Құрдым қақпанындағы дауыл

Кіріспе

Фрэнк Борзаждың 1940 жылғы фильмі "Қаһарлы дауыл" – 1940 жылы Metro Goldwyn Mayer компаниясы түсірген американдық драмалық фильм. Оны Фрэнк Борзаж режиссерлік етті, басты рөлдерді Маргарет Суллаван мен Джеймс Стюарт сомдады. Фильм Гитлер Германияның канцлері болып, шексіз билікке ие болғаннан кейін неміс халқына тиген әсерді көрсетеді. Роберт Янг, Роберт Стак, Фрэнк Морган, Дэн Дейли, Уорд Бонд және Мария Успенская сияқты актерлер де фильмде ойнады. Фильм жарық көргеннен бір жыл өткен соң, Стюарт Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-әуе күштері қатарында қызмет етуге кірісті.

Сюжет

1933 жылы 30 қаңтарда Австрия шекарасына жақын Германияның тауларында профессор Виктор Рот, студенттерінің сүйікті "арий емес" профессор, өзінің 60 жылдық мерейтойын тойлайды. Оның отбасында әйелі Амели, қызы Фрея, жас ұлы Руди және ересек өгей ұлдары Эрих пен Отто фон Рон бар. Оның сынып оны қошеметпен қарсы алады және Мартин Брейтнер мен Фриц Марберг сыйлық сыйлайды. Профессор өз отбасының "сабырлылығы мен әзіл-сықақ сезімін" мақтан тұтады. Кенеттен бәрі өзгеріп кетеді. Қызметші қыз керемет жаңалық әкелді: Адольф Гитлер Германияның канцлері болды. Радио тыңдап отырмын. Амели еркін ойлаушылар мен арийлер емес адамдармен не болатынын ойлайды. Жас жігіттер жиналысқа барады, бірақ Мартин қарсылық білдіреді. Мартин, Фриц және Фрея қонақүйде кездеседі, онда профессор Вернерді "Хорст Вессел әнін" бірге айтпағаны үшін топ қорлайды. Мартин араласып, қаскөйлер Вернерге кетуге рұқсат береді. Фриц Мартинге ультиматум қояды: партияға қосылыңыз немесе басқа "пацифистік зиянкестермен" бірге жойылыңыз, бірақ Мартин бас тартады. Сыртта топ Вернерді ұрып-соғады. Пойызбен үйге оралғанда Фриц Фрейяны "арий емес" қызына лайықсыз мінез-құлық үшін сынға алады. Профессор Рот нәсілдік тазалық туралы ілімді үйретуден бас тартады, ал оның сабақтарына бойкот жарияланады. Қазір барлығы бірдей киім киген студенттер тыйым салынған кітаптарды өртеп жіберу үшін жиналды. Мартин Фрейяны үйге әкелгенде, күтіп тұрған топ оған шабуыл жасайды. Миссис Рот өз ұлдарын үйден көшіп кеткенде ескертеді. Бірнеше аптадан кейін Фрея Мартиннің таулы фермасына келеді. Ол оны қонақ үйдегі достарымен таныстыруды қалайды. Ол оған өзінің сүйіспеншілігін мойындайды. Профессор Вернер келіп, көмек сұрап жалбарынады, өйткені ол жуырда тұтқындалады. Сол түні Мартин оны тайғанақпен Австрияға алып барады, ал әйелдер полицияның қорқытуына қарсы тұрады. Профессор Рот тұтқындалады және Фрея Фрицке профессорды қайда әкелгенін білуді сұрайды. Фриц Виктордың әйелімен ол тұтқындалған концлагерде қысқа кездесуін ұйымдастырады. Виктор Фрейя мен Рудимен бірге елден кетуді сұрайды. Отто үйге профессордың өлгені туралы хабармен келеді, ол жүрек соғысынан қайтыс болды деп болжанады, бірақ Фрея оны өлтірді деп санайды. Шекарада Фрейя әкесінің басылмаған қолжазбасын алып жүргені үшін ұсталады. Мартиннің анасы Фрейяға Мартиннің оны Австрияға алып кетуге фермада күтіп тұрғанын жазады. Мартин мен Фрея Хилданың батасымен қалыңдықтың тостағанынан ішеді. Басқа жерде нацистер Эльзаны ол кіру қағазын аша бермегенше ұрып-соғады. Гестапо офицері Фрицтің адалдығын сынап, оны шаңғы патрулінің басшысы етеді. Фриц Мартин мен Фрейяға қауіпсіз жерге шаңғымен жүзуге тырысқанда, оларға оқ атуды бұйырады. Фрея Австрияда Мартиннің қолында қайтыс болады. Роттардың үйінде Фриц Эрих пен Оттоға Фреяның өлімін айтып, "Бұл менің міндетім еді!" деп жылап қашады. Эрих Мартиннің бостандыққа шығуына ашуланып, үйден қашып кетеді. Отто кетер алдында, ол сол жерде болған кейбір әңгімелерді еске алады. Кейбірін, әкесінің айтқан сөздерін еске алады. Аспандағы бір әннің үстінде бір адам былай дейді: "Мен қақпаның алдында тұрған адамға: "Маған жарық беріңіз, мен бейтаныс жерге аман-есен аяқ бассам болады. Сонда пайғамбар оған: "Қараңғыға түсіп, Құдайға сеніп, Оның құдіретіне сеніп, Оған сиынып мінажат етіңдер!" - деп бұйырды. Бұл - жарықтан да жақсы, әрі белгілі жолдан да қауіпсіз".

