Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қорғаныс және тұрғын үй мақсатында салынған тас құрылыстың түрі, жалпы тас құрылыстар.
Type of stone structure, built for defensive and habitation purposes
stone structures in general
Мұнаралы үй – қорғаныс және тұрғын үй мақсатында салынған тас құрылыстың нақты бір түрі. Мұнаралы үйлер орта ғасырларда, әсіресе таулы немесе кіруі қиын жерлерде пайда бола бастады, стратегиялық маңызды нүктелерді аз күшпен бақылау және қорғау үшін олар қолданылды. Сонымен қатар, олар аристократтардың тұрақты мекені ретінде де пайдаланылды, олардың төңірегінде көбінесе қалалар салынып, дамыды.
A tower house is a particular type of stone structure, built for defensive purposes as well as habitation. Tower houses began to appear in the Middle Ages, especially in mountainous or limited access areas, to command and defend strategic points with reduced forces. At the same time, they were also used as an aristocrat's residence, around which a castle town was often constructed.
Еуропа
Ирландия, Шотландия, Фризия аймақтары, Солтүстік Испания және Англияда жоғары орта ғасырларда алғаш рет пайда болған мұнаралы үйлер Батыс Еуропаның басқа да аймақтарында, әсіресе Франция мен Италияның кейбір бөліктерінде салынды. Италияның орта ғасырлық коммуналарында, ішкі тартыстар кезінде жергілікті, өте бәсекелес ақсүйек отбасылары билік орталықтары ретінде пайдаланған, өте биік мұнарасы бар қалалық сарайлар жиі салынды. Солтүстік Италияның көптеген қалалары орта ғасырдың соңына дейін мұндай үйлерге толы болды, бірақ қазір олардың көпшілігі сақталмады, ең бастысы Болоньядағы екі мұнара, Павиядағы жиырма мұнара және Тосканадағы Сан-Жиминьяно қаласындағы он төрт тұрғын мұнарасы. Шотландияда Драм қамалы, Крейгвар қамалы және Фрейзер қамалы сияқты орта ғасырлық мұнаралы үйлердің көптеген мысалдары бар. Англия мен Шотландия арасындағы шекарадағы тұрақсыз Шотландия аймақтарында байлардың әдеттегі тұрағы – пил мұнарасы болды, олардың бір бөлігін үкімет салды. 17 ғасырдың Шотландиясында бұл қамалдар жоғарғы топтың демалыс орнына айналды. Олар әскери мақсатта қолданылуы мүмкін болғанымен, ыңғайлылық пен әлеуметтік қарым-қатынас үшін жабдықталған. Мұнаралы үйлер Солтүстік Испанияда, әсіресе Наварра және Баск елінде жиі кездеседі, олардың кейбіреулері 8 ғасырға дейін жетеді. Олар негізінен ақсүйектердің резиденциялары ретінде пайдаланылды және мұсылмандардан бастап, кейін Арагон мен Кастилиядан қорғануға мүмкіндік берді. Күрделі заңдық шарттарға байланысты олардың көпшілігінде қалалық құрылымдар болған жоқ, сондықтан олар көбінесе биіктікте емес, стратегиялық маңызға ие жол торабы сияқты оқшау тұрды. 1379-1456 жылдар аралығындағы Баск ақсүйектері арасындағы ұсақ соғыстар кезінде олардың көпшілігінің жоғарғы қабаттары (қорғаныс мүмкіндіктерімен бірге) қиратылды. Бүгінгі күнге дейін олардың аз ғана бөлігі сақталған, зардап шекпеген. Содан бері олар тек дәстүрлі ақсүйек иелерінің резиденциялары ретінде пайдаланылды (Лойоланың әйгілі Игнатий олардың бірінде дүниеге келді, ол бүгінгі күнге дейін тұр) немесе шаруашылық үйлеріне айналдырылды. Баск елінің батысында, Кантабрия және Астурияда ұқсас мұнаралы үйлер кездеседі. Испанияның батысында, Галисияда орта ғасырлық мұнаралы үйлер көптеген заманауи пазолардың, ақсүйектердің және бекіністердің бастауы болды. Португалияда, әсіресе елдің солтүстігінде көптеген мұнаралы үйлерді табуға болады. 15 ғасырға қарай олар әскери немесе тұрғын үй ретіндегі мақсатын жоғалтты және көбінесе үлкен үйлерге кеңейтілді немесе аристократия үшін аң аулау орындарына айналдырылды. Германияға тән ерекшелік – Сан-Жиминьянодағыларға ұқсас Ратисбонның сақталған бірнеше мұнаралы үйлері. Балқанда Османдықтардың билігі кезінде мұнаралы үйлердің ерекше түрі (куле) салынды, ол 17 ғасырда Осман билігінің әлсіреуі мен қауіпсіздіксіздік кезеңінде христиандар мен мұсылмандар тарапынан дамытылды. Мұнаралы үйлер кеңейтілген отбасын қорғау мақсатында салынды. Балтық елдерінде Тевтон ордені және басқа да крестоносцы орта ғасырларда бекіністі мұнаралы үйлер салды, жергілікті тұрғындар оларды «вассалдық қамалдар» деп атады, бұл бағынышты аумақтарды бақылау құралы болды. Бұл мұнаралы үйлер әдетте ірі әскери операцияларда қолданылмады. Бұл мақсатта крестоносцы көптеген үлкен орден қамалдарына сүйенді. Мұндай мұнаралы үйлердің көптеген мысалдары әлі де бар, жақсы сақталғандарының мысалдары – Эстониядағы Пурце, Вао және Кию қамалдары.
