен ешкінің төбесін жинау кіреді. Құрғақ шөпті жануарларға азық ретінде беру арқылы зуд кезінде аштықтан өлімге ұшыраудың алдын алуға болады. Қой мен ешкінің төбесінен жасалған кизяк қабырға құрып, жануарларды желден қорғайды және оларды қатал жағдайға төтеп беру үшін жылы ұстайды. Бұл блоктар қыста отын ретінде де қолданылуы мүмкін. Бұл әдістер әлі күнге дейін Моңғолияның батыс бөлігінде және бұрын Зуун Гар ұлтының құрамына кірген аймақтарда қолданылады. Малдың қыстауға арналған жартылай тұрақты жайлары мен суық болуына байланысты, көшпелілердің көпшілігі, тіпті барлығы да трансхуманциямен (маусымдық көші-қонмен) айналысады. Олар қыстау үшін таулармен көп жағынан қорғалған аңғарда орналасқан қыстаулық жерлері бар, ал жазда олар көбірек ашық кеңістікке көшеді.
Some traditional methods to protect the livestock from such inclement weather conditions include drying and storing cut grass during the summer months, and collecting sheep and goat dung to build dried flammable blocks called kizyak in Central Asia and аргал (аргал түлш) in Mongolia. Dried grass can be fed to animals to prevent death from starvation when zud occurs. The kizyak, or blocks of sheep and goat dung, are stacked to make a wall that protects the animals from the wind chills, and keep them warm enough to withstand the harsh conditions. These blocks can also be burnt as fuel during the winter. These methods are still practiced today in the westernmost parts of Mongolia, and areas formerly part of the Zuun Gar nation. Because of the semi permanent structure of the winter shelter for their livestock and the cold, mostif not allnomads engage in transhumance (seasonal migration). They have winter locations to spend the winter, which are in a valley protected by mountains on most sides from the wind, while in the summer they move to more open space.
Ауқымы мен тарихы
Бір қыста зудтардың бір миллионнан астам мал өлтіруі сирек емес. 1944 жылы шамамен жеті миллион малдың жоғалғаны 21-ші ғасырда асып түсті. 1944–45 және 2010 жылдардағы арктикалық осцилляция Орталық Азияға тереңірек еніп, ұзаққа созылған суық ауа райын келтірді. 1999–2000, 2000–2001 және 2001–2002 жылдары Моңғолия үш зудды қатарынан бастан өткерді, нәтижесінде барлығы 11 миллион жануар жоғалды. 2009–2010 жылғы қыста елдің 80% аумағы 200–600 мм (7–24 дюйм) қармен жабылған. Увс аймағында шамамен 50 күн бойы суық температура (-48°C / -54°F түнгі температура) сақталды. 9000 отбасы барлық малын жоғалтты, ал тағы 33000 отбасы малдың 50% жоғалтты. Азық-түлік, ауыл шаруашылығы және жеңіл өнеркәсіп министрлігі 2010 жылғы 9 ақпанда 2,127,393 бас малдың (188,270 жылқы, ірі қара, түйе және 1,939,123 ешкі мен қой) жоғалғанын хабарлады. Бірақ 2010 жылдың мамыр айында БҰҰ елдің барлық мал басының шамамен 17% құрайтын 8 миллион малдың өлгенін хабарлады. 2023–2024 жылғы қысқы зуд 50 жылдағы ең ауыр зуд болды, ақпан айының соңында 2 миллион жануар өлді, наурыз айының соңында бұл көрсеткіш 5 миллионға жетті.
It is not uncommon for zuds to kill over one million head of livestock in a given winter. The 1944 record of almost seven million head of livestock lost was surpassed in the 21st century. The arctic oscillation in both 1944–45 and in 2010 was pushed much deeper into Central Asia, bringing prolonged extreme cold weather. In 1999–2000, 2000–2001, and 2001–2002, Mongolia was hit by three zuds in a row, in which a combined number of 11 million animals were lost. During the winter of 2009–2010, 80% of the country's territory was covered with a snow blanket of 200–600mm (7 24 inches). In the Uvs aimag, extreme cold (night temperature of −48 °C / −54 °F) remained for almost 50 days. 9,000 families lost their entire herds while a further 33,000 suffered 50% loss. The Ministry of Food, Agriculture and Light Industry reported 2,127,393 head of livestock were lost as of 9 February 2010 (188,270 horse, cattle, camel and 1,939,123 goat and sheep). however, by May 2010, the United Nations reported that eight million, or about 17% of the country's entire livestock, had died. The zud of winter 2023–2024 has been the worst in 50 years, with 2 million animals dead by late February, which had increased to 5 million by late March.
Әлеуметтік салдарлары
Кейбір малшылар зудтан барлық малын жоғалтып, қалада жаңа өмір іздеуге мәжбүр болады. Моңғолияның астанасы Улан-Батор жол, су және кәріз жүйесі жоқ ағаш үйлермен қоршалған. Қалалық ортада тіршілік етуге қажетті білім мен дағдылары жетпеген көптеген шалқыған малшылар жұмыс таба алмай, өте кедей болып қалады, алкогольге құмарланып, қылмысқа бейімделуі мүмкін. Ал басқалары қауіпті, заңсыз кен өндіру жұмыстарына барады.
Some herders who lose all of their animals to zud have to seek a new life in the cities. Mongolia's capital, Ulaanbaatar, is surrounded by clusters of wooden houses without roads, water or sewage systems. Lacking in education and skills to survive in an urban environment, many displaced herders cannot find work and become extremely poor, may become addicted to alcohol, and may commit crime. Others risk their lives in dangerous illegal mining jobs.