In the mountains of Germany near the Austrian border on January 30, 1933, Professor Viktor Roth, a distinguished "non Aryan" professor who is adored by his students, celebrates his 60th birthday. His family consists of his wife Amelie, his daughter Freya, his young son Rudi and his adult stepsons Erich and Otto von Rohn. His class greets him with applause and a trophy presented by Martin Breitner and Fritz Marberg. The professor is proud of his family's "tolerance and sense of humor." Suddenly, everything changes. The maid brings wonderful news: Adolf Hitler has become chancellor of Germany. Listening to the radio. Amelie worries about what will happen to free thinkers and non Aryans. The ecstatic young men leave for a meeting, but Martin demurs. Martin, Fritz, and Freya meet at an inn, where Professor Werner is bullied by a gang for not singing along with the "Horst Wessel Song." Martin interferes and the bullies allow Werner to leave. Fritz delivers Martin an ultimatum: join the party or be wiped out with other "pacifist vermin," but Martin refuses. Outside, the gang is beating Werner. On the train ride home, Fritz criticizes Freya for behavior unbecoming the daughter of a "non Aryan." Professor Roth refuses to teach the doctrine of racial purity, and his classes are boycotted. Students, who are now all in uniform, rally to burn banned books. When Martin brings Freya home, the waiting gang assaults him. Mrs. Roth intervenes, admonishing her sons, who move out of their home. Weeks later, Freya comes to Martin's mountain farm. She wants him to meet their friends at the inn. He confesses his love to her. Professor Werner appears, begging for help because he is soon to be arrested. That night, Martin takes him on skis through a secret pass to Austria while the women successfully resist police attempts to intimidate them. Professor Roth is arrested and Freya begs Fritz to learn where the professor has been taken. Fritz reluctantly arranges a brief meeting between Viktor and his wife at the concentration camp where he is imprisoned. Viktor urges her to leave the country with Freya and Rudi. Otto comes home with news that the professor has died, supposedly from a heart attack, but Freya believes that he was killed. At the border, Freya is detained for carrying her father's unpublished manuscript. Martin's mother writes to tell Freya that Martin is waiting at the farm to take her to Austria. Martin and Freya drink from the bride cup, with Hilda's blessing. Elsewhere, the Nazis beat Elsa until she reveals the pass. A Gestapo officer testing Fritz's loyalty makes him leader of the ski patrol. Fritz orders them to fire at Martin and Freya as they attempt to ski to safety. Freya dies in Martin's arms in Austria. In the Roths' home, Fritz tells Erich and Otto of Freya's death and flees, crying, "It was my duty!" Erich is furious that Martin is free and storms out of the house. Before Otto leaves, he recalls in his mind some conversations that had taken place there some, words by his father. Over celestial music, a man speaks: "I said to a man who stood at a gate, Give me a light that I may tread safely into the unknown. And he replied, Go out into the darkness and put your hand into the hand of God. That shall be to you better than a light, and safer than a known way."

