Кіріспе

Клайд Джеронимидің 1943 жылғы қысқаметражды анимациялық фильмі. "Өлімге тәрбие: Нацисттің қалыптасуы" – Уолт Дисней Продакшнс компаниясының өндірісімен жасалған және 1943 жылдың 15 қаңтарында RKO Radio Pictures тарапынан шығарылған, "Fighting Frontier" фильмімен бірге кинотеатрларда көрсетілген американдық анимациялық үгіт фильм. Фильмді Клайд Джероними түсірген, ал анимациясын негізінен Мильт Кал, Уорд Кимболл, Фрэнк Томас және Билл Титла жасаған. Қысқаметражды фильм американдық автор Грегор Зимердің осы аттас деректі кітабының негізінде түсірілген. Фильмде нацистік Германияда туып өскен Ханс, оның Гитлерюгендтегі тәрбиесі және соңынан соғысқа қатысуы туралы айтылады.

Сюжет

Фильмнің басында неміс жұбы нацистік неміс бюрократына таза арий қанды екенін дәлелдеп, судьяның рұқсатымен Ханс деп аталатын ұлын, тыйым салынған есімдер тізіміне кірмегендіктен, фюрер Адольф Гитлер мен нацистік партияға қызмет етуге беруге келіседі. Оларға қызметтері үшін марапат ретінде, сол бюрократтан "Менің күресім" кітабының бір данасы табыс етіледі, ал олардың паспортында тағы 12 балаға орын қарастырылған (ерлі-зайыптылар Отан үшін көп балалы отбасы құруға тиіс деген үмітте). Бұдан кейін мультфильмнің жалғыз ұзақ комедиялық бөлімі басталады, ол фильмнің қалған бөлігімен салыстырғанда әлдеқайда жеңіл тонға ие. Көрермендерге Ханс өскенде, Гитлерді Германияны құтқаратын рыцарь ханзадасы ретінде бейнелейтін, демократияны зұлым сиқыршы ретінде көрсететін "Ұйқылы сұлу" ертегісінің бұрмаланған нұсқасын естиді. Айтқыш сарказммен: "Осы оқиғаның мәнісі – Гитлер Германияны аяғына тұрғызды, оны мінгізіп, саяхатқа шығарды". Осындай бұрмаланған балалар әңгімесінің арқасында Ханс Гитлерге қызығушылық танытады, ол және Гитлер жастарының қалған мүшелері Гитлердің рыцарь киімін киген портретіне салют етеді. Келесі сахнада Ханс ауырып, төсекке жатады. Анасы оның жазылып кетуіне уақыт кетпесе, оны өлтіру лагеріне алып кетеді деп ойлап, оның үшін дұға етеді. Бір нацист офицері Хансты алып кету үшін есікті қағып тұр, бірақ анасы оның ауырып, күтімге мұқтаж екенін айтады. Офицер оған баласын тез арада сауықтырып, оны алып кетуге дайындауды бұйырады, егер Ханс жазылмаса, оны өлтіретінін аңғартады. Ол оған оның әлсіреуіне және рухын жоғалтуына себеп болатын ештеңе жасамауға бұйырады, өйткені жауынгер ешқандай эмоцияны, мейірімділікті немесе сезімді көрсетпеуі керек. Ханс ақырында қалпына келіп, мектеп сыныбында "білім алуын" жалғастырады, онда Ханс және оның барлық сыныптастары Гитлер, Герман Геринг және Йозеф Геббельс портреттеріне Гитлер салютын етеді. Содан кейін олар мұғалім тақтаға түлкі қоянды жеп жатқан сурет салып жатқанын көреді, бұл Ханстың қоянға аяу сезіміне ортақ болуына себеп болады. Мұғалім оның бұл сөзіне ашуланып, оны бұрышқа отырғызып, "Думмкопф" ("ақымақ" немесе "ақылсыз") деп атайды, ал оның сыныптастары оған күліп жатысады. Ханс бұрышта отырғанда, сыныптастарының қалғаны мультфильмді "әскерде әлсіздікке орын жоқ" және "күшті әлсізді билейді" деп "дұрыс" түсіндіргенін естиді, мұғалім Ханс енді қоян туралы не ойлайтынын сұрайды, ол бұрынғы сөзін қайтарады және әлсіздікті жою керек екенін мойындайды, бұл мұғалімді қуантады. Содан кейін Ханс кітап өртеу науқанына қатысады, Гитлердің идеяларына қарсы тұратын кітаптарды (Альберт Эйнштейн, Барух Спиноза және Вольтер) өртейді, Киелі кітапты "Менің күресіммен" ауыстырады және айқышқа нацистік қылышты орнатады. Содан кейін Ханс келесі бірнеше жылды "Жүргізу және салюттеу, салюттеу және жүріспен" өткізеді. Ол жасөспірім шағына жетеді (Штурмбаттюльге ұқсас киім киіп), әлі де "жүргізу және салюттеуді" жалғастырады, осылайша ересекке айналады немесе "Жақсы нацист" (қазір Вермахт пен СС киімінде) Гитлерге қарсы шыққандарға жеккөрушілікпен қарайды. Оның бойына "күлкі, үміт, төзімділік немесе мейірімділік" сезімі сіңбегендіктен, ол "партия қалаған нәрсені ғана көреді, партия қалаған нәрсені ғана айтады және партия қалаған нәрсені ғана жасайды". Соңында Ханс және басқа неміс сарбаздары соғысқа аттанады, бірақ олар бір-біріне ұқсас қабірлердің қатарына айналып, үстіне тек свастика мен қасқыр қалқан орнатылады. Осылайша Ханстың білімі толыққанды аяқталады – "өлімге арналған білімі".

