Кіріспе
1978 жылы американдық теледидар мини-сериалы, режиссері Марвин Чомски.
«Холокост» (толық атауы: «Холокост: Вайс отбасының тарихы») (1978) – NBC телеарнасында 1978 жылдың 16 сәуірінен 19 сәуіріне дейін төрт күн көрсетілген американдық теледидар мини-сериалы. Ол Холокосты Вайс отбасының – доктор Йозеф Вайс (Фриц Уивер), оның әйелі Берта (Розмари Харрис) және олардың үш баласы – Карл (Джеймс Вудс), христиан әйелі Ингаға (Мерил Стрип) үйленген суретші, Руди (Джозеф Боттомс) және жасөспірім Анна (Бланш Бейкер) тұрғысынан көрсетеді. Сондай-ақ, ол экономикалық қажеттіліктен нацист болып, СС қатарында жоғалып, соғыс қылмыскеріне айналған ойдан шығарылған «арий» заңгер Эрик Дорфтың (Майкл Мориарти) тағдырын баяндайды. «Холокост» Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның барысында болған маңызды оқиғаларды – «Кристалл түнін», еврей геттоларының құрылуын, нацистік Т4 эвтаназия бағдарламасын, сондай-ақ кейіннен өлім лагерлерінің салынуын және газ камераларының қолданылуын көрсетеді. Мини-сериал бірнеше марапатқа ие болды және жағымды пікірлер алды, бірақ сынға да ұшырады. «Нью-Йорк таймс» газетінде Холокосттан аман қалған саяси белсенді Ели Визель: «Бұл шындыққа сай емес, қорлаушы, арзан. Телевизиялық туынды ретінде ол қаза тапқандар мен аман қалғандарды қорлайды», – деп жазды. Дегенмен, 1979 жылы көрсетілгеннен кейін бұл сериал Батыс Германияда Холокост тақырыбындағы қоғамдық пікірталастарда маңызды рөл атқарды және оның әсері «ұлы» деп бағаланды. Бұл сериал еуропалық яһудилердің қырылуын сипаттау үшін «Холокост» терминінің кеңінен қолданылуына ықпал етті.
1-бөлім: Қараңғылық
1935 — Карл мен Инга Берлинде үйлену тойын тойлайды. Эрик Дорф СС-те жоғары деңгейдегі нацист Рейнхард Гейдрихтің (Дэвид Уорнер) оң жақтағы адамы ретінде жұмысқа орналасады. 1938 — Дорф доктор Вейске Германиядан кетуді ескертеді. Берта Германияда қалуға бекінеді. Кристалл түнінде Бертаның әкесіне шабуыл жасалады. Дорф Гейдрихке әсер етіп, погромды ұйымдастырып, осы арқылы қызмет бабында жоғарылайды. Карл тұтқындалып, Бухенвальд концлагеріне жіберіледі. Польша азаматы болғандықтан доктор Вейс Варшаваға депортацияланады. Вейстердің үйін нацистер тартып алады. Берта мен балалары Инганың нацистік көзқарасты қолдайтын отбасына көшіп барады. Руди қашып кетеді. 1939 — Дорф нацистік қоғамда жоғарылайды, Гейдрихке еврейлерді оккупацияланған Польшаға тасымалдауды жоспарлауға көмектеседі. Варшавада доктор Вейс Юденраттың (Иудей кеңесі) қарттарының бірі болып қызмет етеді және еврей қауымына көмек көрсететін дәрігер болып жұмыс істейді. 1940 — Жаңа жыл қарсаңында, қайғыға толы Анна қашып кетеді және көп ұзамай көшеде SA штурмшыларынан зорлық көреді. Осыдан кейін кататонияға түсіп, Хадамар жойғыш орталығына жіберіледі, онда ол және психикалық аурудан зардап шеккен басқалар нацистік «Action T4» бағдарламасы бойынша газбен уланалады. Руди Германия басып алған Прагаға жетеді. Ол Хеленаға (Това Фельдшух) ғашық болады. Олар бірге қашуға шешім қабылдайды.