Өндіріс

Фильм 1937 жылғы британдық жазушы Филис Боттомның «Өлімге ұшыраған дауыл» романы негізінде түсірілген. Филис 1924 жылы күйеуі Альбан Эрнан Форбс Деннистің Австрияға тағайындалуына байланысты Австрияға көшіп келген. Деннис британдық дипломат және МИ6 станциясының басшысы болған, ол Австрия, Венгрия және Югославия жауапкершілігін жүктеген. 1930 жылы ол Мюнхенге көшкен. Ол фашизмнің өрлеуіне, нацистік партияның билікке келуіне және нацистік Германияның өзгеруіне куә болды. Фильмнің сценарийі кітаптағы оқиғадан айтарлықтай өзгеше болды, бірақ Боттом фильм кітаптың мәнін сақтады деп ойлады. Дегенмен, Боттом былай деп жазды: «Нацист болу дегеннің мәні шындықпен және айқындықпен көрсетілген, бірақ еврей профессоры мен оның ұлы Руди арасындағы сахнада батылдық азайып кеткен. Әкесінің жақсы еврейдің анықтамасын білетіндер фильмде оның толық мағынасын байқамайды, себебі басты идея маңызсыз сөздермен жабылып тасталған». «Өлімге ұшыраған дауыл» 1941 жылғы желтоқсанда Америка Екінші дүниежүзілік соғысқа кіргенге дейін шыққан, нацистерге қарсы бағытталған сирек голливуд фильмдерінің бірі болды. Фрея Рот кейіпкері – Юнкер анасы мен «арий емес» әкесінің қызы. Фрея, оның әкесі және Руди еврейлер екені айтылады, бірақ «еврей» сөзі ешқашан қолданылмайды және олар «арий емес» деп сипатталады. Алайда, профессор Ротты концлагерде әйелінің келу сахнасында оның көйлегінің жеңінде үлкен «J» әрпі байқалады (бұл нацистер еврейлерді киімдеріне тағуға мәжбүрлеген сары Дәуіт жұлдызын білдіруі мүмкін). Эрих пен Отто фон Рон «арий емес», бірақ олар байланыс арқылы айыпталудан қорқады. Фильм нацистік үкіметтің ашуын тудырды, нәтижесінде Германиядағы барлық MGM фильмдеріне тыйым салынды. Таулық қар көріністері Юта штатының Солт-Лейк-Сити және Айдахо штатының Сан-Валли қалаларында түсірілді. Музыкасын жүлделі композитор Бронислав Капер және Евгений Задор жазған, бірақ олар Эдвард Кейн псевдонимімен көрсетілген. MGM 1938 жылғы «Үш дос» фильмінде пайдалану үшін «Хорст Вессел әнінің» құқығы үшін 250 доллар төлеген. Алайда, 1940 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, неміс баспагері әнді пайдалану үшін сценарийді мақұлдауды талап етті. MGM бұл талапты елемеді және Задорға Эрл Бренттің сөздерімен «Хорст Вессел әнін» ағылшын тіліне аударды. Әннің ағылшын нұсқасы «Close Up The Ranks» деп аталды. Фильм «Жыл қақпасы» өлеңінен алынған үзіндімен аяқталады, оны король Георг VI 1939 жылғы Рождестволық радио хабарламасында айтқаннан кейін танымал еткен. «Өлімге ұшыраған дауыл» Маргарет Саллаван мен Джеймс Стюарт бірге түскен соңғы фильм болды.

