Кіріспе
1935 жылғы нацистік үгіт фильмі – «Жеңіс еркі» (Triumph des Willens) – 1935 жылғы неміс нацистік үгіт фильмі, режиссері, продюсері, монтаждаушысы және қосымша сценарий авторы – Лени Рифеншталь. Фильмді Адольф Гитлер тапсырыс берді және ресми емес атқарушы продюсер ретінде қызмет етті; оның аты ашылу титрлерінде көрсетілген. Ол 1934 жылы Нюрнбергте өткен нацистік партияның съезін көрсетеді, онда 700 000-нан астам нацистік жақтастар қатысты. Фильмде Гитлер, Рудольф Гесс және Юлиус Штрайхер сияқты нацистік көшбасшыларының съезде айтқан сөздерінен үзінділер, сондай-ақ Sturmabteilung (SA) және Schutzstaffel (SS) әскерлерінің жаппай жиналуы мен халықтың реакциясы көрсетілген. Фильмнің басты тақырыбы – Гитлер басшылығымен Германияның қайтадан күшті державаға айналуы. Фильм «Ұзын пышақ түнінен» кейін түсірілді, сондықтан бұрынғы SA мүшелерінің көптеген көрнекті өкілдері кадрда жоқ. 1935 жылғы наурыз айында көрсетілгеннен кейін, фильм үгіт құралы ретінде қолданылатын маңызды мысалға айналды және ел ішінде жақсы қабылданды. Рифенштальдың қолданған тәсілдері – қозғалатын камералар, әуеден түсірілген кадрлар, бұрмаланған перспективаны жасау үшін ұзақ фокус линзаларын пайдалану, музыка мен операторлық өнерге революциялық көзқарас – «Жеңіс еркіне» тарихтағы ең ұлы үгіт фильмдерінің бірі деген атаққа ие етті. Ол Германия, Франция және Италияда бірнеше сыйлыққа ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франк Капраның «Не үшін күресеміз» атты жеті фильмдік сериясы тікелей «Жеңіс еркінен» және АҚШ-тың оған берген жауабынан шабыттанды. Қазіргі Германияда фильм цензураланбаған, бірақ соттар оны нацистік үгіт ретінде қарастырады, сондықтан оны қоғамдық көрсетілімдерде білім беру контекстінде көрсету қажет. Фильм бүгінгі күнге дейін фильмдерге, деректі фильмдерге және жарнамаларға әсер етеді.
Triumph of the Will (Triumph des Willens) is a 1935 German Nazi propaganda film directed, produced, edited and co written by Leni Riefenstahl. Adolf Hitler commissioned the film and served as an unofficial executive producer; his name appears in the opening titles. It chronicles the 1934 Nazi Party Congress in Nuremberg, which was attended by more than 700,000 Nazi supporters. The film contains excerpts of speeches given by Nazi leaders at the Congress, including Hitler, Rudolf Hess and Julius Streicher, interspersed with footage of massed Sturmabteilung (SA) and Schutzstaffel (SS) troops and public reaction. Its overriding theme is the return of Germany as a great power with Hitler as its leader. The film was produced after the Night of the Long Knives, and many formerly prominent SA members are absent. Following its release in March 1935, it became a major example of film used as propaganda and was well received at home. Riefenstahl's techniques—such as moving cameras, aerial photography, the use of long focus lenses to create a distorted perspective, and the revolutionary approach to the use of music and cinematography—have earned Triumph of the Will recognition as one of the greatest propaganda films in history. It won several awards in Germany, France and Italy. During World War II, Frank Capra's seven film series Why We Fight was directly inspired by Triumph of the Will and the United States' response to it. In present day Germany, the film is not censored but the courts commonly classify it as Nazi propaganda, which requires an educational context for public screenings. The film continues to influence films, documentaries and commercials to this day.
