Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Византиялық акритай туралы әндер
Songs about Byzantine akritai
Акритикалық әндер (Ακριτικά τραγούδια "шекаралық әндер") – Византия империясында, шамамен тоғызыншы ғасырда пайда болған эпикалық өлеңдер. Бұл әндер Византия империясының шығыс шекарасын қорғаған акритайлардың ерліктерін жырлайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл VII-XII ғасырлар аралығындағы араб-византия соғыстарының нәтижесінде туындаған. Осы оқиғаларға байланысты бірнеше романтикалық туындылар жарық көрді, олардың ең танымалсы – Диген Акритас, оны кейбіреулер қазіргі грек әдебиетінің бастауы деп есептейді.
The Acritic songs (Ακριτικά τραγούδια "frontiersmen songs") are the epic poems that emerged in the Byzantine Empire probably around the ninth century. The songs celebrated the exploits of the Akritai, the frontier guards defending the eastern borders of the Byzantine Empire. The historical background was the almost continuous Arab–Byzantine wars between the seventh and twelfth centuries. Against this background several romances were produced, the most famous of which is that of Digenes Akritas, considered by some to signal the beginnings of modern Greek literature.
Тақырыбы
Орта ғасырлық грек тілінде жазылған Акрит жырлары араб шекарасына жақын жерде өмір сүрген және жаумен соғысқан жауынгерлер – ἀκρίτες ("шекарашылар") жасаған ерлік істер (ανδραγαθίες) туралы айтады. Аймақтағы үнемі соғыс жағдайы және арабтармен қайта-қайта болатын қақтығыстар ақындарды жаудың шабуылдарынан туындаған оқиғалар немесе жауды қуып шыққан отандастарының батырлығы туралы шындыққа жақын не қиялға берілген мәліметтерді білуге ниеттенген қоғамға жауап ретінде батырлық туралы әңгімелер жазуға түрткі берді. Жергілікті халықтың тағдыры – әр шабуылдан кейін отбасы мүшелерін жоғалтып, өздері де ауыр қайғыға ұшырағандар – маңызды тақырыптардың бірі. Шабуыл мен қарсы шабуыл, басқыншыға деген жек көру, кек алуға құштарлық, әйелдердің тұтқынға түсуі және оларды құтқаруға жасалған әрекеттер ақынды шабыттандырады. Ақын куәгерлердің айтқандарына сүйене отырып, осы ақпаратты және сезімдерді ұйымдастырып, тірі тілге, есте сақтауға оңай берілетін өлең түріне келтіреді. Ақын сондай-ақ құлдыққа сату, жекпе-жек, қырғын, қашу, тұтқындарды босату және көбінесе ұрлаушылар мен әйелдер арасындағы махаббат байланыстарын, олардың некеге және келісімге әкелгенін қарапайым, қайталанатын және оңай үйретілетін ырғақта баяндайды.
Written in Medieval Greek, the Acritic songs deal with the heroic deeds (ανδραγαθίες) of ἀκρίτες ("frontiersmen"), warriors that lived near the Arab frontiers and fought against the enemy. The constant state of war in the region and the repeated confrontations with the Arabs inspired poets to write down tales of chivalry as a response to a society that wished to be informed or hear details, whether factual or imaginary, of the adventures caused by enemy invasions or of the martial valor of their countrymen who drove the enemy out. The fate of the local civilians — who after each invasion often had to face the loss of family members as well as their own pain — is also a major theme. The invasion and riposte, the hatred for the invader, the desire for revenge, the fate of female prisoners and the endeavours undertaken to achieve their rescue, all inspire the poet who, based on direct narrations by eyewitnesses, organises and develops this pool of information and emotions into a live language with an easily memorable verse. The poet also narrates in recitation, or in a simple, recurring, and easily taught pace, the enslavement, duels, massacres, escapes, release of captives, and often the bonds of affection between kidnappers and women that led to marriage and reconciliation.