2-бөлім: Баби Ярға баратын жол
1941 Берта Варшава геттосына жеткізіледі. Доктор Вейсспен қайта қосылғаннан кейін ол мектеп мұғалімі болады. Инга Бухенвальдқа барады, онда отбасы досы Мюллер (Тони Хейгарт) офицер болып табылады. Мюллер Карлды карьерден өлімге дейін жұмыс істейтін жерге ауыстыру үшін Инганы жыныстық қатынасқа түсуге мәжбүрлейді. Хайдрих пен Дорф Einsatzgruppen командирлеріне Ресейге барып, еврейлерді қырғынға ұшыратуды тапсырады. Дорф өзін өлім жазасына тартылуға мәжбүр болады. Доктор Вайс медбикелерінің бірі геттоның балаларына азық-түлік әкеткені үшін жазаланғаннан кейін, оның інісі Мозес сионисттік қарсылық тобына қосылады. Киевте Руди мен Хелена Дорфпен бірге Баби Яр қырғынына куә болады. Доктор Вейс пен геттоның ақсақалдары тыңшыдан нацистердің еврейлерді құртуды жоспарлап отырғанын біледі. Дольф пен отбасы Бертаның ұрланған фортепианосының жанында Рождествоны тойлайды. Олар оның ішінде жасырылған Вейс отбасы суреттерін табады. Дорф қызына оларды өртеп жіберуге бұйырады. Мюллер Карлға ай сайын Ингадан хаттар беру үшін секспен айналысатынын айтып, Карлға азап шегеді. 1942 жылы Гейдрих пен Дорф Ванзее конференциясын шақырады, онда "Тектік шешім" жоспарланған. Руди мен Хелена еврей партизандарына қосылады.
3-бөлім: Ақырғы шешім
1942 — Карл Чехословакиядағы «бейбіт гетто» – Терезиенштадттағы пропагандалық өнер студиясына ауыстырылады, оны нацистер Қызыл Крест пен бейтарап бақылаушыларды жаңылыстыру үшін ұстап тұрады. Карл және басқа суретшілер лагерьдегі қатыгезді шындықты жасырын түрде суреттейді. Партизандар қатарында өмір сүріп жатқанда Руди Хеленаға үйленеді. Дорф пен Гейдрих Гиммлермен бірге жаппай атуға қатысады. Оның қаншалықты қорқынышты екеніне жиреніп, Гиммлер одан тиімдірек өлтіру әдісін табуды талап етеді. Дорф газбен жұмыс істейтін көліктің көрсетілісіне қатысады. Партизандар украиналық трауниктер тобына шабуыл жасайды. Руди біреуді өлтіруге мәжбүр болғанда қатты жарақаттанады. Моисей Варшава геттосына қару-жарақ жеткізеді. Гиммлер, Гейдрих және Дорф Аушвицті жаппай қыру орталығына айналдыруды жоспарлайды. Инга өзіне ғашық Мюллерді өзін жазалауға және Терезиенштадтқа жіберуге көндіреді, онда ол Карлға қосылады. Гейдрихтің қазасынан кейін Дорф өлім лагерлерінің құрылысын қадағалайды және жаппай қыру үшін «Циклон В» пестицидін таңдайды. Карлдың кейбір эскиздері нацистердің қолына тиеді. Дорф Карл мен басқа суретшілерді азаптайды, бірақ олар қалған эскиздерінің қайда екенін айтудан бас тартады. Доктор Вейс пен геттоның ақсақалдарына күніне 6000 еврейді іріктеп, Треблинкаға тасымалдап, қыруға бұйрық беріледі.