After their initial appearance in Ireland, Scotland, the Frisian lands, Northern Spain and England during the High Middle Ages, tower houses were also built in other parts of western Europe, especially in parts of France and Italy. In Italian medieval communes, urban palazzi with a very tall tower were increasingly built by the local highly competitive patrician families as power centres during times of internal strife. Most north Italian cities had a number of these by the end of the Middle Ages, but few now remain, notably two towers in Bologna, twenty towers in Pavia and fourteen secular towers in the small city of San Gimignano in Tuscany now the best group to survive. Scotland has many fine examples of medieval tower houses, including Drum Castle, Craigievar Castle and Castle Fraser, and in the unstable Scottish Marches along the border between England and Scotland the peel tower was the typical residence of the wealthy, with others being built by the government. In 17th century Scotland these castles became the pleasure retreats of the upper classes. While able to adopt a military nature, they were furnished for comfort and social interaction. Tower houses are commonly found in northern Spain, especially in Navarre and the Basque Country, some of them dating to the 8th century. They were mainly used as noble residences and were able to provide shelter against enemies, starting with the Muslims and later Aragón and Castile. Due to complex legal charters, few had boroughs attached to them, thus they are usually found standing alone in some strategic spot like a crossroad, rather than on a height. During the petty wars among the Basque nobles from 1379 to 1456, the upper floors (with defensive capacity) of most of them were demolished. Few have survived unscathed to the present day. Since then they have been used only as residences by their traditional noble owners (Saint Ignatius of Loyola was born in one of them, which stands to this day) or converted into farmhouses. To the west of the Basque Country, in Cantabria and Asturias similar tower houses are found. Furthest west in Spain, in Galicia, medieval tower houses are in the origin of many Modern Age pazos, noble residences as well as strongholds. Large numbers of tower houses can be found across Portugal, particularly in the north of the country. By the 15th century they had lost their military or residential uses, and were often either expanded into larger manors or converted into hunting lodges for the aristocracy. A feature peculiar to Germany is the few preserved tower houses of Ratisbon, reminiscent of those in San Gimignano. In the Balkans, a distinctive type of tower house (kule) was built during the Ottoman occupation, developed in the 17th century by both Christians and Muslims in a period of decline of Ottoman authority and insecurity. The tower house served the purpose of protecting the extended family. In the Baltic states, the Teutonic Order and other crusaders erected fortified tower houses in the Middle Ages, locally known as "vassal castles", as a means of exercising control over the conquered areas. These tower houses were typically not intended to be used in any major military actions. For this purpose, the crusaders relied on a number of larger order castles. A number of such tower houses still exist, well preserved examples include Purtse, Vao and Kiiu castles in Estonia.