Қысқаша мазмұны
Фильм 1934 жылдың 5 қыркүйегі деп жарияланған прологпен басталады, сонымен қатар Бірінші дүниежүзілік соғыстан, Версаль келісімінен, Гитлердің канцлер болып тағайындалуынан бергі уақыт, оның сол күні Нюрнбергке сапарымен аяқталады. Бұл фильмдегі жалғыз түсіндірме. 1-күн: Фильм қаланың үстіндегі бұлттарды бейнелейді, содан кейін бұлттар арқылы төмендегі жиналған адамдардың үстінен өтеді, сахнаның сұлулығы мен ұлылығын көрсету мақсатында. Гитлер ұшағының крест тәрізді көлеңкесі төменде жүріп бара жатқан кішкентай тұлғалардың үстінен өтеді, осы кезде Хорст Вессел әнінің оркестрлік нұсқасы ойнайды. Нюрнберг әуежайына жеткен соң Гитлер және басқа да нацистік көшбасшылар ұшақтан шығып, зор қошемет пен шулы қарсы алумен күшінде. Содан кейін оны Нюрнбергке, сондай-ақ ынталы халықтың арасынан қонақ үйіне апарады, онда кешкі митинг өтеді. 2-күн: Екінші күн Нюрнбергтің таңғы көріністерімен басталады, оған Рихард Вагнердің «Нюрнберг шебері» операсының III актісінен (Wach Auf!) үзінді қосады. Одан кейін Рейх партиясының съезінің ашылуына дайындалып жатқан қатысушылардың монтажы және Луитпольд аренасына келген жоғары лауазымды нацистік шенеуніктердің кадрлары көрсетіледі. Фильм соңында Рудольф Гесс Конгресс басталғанын жариялаған ашылу салтанатына көшеді. Содан кейін камера нацистік иерархияның көп бөлігін таныстырады және олардың ашылу сөздерін қамтиды, олардың ішінде Йозеф Геббельс, Альфред Розенберг, Ханс Франк, Фриц Тодт, Роберт Лей және Юлиус Штрейхер бар. Содан кейін фильм Рейхсарбейтсдиенст (Еңбек қызметі) үшін ашық алаңдағы митингке көшеді, ол негізінен қазықтары бар ер адамдардың жартылай әскери жаттығуларынан тұрады. Осы жерде Гитлер Еңбек қызметінің артықшылықтары туралы және Германияны қайта құрудағы еңбегі үшін мақтаған алғашқы сөзін айтады. Содан кейін күн SA-ның факелдік шеруімен және Виктор Лютце көпшілік алдында сөйлеген отшашумен аяқталады. 3-күн: Үшінші күн Гитлер жастарының парад алаңындағы митингісімен басталады. Камера тағы да нацистік сарайлардың келуін және Балдур фон Ширахтың Гитлерді таныстыруын көрсетеді. Содан кейін Гитлер жастарға арнап, олардың қалай қатаңдап, құрбандыққа дайын болу керектігін әскери терминдермен сипаттайды. Барлық қатысушылар, соның ішінде генерал Вернер фон Бломберг, содан кейін әскери қабылдауға және тексеруге жиналады, онда Вермахттың атты әскері мен түрлі бронетехникалар болады. Сол түні Гитлер партияның төменгі лауазымды шенеуніктеріне факелдің жарығымен тағы бір сөз сөйлейді, ол нацистер билікті алғаннан бері бір жылды еске алады және партия мен мемлекет біртұтас екенін жариялайды. 4-күн: Фильмнің ең есте қаларлық көрінісі төртінші күнінің соңында көрсетіледі. Гитлер Генрих Гиммлер мен Виктор Лютцемен бірге бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқандардың ескерткіштеріне гүл шоғын қою үшін 150,000-нан астам SA және SS әскерлерімен бірге ұзақ және кең алаңнан өтеді. Содан кейін Гитлер SA және SS сапын қарап шығады, содан кейін Гитлер мен Лютце бірнеше ай бұрын SA-ны тазарту туралы сөйлейтін сөз сөйлейді. Лютце SA-ның режимге адалдығын қайта растайды, ал Гитлер Эрнст Рем жасаған қылмыстардан SA-ны ақталады. Жаңа партиялық тулар Блютфанеге (Бейр-холл төңкерісі кезінде құлаған нацистер алып жүретін матадан жасалған ту) жанасу арқылы киелендіріледі және Нюрнберг фрауенкирхесі алдындағы соңғы шеруден кейін Гитлер өзінің қорытынды сөзін айтады. Онда ол Германиядағы нацистік партияның басымдығын қайталайды, «Барлық адал немістер ұлттық социалистерге айналады. Тек ең жақсы ұлттық социалистер ғана партиялық жолдастар!» дейді. Содан кейін Гесс жиналған көпшілікке жетекшілік етіп, Гитлер үшін соңғы «Сieg Heil!» салютін жасайды, осымен партиялық съез аяқталады. Бүкіл көпшілік Хорст Вессел әнін шырқайды, камера алып Свастика байрағына тікелей бағытталған, ол нацистік партия формасындағы силуэттік ер адамдардың қатарына айналады, «Қызыл майданнан атып өлтірілген жолдастар мен реакционерлер біздің қатарларымызда рухпен бірге жүреді» деген сөздер ойнайды.