Өндіріс

Education for Death: The Making of the Nazi 1941-1945 жылдар аралығында Диснейдің 32 анимациялық қысқаметражды фильм түсіруге үкіметтік тапсырыс алған кезде жарық көрді. 1940 жылы Уолт Дисней өзінің бюджетінен төрт есе көп қаражатты "Фантазия" (1940) көркем фильміне жұмсады, бірақ ол прокатта үлкен табыс әкелмеді. Банкроттыққа қауіпті жағдайға түсіп, қызметкерлерінің жартысы ереуілде болған Уолт Дисней студияға ақша табудың жолын іздеуге мәжбүр болды. Студияның әскери ұшақтар өндіретін Lockheed компаниясына жақын орналасқандығы АҚШ үкіметімен 32 қысқаметражды пропагандалық фильмді түсіру бойынша келісімшарт жасауға мүмкіндік берді, әр фильм үшін 4500 доллар төленді. Бұл компанияны банкроттықтан сақтап, қызметкерлерін жалақымен қамтамасыз етуге көмектесті. Кейіпкерлердің сөйлесетін тілі неміс тілінде, субтитрлер жоқ және Арт Смиттен шыққан жалғыз ағылшын тіліндегі баяндамамен тікелей аударылмаған. Факелдік митинг сахнасында Адольф Гитлердің толыққанды демагогиялық сөйлеген дауысы қолданылады. Содан кейін Ханс басқа Гитлер жастарымен бірге неміс солдаты болады.

Үй медиасы

Қысқа фильм 2004 жылдың 18 мамырында «Walt Disney Treasures: Walt Disney on the Front Lines» жинағында жарық көрді.

Зимер кітабымен байланысы

Грегор Зимер, 1928 жылдан 1939 жылға дейін Германияда тұрған американдық жазушы және педагог, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германиядан қашқаннан кейін «Өлімге тәрбие» кітабын жазды. Кітапта неміс жастарын нацистік идеологияда тәрбиелеудің қандай болғаны көрсетіледі. Оқиға жастар тобының нацистік жасақ жетекшісі Франценнің басшылығымен орманға саяхатқа шығуына арналған. Түн құлпыра бастағанда Францен «жастарға адамзаттың тазалығын сақтау парызы туралы лекция оқып, осы міндетті салтанатты рәсіммен бекітуді ұсынады: «Біздіңше ойламайтындардың соңы от пен құлпыру болады» дейді. Францен алты кітап таратады: Талмуд, Құран, Шекспирдің шығармалары, Версаль келісімі, Иосиф Сталиннің өмірбаяны және Киелі кітап. Кітаптар шеңбер бойымен беріліп, әр бала кітаптарға түкіреді, сосын Франценге қайтарады, ол оларды керосинмен сылап, отқа қояды. Одан кейін жастар оттың айналасында «Deutschlandlied» («Deutschland, Deutschland über alles») және Хорст Вессел әнұранын шырқайды. Кітап екі бейімдеуге әсер етті: «Өлімге тәрбиелеу» және «Гитлер балалары». Біріншісі Зимердің қорытындыларын өте қастер тұтып, Ханстың нәрлі, мейірімді жастан тізгінталған, ауыздықталып, нацистік құрылысқа айналуын көрсетті. Шайқас жасағы мен саяхат көрінісі сынып бөлмесіне көшіріледі, онда мұғалім студенттерге табиғат заңдары туралы, күшті түлкінің әлсіз қоянды өлтіруге құқылы екендігі туралы айтады. Ханс мұғаліммен келіспегенде, ол қатарға келгенше жазаланады. Кітапты өртеу көрінісі нацистік трансформация мен құлпырудың соңғы жиынтығының бөлігі болып табылады. Онда жаппай жиналған адамдар Джон Милтон, Барух Спиноза, Альберт Эйнштейн, Вольтер және Томас Маннның кітаптарын отқа ұстап, өртегені көрсетіледі. Содан кейін Феликс Мендельсонның үйлену маршының өртелуі, нацистік нәсілдік заңдарға сілтеме жасап, өнер туындыларын өртеу көрсетіледі.