Кавказ және Азия
Бір теория бойынша, орталық билік әлсіз аймақтарда жеке мұнара тәрізді құрылымдар көбейеді, бұл шағын шабуылдарға қарсы жеке қорғанысты қамтитын мәртебе символына деген қажеттілікке әкеледі. Мысалы, Солтүстік Кавказ – шектеулі табиғи ресурстар үшін қатаң бәсекелестік көршілер арасындағы созылмалы жанжалдарға әкелген аймақ. Сванетия, Чечня және Ингушетияда кландық әлеуметтік құрылымның 20-ғасырға дейін сақталған мұнаралы үйлердің көптеген мысалдары бар. Сван мұнаралы үйлері Чажаши мен Ушгулиде көптеп кездеседі. Толығырақ ақпарат алу үшін Vainakh мұнарасының сәулеті туралы қараңыз. Йеменнің Шибам қаласында жүздеген мұнаралы үйлер бар, олардың кейбіреулері әлемдегі ең биік сазды ғимараттардың қатарына жатады. Сауд Арабиясының Асир және Аль-Баха провинцияларындағы көптеген ғимараттарда "қасаба" деп аталатын көптеген тас мұнаралар мен мұнаралы үйлер кездеседі. Сол сияқты, жүздеген тибет мұнаралы үйлері Батыс Сычуаньдағы «Тайпалық дәліз» деп аталатын аймақты безендіреді, олардың биіктігі 50 метрге жетеді, 13 жұлдыз тәрізді бұрыштары бар, ал ең көнелері 1200 жылға дейін созылады. Олар ауылдық отбасылардың беделін көтерумен қатар қорғаныс мақсатында да салынған. Оңтүстік Қытайдағы Кейпинг және басқа да қалаларда күзет мұнараларының көптігі сақталған, оларды «дяолу» деп атайды. Олар негізінен қарақшылардың шабуылынан қорғану үшін салынған болса да, олардың көптегені тұрғын үйлер ретінде де пайдаланылды. Олардың кейбіреулерін бір отбасы, ал кейбіреулерін бірнеше отбасы немесе бүкіл ауылдық қауымдастықтар салған.
One theory suggests that private tower like structures proliferate in areas where central authority is weak, leading to a need for a status symbol incorporating private defences against small scale attacks. For example, the North Caucasus was a country where fierce competition over limited natural resources led to chronic feuding between neighbours. There are numerous examples of tower houses in Svanetia, Chechnya and Ingushetia, where a clan like social structure survived well into the 20th century. Numerous examples of Svan tower houses are found in Chazhashi and Ushguli. See Vainakh tower architecture for details. The Yemeni city of Shibam has hundreds of tower houses, some of which are among the tallest mud buildings in the world. Many other buildings in the Asir and Al Bahah provinces of Saudi Arabia also have many stone towers and tower houses called a "qasaba". Similarly, hundreds of Tibetan tower houses dot the so called Tribal Corridor in Western Sichuan, some 50 metres high with as many as 13 star like points, and the oldest are thought to be 1,200 years old. They appear to have been created as much for prestige among village families as for defence. Kaiping and some other towns in South China retain a plethora of watchtowers, or diaolous. Although they were built mainly as protection against forays by bandits, many of them also served as living quarters. Some of them were built by a single family, some by several families together or by entire village communities.
Солтүстік Америка
Жаңа әлемдегі ең көрнекті нәрсе АҚШ-тың Колорадо штатындағы Меса-Верде анасази қиратының басты элементі деп есептелуі мүмкін. Онда "мұнара үйі" деп аталатын және Ұлыбритания мен Ирландиядағы ұқсас құрылыстардың сипаттамаларына ие маңызды құрылыс бар. Бұл төрт қабатты ғимарат шамамен 1350 жылы саз кірпіштен салынған, және оның жақсы сақталған қираған қалдықтары жартастың төбесінде орналасқан. Басқа мәліметтерде бұл қират сәл ертерек мерзімге жатқызылады. Ежелгі Пуэбло халқының мұнаралары Ескі әлемдегі мұнаралы үйлерге қарағанда кішкентай жер ауданында салынған, және көбінесе Еуропадағыдай жеке отбасы мен олардың қызметшілері тұратын жеке құрылыстар емес, тұрғын үйлерден тұратын кешендердің бір бөлігі болып табылады.
Most notable in the New World might be considered a focal element of the Mesa Verde Anasazi ruin in Colorado, United States. There is a prominent structure at that site which is called the "tower house" and has the general appearance characteristics of its counterparts in Britain and Ireland. This four story building was constructed of adobe bricks circa 1350 AD, and its rather well preserved ruins are nestled within a cliff overhang. Other accounts date this ruin somewhat earlier. The towers of the ancient Pueblo people are both of smaller ground plan than Old World tower houses, and are generally only parts of complexes housing communities, rather than isolated structures housing an individual family and their retainers, as in Europe.