Өндіріс
Рифеншталь – танымал неміс актрисасы, ол өзінің алғашқы фильмін 1932 жылы «Das blaue Licht» (Көк жарық) деп атады. Гитлер «Көк жарық» фильміне таңғалып, 1933 жылы одан нацистердің Нюрнбергтегі жыл сайынғы митингісі туралы фильм түсіруді сұрады, нәтижесінде «Der Sieg des Glaubens» (Иманның жеңісі) дүниеге келді. Гитлер Рифенштальді саяси көзқарасы жоқ көрермендерге ұнату үшін фильмді мүмкіндігінше «көркемдік тұрғыдан қанағаттандырарлық» ету мақсатымен таңдады, бірақ сонымен қатар, пропагандада ешқандай күмәнді элементке жол бермеу керектігіне сенді. «Иманның жеңісі» көптеген техникалық қиындықтарға тап болды, оның ішінде дайындық жұмыстарының жетіспеушілігі (Рифеншталь бірнеше күн ғана берілгенін хабарлады) және Гитлердің түсірілімге түсуге құлшынбауы. Фильм прокатта сәтті болғанымен, кейіннен SA басшысы Эрнст Рёмнің, фильмде маңызды рөл ойнаған тұлғаның, «Ұзын пышақ түнінде» өлімге кесілуінен кейін нацистер үшін үлкен ұятқа айналды. Рёмге қатысты барлық сілтемелерді неміс тарихынан мүлдем жоюға бұйрық берілді, соның ішінде «Иманның жеңісі» фильмінің барлық көшірмелерін жою да осыған кірді. 1980 жылдарға дейін фильм жоғалған деп есептелді, содан кейін Германия Демократиялық Республикасының кино архивінен бір көшірме табылды. 1934 жылдың сәуір айында Рифеншталь Гитлерден «Иманның жеңісі» фильмінің жалғасын жасауды тапсырды. Алайда Рифеншталь өзінің «Tiefland» (Тайфленд) фильмін түсіруге (ол тек 1954 жылы жарық көрді) ден қойды, ал режиссер Уолтер Раттман партиялық фильмде жұмыс істеді. Раттманның идеялары «Иманның жеңісі» фильмінен айқын түрде ерекшеленді және фильмнің назарын Гитлердің өзіне емес, нацистік қозғалыстың тарихына аударуға бағытталды. Гитлер 1934 жылдың 6 желтоқсанында студияға келіп, Раттманды жобадан толығымен шеттетіп, «Triumph des Willens» (Еркінің жеңісі) болашақ фильмін Рифенштальдың жеке басқаруына тапсырды.
Түсірілім
Фильм "Иман жеңісі" сияқты, Нюрнберг қаласының көріністері, тіпті мысықтың да түсірілімі, екі фильмде де қалалық көлік сахнасына енгізілген. Герберт Виндт "Иман жеңісінен" көптеген музыкалық үзінділерін "Еркінің жеңісінде" қайта пайдаланды, оның музыкасын да өзі жазған. Рифеншталь "Еркінің жеңісін" шамамен 280 000 RM (1934 жылы шамамен 110 000 АҚШ доллары, 2015 жылы 1,54 млн доллар) бюджетпен түсірді. Партия мүшелері, әскерилер және Геббельс сияқты жоғары ранкті нацистердің көмегімен кең ауқымды дайындық жүргізілді. 1975 жылы Сюзан Сонтаг "Митинг тек керемет жаппай жиын ретінде ғана емес, керемет үгіт фильмі ретінде жоспарланған" деді. Гитлердің жеке сәулетшісі Альберт Шпеер Нюрнбергтегі алаң дизайнын жасады және шараны үйлестірудің көп бөлігін атқарды. Рифеншталь қалаған камера бұрыштарын алу үшін спикерлер алаңының алдына шұңқырлар қазылды, ал операторлары көпшіліктің қозғалыстағы суреттерін түсіру үшін рельстер төселді. Дайын материалдардағы дыбыс жеткіліксіз болғандықтан, жетекші партия мүшелері мен жоғары лауазымды шенеуніктер студияда өз сөздерін қайтадан оқыды. Рифеншталь екі сағаттық фильмді жасау үшін шамамен 61 сағат түсірді.