The film is based on the 1937 novel The Mortal Storm by the British writer Phyllis Bottome, who had moved to Austria in 1924 when her husband Alban Ernan Forbes Dennis was posted there. Dennis was a British diplomat and a MI6 station head with responsibility for Austria, Hungary and Yugoslavia. In 1930, she moved to Munich. She witnessed the rise of fascism, the rise to power of the Nazi party and the transformation of Nazi Germany. The film's script diverged considerably from the story told in the book, but Bottome felt that the film retained the book's essence. However, Bottome wrote: "What it is to be a Nazi has been shown with unequivocal sincerity and life likeness, but in the scene between the Jewish professor and his son, Rudi, there was a watering down of courage. Those familiar with the father’s definition of a good Jew will miss its full significance in the film because the central idea has been overlaid by insignificant words." The Mortal Storm was one of the few directly anti Nazi Hollywood films released before the American entry into World War II in December 1941. The Freya Roth character is the daughter of a Junker mother and a "non Aryan" father. It is implied that Freya, her father and Rudi are Jews, but the word "Jew" is never actually used, and they are identified as "non Aryans." However, in the scene where professor Roth is visited by his wife in the concentration camp, the sleeves of his shirt bear the large letter J (possibly to represent the yellow Star of David that Jews were forced by the Nazis to wear on their clothing). Erich and Otto von Rohn are not "non Aryan," but they must fear guilt by association. The film infuriated the Nazi government; as a result, all MGM films were subsequently banned in Germany. Mountain snow scenes were filmed in Salt Lake City, Utah and Sun Valley, Idaho. The score by award winning composer Bronislau Kaper and by Eugene Zador was credited to the pseudonym of Edward Kane. MGM paid $250 for the rights to the "Horst Wessel Song" for use in the 1938 film Three Comrades. However, with the World War II underway in 1940, the German publisher demanded script approval in return for usage of the song. MGM ignored the request, and had Zador simply arrange the "Horst Wessel Lied" with English lyrics by Earl Brent. The English version of the song was titled "Close Up The Ranks". The film concludes with an excerpt from the poem "The Gate of the Year," which King George VI made famous when he quoted it during his Christmas 1939 radio broadcast. The Mortal Storm was the last film in which Margaret Sullavan and James Stewart appeared together.

Қабылдау

The New York Times газетінің Bosley Crowther сыншысы «The Mortal Storm» фильмін «таңғажайып режиссураланған және ойналған, ең терең трагедиядан туған құмарлы драма, қазіргі уақытта тек қаһармандық стойкалықты көрсетуімен ғана жұбаныш сыйлайды» деп атады. Говард Барнс New York Herald Tribune газетінде фильмнің шығуына қарай Еуропа соғыста болғанына өкініш білдірді: «Жарым жыл бұрын, бұл фильм қазіргіден гөрі әлдеқайда күшті әсер етер еді. Бұл MGM-нің кінәсі емес, бірақ «The Mortal Storm» фильмін түсіру уақыты өте жаманға келді». Variety журналында былай делінген: «Бұл нацистерге қарсы түсірілген алғашқы фильм емес, бірақ Гитлер тарапынан ұсынылған саяси және әлеуметтік теорияларды айыптаған, тоталитарлық идеяны ашып көрсеткен ең тиімді фильм». Джон Мошер The New Yorker журналында фильмнің сюжеті «қандай да бір театрлық әуессіздіксіз» ұсынылғанын жоғары бағалады және былай қосты: «Фрэнк Борзаждың режиссурасының ерекшелігі – оның тартымдылығы. Қиын оқиға қорқынышты көріністерсіз айтылады. Көрсетілгеннен гөрі, оқиғаның артында жатқан нәрсе нашар деп сезінесіз». «The Mortal Storm» 1940 жылғы ең жақсы фильмдерді анықтаған 546 сыншының Film Daily жүргізген жыл соңындағы жалпыұлттық сауалнамасында оныншы орын алды. Rotten Tomatoes сайтындағы 11 рецензияға сүйенген фильмнің жаңалық деңгейі 100% құрайды.