4-бөлім: Құтқаратын қалдық
1942 — Дорф Берлинге қайта оралуды сұрайды, бірақ оған рұқсат берілмейді. Әйелі оның дұрыс істеп жатқанына сендіреді. Дорф Аушвицке саяхат жасап, газ камераларындағы еврейлердің өлтірілуін көреді. Доктор Вейсс, еврейлерді тасымалдау пойыздарынан құтқару үшін, олардың жұқпалы ауруға шалдыққандығы туралы жалған мәлімдеме жасайды. Ол және Берта Аушвицке жіберіледі. Руди партизандар неміс казармасына шабуыл жасағанда жарақаттанады. Карл Инганың жүкті екенін біледі, дәл сол кезде ол Аушвицке жіберіледі. 1943 — Мұса және сионистер Варшава геттосының көтерілісін бастайды. Берта мен оның казармасындағы әйелдер газбен уланады. Үш апталық қарсылықтан кейін көтеріліс басылады. Мұса мен аман қалғандар атып өлтіріледі. Дорф өзінің тағысының жол құрылысы жобасында еврейлерді қорғап жүргенін біледі. Дорф оларды, Доктор Вейспен қоса, газ камерасына жіберуге бұйрық береді. Партизандардың көпшілігі, соның ішінде Хелена да, неміс әскерлеріне жасаған сәтсіз шабуылда қаза табады. Руди Собибор өлім лагеріне жіберіледі. Ол Собибор көтерілісі кезінде қашып құтылады. 1945 — Аушвиц эвакуацияланатын кезде Карл өз казармасында өлген күйде табылады, қолында соңғы суреті болады. Дорф АҚШ әскерімен ұсталады. Оған соғыс қылмыстары бойынша сотталатыны айтылады, ол тек бұйрықтарды орындағанын мәлімдейді. Оны жасалған қырқындардың фотосуреттерімен бетпе-бет кездестіргеннен кейін, ол цианид таблеткасын ішіп, өз-өзіне қол жұмсайды. Руди Инганы Терезиенштадт босатылғаннан кейін табады. Ол оны Карлдың баласымен таныстырады. Олар оған Доктор Вейс атынан Йозеф деп ат қойған. Ол Рудиге Карлдың SS-тен жасырған суреттерін көрсетеді. Олар болашақ ұрпақ үшін Холокост туралы естелік ретінде Прагадағы мұражайға тапсырылуы керек. Руди еврей жетімдерін Палестинаға контрабандалық жолмен жеткізетін топқа қосылады.
Өндіріс
"Холокост" атты телесериалдың продюсері Роберт Бергер болды және ол Австрия мен Батыс Берлинде түсірілді. Сериал 1978 жылдың 16 сәуірінен 19 сәуіріне дейін төрт бөлімнен тұратын сериялар түрінде көрсетілді. Серияның нарықтағы үлесі 49% құрады. Ол Еуропада да жақсы қабылданып, жоғары бағаланды. 9 жарым сағаттық бағдарламада Фриц Уивер, Мерил Стрип, Джеймс Вудс және Майкл Мориарти, сондай-ақ көптеген қосалқы актерлер ойнады. Режиссерлік жұмысын Марвин Дж. Чомски жасады, ол бұрын ABC телеарнасының "Roots" (1977) мини-сериалында жұмыс істеген. Телеспекльдің сценарийін роман жазушы және продюсер Джеральд Грин жазды, ол кейіннен сценарийді романға бейімдеді. Сериалдың соңында көрсетілген көркем туындыларды литвалық-жұдай суретші Арбит Блатас жасады. Карлдың суреттерін австриялық суретші Георг Айслер салған. Мини-сериал 1979 жылдың 10 қыркүйегінен 13 қыркүйегіне дейін NBC телеарнасында қайта көрсетілді.
Үй медиасы
АҚШ-та "Холокост" фильмі 2008 жылдың 27 мамырында Paramount Pictures және CBS Home Entertainment компанияларымен 1-ші аймақ DVD форматында жарық көрді. 2-ші аймақ DVD-сі 2010 жылдың 15 тамызында шықты. DVD қаптамасындағы ескертуде фильмнің түпнұсқалық телеарналық көрсетілім нұсқасынан өңделген болуы мүмкін екені және ұзақтығы 446 минутты құрайтыны айтылған. 4-ші аймақ DVD-сі ерекше жағдайда PAL форматына түрлендірілмей, NTSC форматында шығарылған. Кесілген кадрлар туралы ешқандай ақпарат жарияланбады. АҚШ және Канадада 452 минуттық нұсқасы 2019 жылдың 24 қыркүйегінде 2 дискілік Blu-ray жиынтығы ретінде жарық көрді.