Қабылдау
"Триумф воли" 1935 жылдың 28 наурызында Берлиндегі Ufa Palace театрында тұңғыш рет көрсетіліп, бірден үлкен жетістікке ие болды. Екі айдың ішінде фильм 815 000 рейхсмарка (1933 жылы 0,815 тең) табыс әкелді, ал Ufa оны сол жылғы ең табысты үш фильмнің бірі деп санады. Гитлер фильмді "Біздің қозғалыстың күші мен сұлулығын теңдестіре алмайтын мақтау" деп бағалады. Рифеншталь өз еңбегі үшін Германияның кино сыйлығын (Deutscher Filmpreis), 1935 жылғы Венеция биенналесінде алтын медаль және 1937 жылғы Париждегі әлемдік көрмеде Гран-примен марапатталды. Дегенмен, фильм фашизмге жаппай жаңа "мүміндердің" келуіне әкеледі деген пікірлер аз болды, ал нацистер фильмді Германиядан тыс жерлерде насихаттауға көп күш жұмсаған жоқ. Кино тарихшысы Ричард Тейлор да "Триумф воли" фильмінің нацистік Германияда үгіт-насихат мақсатында кеңінен қолданылмағанын айтты. 2003 жылы "The Independent" газеті былай деп жазды: "Триумф воли" көптеген дана жігіттер мен әйелдерді баурап алып, оларды жек көрудің орнына құрметтеуге көндірді және нацистерге бүкіл әлемде достар мен одақтастар табуға көмектесті". Басқа елдердегі қабылдау мұндай ынталы болған жоқ. Британдық деректі фильм режиссері Пол Рота оны "жалықтыратын" деп сипаттады, ал басқалары оның нацистік көзқарастарынан жиренді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франк Капра "Неліктен біз соғысамыз" (Why We Fight) атты фильмдер сериясын жасауға көмектесті, ол АҚШ үкіметінің тапсырысымен түсірілген, "Триумф воли" фильмінен алынған кадрларды пайдаланды, бірақ оларды жаңа контекстке енгізіп, одақтастардың мүддесін қорғады. Кейін Капра "Триумф воли" "оқ атып, бомба тастамады, бірақ қарсылық танысуға деген жігерді жоюға бағытталған психологиялық қару ретінде соншалықты қауіпті болды" деді. "Триумф воли" фильмінен алынған үзінділер "Генерал Адольф билікке келеді" атты одақтастардың үгіт фильмінде де қолданылды. Сап түзеп бара жатқан әскерлер мен Гитлердің нацистік сәлемдемесі музыкамен билейтін қуыршақтарға ұқсады. Даниялық қарсылық қозғалысы кинотеатрларды басып алып, проекторшыға "Ламбет шеруін" (осылай да аталды) көрсетуге мәжбүр етті; Эрик Барроу былай деді: "Бұл қауіптің өте жоғары екеніне қарамастан, Гитлерді қынжырлы күлкіге қалдыру мүмкіндігі оны ақтады". Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ақын Дилан Томас "Олар - ерлер" (These Are The Men) атты үгіт фильмінің сценарийін жазып, оны Нацистердің басшылығын жамандау үшін "Триумф воли" кадрларын пайдаланды. "Триумф воли" фильміне берілген жауапты бағалаудың ең жақсы жолдарының бірі - Рифенштальға бірден және ұзаққа созылған халықаралық атақ-даңқ әкелгені болды. "The Economist" журналы бұл оның "20 ғасырдағы ең ұлы әйел режиссер ретінде беделін нығайтты" деп жазды. Тек екі ғана фильмі Германиядан тыс жерлерде кең танылған сегіз фильм түсірген режиссер Рифеншталь өмірінің соңына дейін ерекше танымал болды, оның көп бөлігі "Триумф воли" фильмінен туындады. Алайда, оның мансабы да осы байланысқа байланысты зардап шекті. Соғыстан кейін Рифеншталь нацистік симпатиясы бар деген айыппен одақтастар тарапынан төрт жылға түрмеге қамалды және киноиндустрияның қара тізіміне енгізілді. Ол 2003 жылы қайтыс болғанда - фильмнің тұңғыш көрсетілісінен 68 жыл өткен соң - оның некрологы көптеген ірі басылымдарда, соның ішінде Associated Press, The Wall Street Journal, The New York Times және The Guardian газеттерінде кеңінен жарияланды, олардың көпшілігі "Триумф воли" фильмінің маңыздылығын қайта растады.
