Кіріспе
Матай Ізгі хабарының гипотетикалық қайнар көзі – М қайнар көзі, кейде М құжаты немесе жай ғана М деп аталады. «М» әрпі «Матай материалдарынан» алынған. Бұл Матай Ізгі хабары үшін болжамды мәтіндік көз. М қайнар көзі – Матай Ізгі хабарының Q қайнар көзі мен Марк Ізгі хабарында кездеспейтін, ерекше материалдарымен анықталады.
M source, which is sometimes referred to as M document, or simply M, comes from the M in "Matthean material". It is a hypothetical textual source for the Gospel of Matthew. M Source is defined as that 'special material' of the Gospel of Matthew that is neither Q source nor Mark.
Тарих
XIX ғасырдағы Жаңа Келісімді зерттеген ғалымдар Матай евангелиясының басымдығы дәстүрінен бас тартып, Марк евангелиясының басымдығын қолдады. Олар Матай және Лұқа евангелияларындағы ортақ материалды Марк евангелиясынан алғанын болжады. Алайда, Матай мен Лұқа евангелияларында Маркта кездеспейтін үлкен бөлімдер де бар. Олар ешбір евангелияның екіншісіне сүйенбегенін, бірақ "Q" деп аталатын ортақ екінші дереккөзге сүйенгенін ұсынды. Бұл екі дереккөз гипотезасы Матайдың Марктан және "Q" деп аталатын гипотетикалық нақылдар жинағынан материал алғанын болжайды. Көптеген ғалымдар үшін "Q" жинағы Матай мен Лұқаның кейде бірдей сөздермен бөліскен, бірақ Маркта кездеспейтін материалды түсіндіреді. Мұндай материалдарға Ібілістің Исаны үш рет азғыруы, бақыттылар туралы уағыз, Әкесіміздің дұғасы және көптеген жеке нақылдар жатады. Бернет Хиллман Стритер "Төрт Евангелия: шығу тегі туралы зерттеу" (1924) еңбегінде үшінші дереккөздің, "M" деп аталатын және де болжамдық, Матайдағы материалдың артында жатқанын, оның Марк пен Лұқада баламасы жоқ екенін дәлелдеді. Бұл төрт дереккөз гипотезасы Матай және Лұқа евангелияларының кем дегенде төрт дереккөзден құралғанын айтады: Марк евангелиясы және үш жоғалған дереккөз: Q, M және L. ("M" материалы жоғарыдағы кестеде күлгін түспен белгіленген.) XX ғасырдың соңында Стритердің гипотезасына түрлі сын-қатерлер мен түзетулер енгізілді. Мысалы, 1953 жылы Пирсон Паркер "Марктан бұрынғы Евангелия" кітабында Матайдың ерте нұсқасын (арам. M немесе прото-Матайды) негізгі дереккөз ретінде қарастырды. Паркер Стритердің "M" материалдарын Матайдағы Маркқа параллель материалдан бөліп алу мүмкін емес екенін дәлелдеді.
Бастапқы евангелиелер
Негізгі жақсы хабарлар – барлық басқа жақсы хабарлардың негізі болған бастапқы жақсы хабарлар. Төрт құжат гипотезасын қолдайтындар оларды Марк жазған жақсы хабар, Q және M деп санайды.
Марқаның Ізгі хабары (4070)
Евсевий өзінің ежелгі шіркеу жазбаларының тізімінде Марқ ішіндегі жазбаларды Homologoumena, яғни "қабылданған" санатына жатқызды. Қазіргі және ежелгі библиялық ғалымдардың пікірінше, бұл Иса Мәсіхтің өмірі туралы ең ерте канондық жазба. Бұл бастапқы, біріншілік дереккөз болып табылады және Матай ішіндегі жазбалармен де, Лұқа мен Елшілер ісімен де кіріктірілген. Көптеген ғалымдар Марқ ішіндегі жазбаның апостолдардың ешқайсысы емес, ерте шіркеудегі аса маңызды емес тұлға жазғанына келіседі. Кемшіліктеріне қарамастан, бұл жазба канонға енгізілген болуы мүмкін, себебі ерте шіркеу әкелері бұл Назареттік Исаның өмірі туралы сенімді мәліметтерді қамтиды деп сенген. Евсевий өз "Шіркеу тарихында" осы ішіндегі жазбаның авторы Петірдің аудармашысы болған Марқ екенін айтады. Оның Иса туралы айтқандары тарихи жағынан дұрыс болғанымен, уақыт бойынша кейбір бұрмалаулар болған деп есептелді. Бұл жазбаның бастапқыда Римге жақын аймақтағы Койне грек тілінде жазылғаны да белгілі.
Q көзі (4070)
Q көзі – Матай және Лұқа Евангелияларының гипотетикалық мәтіндік бастауы. Ол Матай мен Лұқада кездесетін, бірақ Маркта жоқ ортақ материал ретінде анықталады. Бұл ежелгі мәтінде Исадан келген сөздер немесе цитаталар болған деп саналады. Ғалымдар белгісіз редактор грек тіліндегі алғашқы Евангелияны құрастырғанына сендіреді. «Q» атауын неміс теологы және Киелі кітап зерттеушісі Иоганнес Вайс қалыптастырған, ол «Quelle» (неміс тілінде «көз») деген мағынаны білдіреді.
M көзі (3050)
Үшінші негізгі дереккөз – М. Көптеген ғалымдар төрт құжат гипотезасын қабылдағанымен, көбі оған толыққанды қанағаттанбайды. Қиындық көбінесе М-ге байланысты. Төрт құжат гипотезасы үш дәстүрді түсіндіру үшін М деп аталатын, жоғалған "Матфей" құжатының болғанын жорамалдайды. Осы құжат, Маркқа басымдық беру емес, төрт құжат гипотезасын басқа теориялардан ерекшелендіретін негізгі ерекшелік болып табылады. Төрт құжат гипотезасы синоптикалық Евангелиялардың пайда болуына қатысты танымал түсінік болса да, кейбіреулер канондық Евангелияда қолданылған маңызды және беделді дереккөздің толығымен жойылуын түсіндіруге күмәнданады. Олар М-нің неге шіркеу тізімдерінде есімдерінің жоқ екендігін сұрайды. Сонымен қатар, Иса Мәсіх заманынан Жеронимге дейінгі ешбір ғалым осы құжатты есімдерімен атаған емес. Осы сұрақтарға байланысты, М кейбір зерттеушілер үшін күмәнді болып қала береді, бірақ ол Библия ғылымында кеңінен қабылданған теория болып табылады.