Қабылдау
Кейбір сыншылар шағын сериалдарды Холокосты қарапайымдап көрсетуде деп айыптады. Телевизиялық формат бейнелеудің қаншалықты шынайы бола алатынын шектейді деп саналды. Сонымен қатар, NBC-нің жарнама арқылы қаржылық пайда табуы үлкен трагедияны коммерцияландырды деген айыптауларға әкелді. Сериалдың продюсерлері бұл айыптауларды жоққа шығарып, ол халықты Холокост туралы хабардар ету арқылы білім берді деп мәлімдеді. "Анна Франктың күнделігі" (1959), "Нюрнбергтегі сот" (1961) және "Жасырыну орны" (1975) сияқты фильмдерді қоспағанда, бұл көптеген американдықтар Холокосттың ұзақ драмалық бейнесін алғаш рет көруі болды. Телевизия сыншысы Клайв Джеймс қойылымды жоғары бағалады. Ол The Observer журналында (The Crystal Bucket жинағында қайта басылған) былай деп жазды: text=Германиялық еврейлер Еуропадағы ең ассимиляцияланған қауым болды. Олар Германия мәдениеті үшін маңызды болды, ол олардың жойылуынан ешқашан толыққанды қалпына келмеді. Олар өздерінің білімі, өмірлік күштері мен табыстарына пропорционал түрде жек көрінішпен кездесетінін көре алмады. Нацистердің санасының құрғақтығы авторлар үшін ең үлкен қиындық болды. Эрик Дорфты жасау арқылы олар оны жеңуге тырысты. Майкл Мориартидің керемет қорқыныштылықпен ойнаған Эрик өзінің кісі өлтіруші эвфемизмдерін Гитлердің прозасы немесе Шпеердің сәулеті сияқты шырынсыз дауыспен айтты. Гитлердің расалық таза болашақ туралы арманы – көлеңкелі тізбектер күзететін және ариялықтардың жүк көліктерімен толы автокөліктермен толы, белгісіз бір жерге жылдам жүретін абстрактілі ландшафт еді. Дорф солай естілді: оның өлі скумбрия көздері шексіз баналдылық көрінісімен тұншығып жарықтанды. Тарихшы Тони Джадт сериалды "американдық коммерциялық теледидардың ең таза өнімі" деп сипаттады – "оның тарихы қарапайым, кейіпкерлері көбінесе екі өлшемді, баяндамасы максималды эмоционалдық әсер үшін құрылған". Ол сондай-ақ, континенттік Еуропада көрсетілгенде, "Еуропалық киногерлері Эдгар Рейцтен Клод Ланцманға дейін оны жек көретінін" жазды. Мини-сериалға қатысты осы жағымсыз пікірлерге жауап берген ол "осы шектеулер шоудың әсерін анықтайды" деді, әсіресе Батыс Германияда, 1979 жылдың қаңтарында төрт күн қатарынан көрсетілді және Маджанэк соттарына деген қоғамдық қызығушылықпен бірге өтті. Көрермендердің саны 15 миллион отбасы немесе 20 миллион адамды құрады, бұл Батыс Германияның барлық ересек халқының шамамен 50% құрайды. Джадт бұл мәселеге деген қызығушылықты "құшақты" деп сипаттады. Кейіннен Gesellschaft für deutsche Sprache ұйымы "Холокост" терминін онымен байланысты жарнама үшін жылдың неміс сөзі деп таныды. Германияда серияның алғашқы көрсетіліміне дейін жасалған кіріспе деректі фильмі кезінде, сол кездегі оңшыл террорист Питер Науман екі серіктесімен бірге теледидардың трансляциясын тоқтату үшін Кобленцтегі және Мюнстер маңындағы (Ноттульн станциясы) ARD таратушыларының мұнараларын жарылуға тырысты. Кобленцтегі тарату станциясында электр кабельдері зақымдалып, тарату бір сағатқа тоқтады. Осы уақыт аралығында бірнеше жүз мың теледидар көрермендері бағдарламаны көре алмады. Кейін Науман NPD саясаткері болды. АҚШ-тағы поляк қауымы шағын сериалды даулы және дұрыс емес деп тапты. Олар Варшава геттосы көтерілісі кезінде еврейлерді тасымалдауды бақылап, оларды өлтірген поляк әскерилері ретінде сарбаздарды бейнелеуге қарсы болды. Олар сондай-ақ көптеген поляктар концлагерьлерде және өлім лагерьлерінде өлтірілгенін атап өтті. Әлем бойынша әртүрлі өкінішсіз нацистер мини-сериалға қарсы шықты: Эрнст Зундль шоудың Канадада көрсетілуіне тыйым салуға күшті, бірақ сәтсіз әрекет жасады, ал Джеймс К. Уорнермен байланысқан америкалық нацистер тобы NBC-ден "жауап беру құқығын" беруге тырысты, бұл оларға Екінші дүниежүзілік соғыс оқиғаларына қатысты өздерінің "басқаша" көзқарастарын ұсыну үшін тең басым уақыт беруге мүмкіндік берер еді. 1982 жылы Чилидегі әскери диктатура кезінде сериал Чилидің Ұлттық теледидарынан цензураланды, бұл оның бағдарламалық директоры Антонио Воданович арнадан бас тартқаннан кейін аяқталған дауға әкелді. Доктор Джонатан Миллер сериалдың сезімталдығы мен төмен өндіріс деңгейіне қатысты: "Менің ойымша, нацистерді сабын операсына айналдыруға лайық".