Шығу тегі
Көптеген ғалымдар Византиялық акритик ерлік романсының бастауын тоғызыншы және оныншы ғасырлардағы ауызша эпикалық поэзиямен байланыстырады. Грек ғалымы Сократ Куйас (Σωκράτης Κουγέας) ауызша эпостарға ең алғашқы сілтемені он ғасырда Кесария епискобы Аретас айтқан сөзінде кездестіреді, онда ол Пафлагониядағы жергілікті ағыртайлардың (ақын-жыршылардың грек тіліндегі баламасы) қасиеттілер мен Құдайды емес, зорлық-зомбылықты жырлауын айыптайды. Кугеас Аретастың дәл сол кезде Акрит әдебиетінің ошағы болған Орталық Анатолияда қалыптасқан дәстүрді меңзегенін тиянақты түрде атап өтті. Кіші Азияда 1922 жылға дейін сақталған осы маңызды ауызша әндер, бүкіл аймақтың грек халқынан босағанына дейін, Кугеас болжамының дұрыс екенін көрсетеді. Бұл халық әншілері кәсіби немесе жартылай кәсіби болуы мүмкін, олар ақы алған үшін уақытша жұмыстарын тастап, әндерін орындаған. Бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін Кипрде сақталған, онда тойлар мен мерекелерде ән салатын поэтарадтар ("әншілер") бар. Маман Родерик Битонның танымал теориясы бойынша, Диген Акритас поэмасы алғаш рет он екінші ғасырда Константинополь астанасында, империяның Азия провинцияларынан шыққан әскери аристократия элементтерін пайдалана отырып жазылған. Олар XI ғасырдың ортасында Рум сұлтандығы құрылғаннан кейін астанаға қашып келген. Олар өз мәдениеттерін сақтап қалу үшін әндер жазды, соғыс өнеріне, жеке құрметке, батылдыққа және аристократиялық өмір салтына назар аударды.
Most academics trace the origins of Byzantine Akritic chivalric romance to the oral epic poetry of the ninth and tenth centuries. Greek scholar Sokrátes Kuyás (Σωκράτης Κουγέας) dates the earliest reference to oral epics of the tenth century to a speech given by bishop Arethas of Caesarea condemning the local αγύρται (ayirte, the Greek counterpart of troubadours) of Paphlagonia for glorifying violent acts instead of the saints and God. Kougeas aptly observed that Arethas suggests a tradition developed at that time exactly in central Anatolia, which was the cradle of Acritic literature. The preservation of such important oral songs in Asia Minor up to 1922, when the entire region was depopulated of Greeks, proves that Kougeas's assumption is valid. These folk singers may have been professionals, or semi professionals that temporarily abandoned their jobs to sing their songs for pay. This tradition remains today in Cyprus with the ποιηταράδες ("chanters") that sing regularly in festivals and holidays. A famous theory from specialist Roderick Beaton is that the poem of Digenes Akritas was first written in the capital, Constantinople, during the twelfth century, using elements from the military landed aristocracy, originally from the empire's Asian provinces. These had fled to the capital after the establishment of the Sultanate of Rum in the mid eleventh century. They made the songs to keep their culture alive, giving attention to skills in war, personal honour and courage, and an aristocratic way of life.
Өмірбаян
Мұсылмандықтардың алғашқы жаулап алуларымен бірге, шығыстағы аумақтардың тұрғындары соғысқа толы өмірге қадам басты. Сирия 640 жылы басып алынды, содан бері жыл сайын сарацендер Кіші Азияға шабуыл жасауға тырысып, кері қайтар жолда тұтқындарды алып кетті. Қалалар көбінесе Византия армиясымен қайта басып алынды, бірақ Тарс пен Адана он бірінші ғасырға дейін жаулап алынған күйінде қалды. Бірақ жыл сайын басқыншылар кеткен соң, тұрғындардың қайғысы мен азабы, жоғалған жақындарына деген үмітсіздігімен бірге жалғасты. Осы үздірілмейтін соғыс жағдайы Акритика поэзиясының пайда болуына негіз болды. Бұл өлеңдердің батыры – Акрит (Акрит), сол аумақтарды қорғаған барлық византиялық сарбаздардың символы. Әлде қашан император Александр Север заманында, әскерде қызмет еткендері үшін сарбаздарға жер беріліп, ол жерлер олардың ұлдарына мұра болып өтетін болды. Юстиниан I осы жерлерді салықтан босатып бекітті, ал олардың иелерін Прокопий λιμιτανέοι (limitanei) деп атады. Византиялық жүйелік құрылымы құрылған кезде жер иелеріне қосымша жеңілдіктер берілді, соның ішінде көлдер де салықтан босатылды. Константин VII билік еткен кезде Акрит жерлерін иесінің келісімімен де сатуға тыйым салынды. Бұл, ұрылармен күресу үшін маңызды болған атты әскерді сақтау үшін қажет болды. Византияның арабтарға қарсы жеңістерінен кейін, он бірінші ғасырдан бастап шекаралық аймақтар тұрақтанды, қарым-қатынастардағы шиеленіс басылды және назар сыртқы мәселелерден ішкі қауіптерге аударылды.