Табысы мен мұрасы
"Триумф воли" әсерлі визуализациясымен кеңінен танымал. Бір тарихшының айтуынша, "нацистік режимнің және оның басшысының ең есте қаларлық бейнелері Рифенштальдың фильмінен шыққан". Фильмнің көптеген үзінділері 1960 жылы Швецияда түсірілген Эрвин Лейзердің "Менің күресім" атты деректі фильмінде пайдаланылды. Рифеншталь шведтік "Minerva Film" өндіріс компаниясын авторлық құқықты бұзғаны үшін сотқа берді, бірақ ол фильмнің неміс және австриялық дистрибьюторларынан қырық мың марка өтемақы алды. 1942 жылы Ұлыбританияның Ақпарат министрлігінің Чарльз А. Ридли басқа атаулармен бірге "Шихлегрубер Ламбет шеруін орындайды" және "Ламбет шеруі – нацистік стиль" атты қысқаша үгіт фильмін жасады, онда Гитлер мен неміс әскерлерінің фильмнен алынған кадрлары "Ламбет шеруі" әнімен шерулеп, билеп жатқандай көрсетілді. Нацистерге бағытталған "Ламбет шеруі" пародисы (Германиядағы свинг клубтарында танымал болған британдық биді нацистер "еврейлік әрекет және жануарлардың секіруі" деп айыптады). Үгіт фильмі жаңалықтар кинокомпанияларына авторлық құқығы көрсетілмей таратылды, олар өздерінің баяндамаларын қосты. Чарли Чаплиннің "Ұлы диктатор" (1940) атты сатирасы көбінесе "Триумф воли" фильмінен шабыттанды. Франк Капра АҚШ армиясы түсірген "Не үшін соғысамыз" атты үгіт фильмінің бірінші бөлімінде американдық солдаттар мен теңізшілерге нацистік милитаризм мен тоталитаризмді көрсету үшін қысыммен айтылған түсіндірмелермен маңызды кадрларды пайдаланды.
Авторлық құқықтар
"Триумф Уилл" авторлық құқықпен қорғалған. Дегенмен, бұл фильмті көпшілік мүлігі деп жаңылыстырады, соның салдарынан ол жиі рұқсатсыз үй бейнежазбалары түрінде таратылады.
Германия
Рифеншталь "Иәліктің жеңісі" фильмінің кадрларын пайдаланған екі соғыстан кейінгі деректі фильмге қарсы сотқа шағымданып арыз берді. Алғашқы сот 1954 жылы "Bis fünf nach zwölf" фильмінің өндірушісі Вольфганг Хартвигке қарсы болды. Хартвиг құқықтар мемлекетке тиесілі деп мәлімдеді, бірақ кейін Рифенштальға өтемақы төлегені хабарланды, ол осы ақшаны соғыстан оралған тұтқындарға көмектесетін қайырымдылық қорына сыйлады. Оның 1960 жылы шведтік продюсер Эрвин Лейзердің "Менің күресім" фильміне қарсы екінші ісі, нацистік режим кезінде жасалған туындылардың авторлық құқығы және моральдық жағына қатысты кеңінен талқыланды. 1969 жылы сот оған қарсы шешім шығарды. 1966 жылғы 29 желтоқсандағы Федералдық Әділет Сотының шешімімен фильмге авторлық құқық нацистік Германияның заңды мұрагері болып табылатын Германия Федеративтік Республикасына берілді. Бұл құқықтарды Мюнхенде орналасқан мемлекеттік Transit Film GmbH басқарады, алайда 1974 жылғы келісімшарт бойынша 2004 жылға дейін фильмнің кез келген қоғамдық көрсетілімі Рифенштальдың келісімімен жүзеге асырылуы керек еді және ол түскен табыстың 70% -ын алды.
Америка Құрама Штаттары
1996 жылы Уругвай келісімдері шеңберінде фильмнің авторлық құқықтары Рифенштальға қайта қойылды, бірақ АҚШ-тағы авторлық құқықтардың кейбір мәселелері әлі де нақты емес.