text=The German Jews were the most assimilated in Europe. They were vital to Germany's culture—which, indeed, has never recovered from their extinction. They couldn't see they were hated in direct proportion to their learning, vitality and success. The aridity of the Nazi mind was the biggest poser the authors had to face. In creating Erik Dorf they went some way towards overcoming it. Played with spellbinding creepiness by Michael Moriarty, Erik spoke his murderous euphemisms in a voice as juiceless as Hitler's prose or Speer's architecture. Hitler's dream of the racially pure future was of an abstract landscape tended by chain gangs of shadows and crisscrossed with highways bearing truckloads of Aryans endlessly speeding to somewhere undefined. Dorf sounded just like that: his dead mackerel eyes were dully alight with a limitless vision of banality. The historian Tony Judt described the series as "the purest product of American commercial television — its story simple, its characters mostly two dimensional, its narrative structured for maximum emotional impact" and he also wrote that, when it is shown in Continental Europe, it was "execrated and abominated by European cinéastes from Edgar Reitz to Claude Lanzmann" and he responded to these negative reviews of the miniseries by noting that "these very limitations account for the show's impact", especially in West Germany, where it was aired over four consecutive nights in January 1979 and coincided with public interest in the Majdanek trials. The viewership was estimated to consist of up to 15 million households or 20 million people, approximately 50% of West Germany's entire adult population. Judt describes the public interest as "enormous". Subsequently, the Gesellschaft für deutsche Sprache ranked the term "Holocaust" as the German Word of the Year for the publicity associated with it. During an introductory documentary that preceded the first broadcast of the series in Germany, Peter Naumann, then a right wing terrorist with two accomplices, tried to blow up the transmission towers of the ARD transmitters at Koblenz and near Münster (station Nottuln), to prevent the broadcast. At the Koblenz transmitter, the supply cables were damaged, and the transmitter failed for one hour. Several hundred thousand television viewers could not see the program during this time. Naumann later became a politician with the NPD. The Polish community in the United States found the miniseries controversial and inaccurate. It argued against the portrayal of soldiers as Polish military who supervised transports of Jews and killed them during the Warsaw Ghetto Uprising. It noted that many Poles were also killed in the concentration and death camps. Around the world, various unrepentant Nazis raged against the miniseries: Ernst Zundel led a fierce and unsuccessful attempt to have the show banned from airing in Canada, and a group of American Nazis who were aligned with James K. Warner tried and failed to have NBC grant them a "right of response" which would have granted them equal prime time coverage to present their "alternate" view of World War II events. In 1982, during the rule of the military dictatorship of Chile, the series was censored by Televisión Nacional de Chile, beginning a row that ended when its programming director Antonio Vodanovic renounced the channel. Commenting on what he saw as the sentimentality and low production values of the series, Dr Jonathan Miller said “I suppose it’s only fitting we should turn the Nazis into a soap.”
Марапаттар
Холокост" үздік лимиттік сериал үшін "Эмми" сыйлығын, сондай-ақ Мерил Стрип, Мориарти және Бланш Бейкер үшін актерлік сыйлықтарды жеңіп алды. Мортон Гулдтың музыкалық қосымшасы "Эмми" және "Грэмми" сыйлықтарына "Фильм немесе телебағдарлама үшін ең үздік түпнұсқа музыкалық альбом" номинациясына ұсынылды. Ко-жұлдыздар Дэвид Уорнер, Сэм Ванамейкер, Това Фельдшух, Фриц Уивер және Розмари Харрис барлығы "Эмми" сыйлығына ұсынылған, бірақ жеңіске ие болмады. Дегенмен, Харрис өзінің рөлі үшін "Алтын глобус" сыйлығын (драмалық телесериалдағы ең үздік әйел актрисасы) алды, ал Мориарти да (драмалық телесериалдағы ең үздік ер адам актрисасы) сыйлықты жеңіп алды.
Ықпал
1978 жылы алғаш рет көрсетілген "Холокост" телесериалын АҚШ-та шамамен 120 миллион көрермен тамашалады. Бұл сериал еуропалық еврейлерді құртуды сипаттау үшін "Холокост" терминін көпшілікке кеңінен таныстырды деп есептеледі. Сол кезде жүргізілген сауалнама көрсеткендей, неміс мектеп оқушыларының жартысынан да азы Аушвиц концлагері туралы білген.