With the early Muslim conquests came a life of warfare for the residents of the easternmost territories. Syria was occupied in 640 and from then on, every year, Saracens attempted invasions in Asia Minor, carrying off captives on their way back. Cities were usually retaken by the Byzantine army, with the exception of Tarsus and Adana, which remained under occupation until the tenth century; but each year, after the invaders left, the pain and suffering of the inhabitants remained, along with their despair for their beloved ones that were missing. This continuous state of warfare set the stage for Acritic poetry. The hero of these poems, the Ακρίτης (Akritis), is the personification of all Byzantine soldiers that guarded those territories. As early as emperor Alexander Severus, soldiers were vested with land that would pass on to their sons in exchange for their service in the army. Justinian I consolidated these lands as tax free, the owners of which Procopius names as λιμιτανέοι (limitanei). With the creation of the Byzantine theme system the landowners were given further privileges, that also excluded lakes from taxes. During the reign of Constantine VII, Akritic lands were not allowed to be sold, even with the consent of the owner. This was necessary for the preservation of cavalry which was important for dealing with thieves (απελάτες). Following Byzantine successes against the Arabs after the tenth century, the borderlands were stabilised, tensions between them settled down, and attention was diverted away from foreign affairs towards internal dangers.
Мұра
Акрит поэзиясының бейнесі ретінде қазіргі грек әдебиетіне зор ықпал етті. Қазіргі грек тіліне әсер етіп, оны қалыптастырған халықтық тілдік ерекшеліктердің прозасынан басқа, өлеңдердің өзі ұлттық сипатқа ие болғандықтан, грек халқының тарихының сабақтастығының символына айналды. Византиялық ұлтшылдық грек мемлекетінің құрылу кезеңінде және жаңа "Мегалия идеясы" заманында кеңейіп, күшейді. Грек ақындарының ең ірілерінің бірі Костис Паламас өмірінің соңында Диген Акрит туралы өзіндік туындысын дайындап жатқан еді. Византия тарихы, Грекияның толық тарихының бір бөлігі ретінде, тарихшы Константин Папарригопулостан бастау алады. Осы деректер Паламастың "Иамбтар мен Анапасттар" атты өлеңінде Диген Акрит батырын грек-парсы соғыстары мен 1821 жылғы грек төңкерісі арасындағы байланыс көпірі ретінде жырлауға шабыттандырды:
Acritis, as a representation of Acritic poetry, is greatly influential in modern Greek literature. Besides its prose of popular idiom which went on to influence and shape modern Greek, the poems themselves were nationalistic enough in character that they became a symbol of Greek continuity. Byzantine nationalism during the formation of the Greek state and in the age of the new "Megali Idea" was widened and intensified. Kostis Palamas, among the greatest of Greek poets, was preparing his own version of Digenis Acrites before his death. Byzantine history as part of Greece's wider history derives from historian Constantine Paparrigopoulos and it is that which inspired Palamas in one of his poems ("Iambs and Anapaests") to praise the hero of Digenis Acrites as the connecting link between the Greece of the Greco Persian Wars and the 1821 Greek Revolution:
Грек-түрік соғысында (1919–1922) Грекияның жеңілісі "Мегалия идеясының" аяқталуын білдірді, ал Анатолиядан гректердің қоныс аударуымен бірге Акрит туралы аңыз әлсіреді, бірақ толығымен жойылған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Никос Казанцакис Акритқа арналған өлең жазуды жоспарлады, ол бұл жолы ұлттың емес, адамның жоғары және үздіксіз рухани күресінің символы болмақ. Оның тарихи контексі Византиялық дәуірге қатысты болмас еді.
With the defeat of Greece in the Greco Turkish War (1919–1922) signaling the death of the "Megali Idea", and along with population exchange that emptied Anatolia of Greeks, the legend of Akritas was weakened, although not completely erased. After World War II, Nikos Kazantzakis planned on writing his own poem centered on Acritas, who this time would not be the personification of a nation but of the higher and continuous spiritual fight of man. Its historical context would not be Byzantine.