Кіріспе

Риториканың каноны (Inventio) – батыс риторикасында аргументтерді табуға қолданылатын әдіс. Латын тілінен шыққан, «ойлап табу» немесе «ашу» деген мағынаны білдіреді. Inventio – риториканың орталық, қажетті каноны және дәстүрлі түрде аргументтерді жүйелі іздеуді білдіреді. Сөйлеушілер тиімді аргументті қалыптастыру және дамыту ойлау процесін бастағанда inventio-ны қолданады. Көбінесе, табу кезеңі идеяларды жасау немесе көндіретін және әсерлі дәлел құрудың алғашқы қадамы ретінде қарастырылады. Классикалық риториканың қалған төрт каноны (атап айтқанда, dispositio, elocutio, memoria және pronuntiatio) inventio-мен өзара байланысына сүйенеді.

Мақсаты

Кроули мен Хоухидің пікірінше, өнертабыс – дәлелдерді табудың мүмкін жолдарын зерттейтін риториканың бір бөлімі. Ол спикерлер мен жазушыларға нақты риторикалық жағдайға сәйкес келетін аргументтерді табуға және құрастыруға көмектесетін нұсқаулар немесе идеялар жиынтығын ұсынады. Жеке және лирикалық эсселер, повестьтер мен сипаттамалық жазу үшін өнертабыс әдістері жазушыларға естеліктерінен және байқауларынан эсселеріне тереңдік қосатын егжей-тегжейлі мәліметтерді алуға көмектеседі. Мысалы, Аристотельдің «Оппоненттің сөзі» және «Құбылаға жауап» атты екі тақырыбы ежелгі афиналық құқықтың практикасындағы пікірталастарға көбірек қатысты, онда әрбір азамат өзінің жеке адвокаты болды. Ал Перелман мен Олбрехтс Титеханың схемалары сөйлеудің әрбір бөлшегін толық сипаттамай, жан-жақты болуға бағытталған. Аристотельдің «Риторикасы» негізінен ауызша сөздерге, ал Перелман мен Ольбрехтс Титеканың «Жаңа риторикасы» жазбаша аргументтерге арналған. Уорник атап көрсеткендей, екі жүйе арасындағы тағы бір айырмашылық – Аристотель риториканы риторика практикасын тарату үшін дамытқан, осылайша оны дұрыс орындауға және үйренуге болатын еткен. Перелман мен Олбрехтс Титеханың «Жаңа риторикасы» риториканы зерттеуге басымдық беріп, тақырыпты практикалық емес, түсінуге көбірек назар аударды. Онда әділдік және әділетсіздік, ізгілік, жақсылық және лайықтылық сияқты ұғымдар қамтылған. Бұл саладағы зерттеулер бүгінде басқа өнер салаларына жататындықтарын көптеуі көрсетеді, бірақ грек дәуірінен Ренессансқа дейін олар риториканы зерттеу мен тәжірибеде маңызды деп есептелді. Тақырыптар (немесе топостар) аргументтерді ойлап табу үшін, сондай-ақ бір ғана декларативтік тезисті тұжырымдау және қалыптастыру үшін қолданылуы мүмкін. Эдвард Корбет, Роберт Коннорс, Ричард Хьюз және П. Альберт Духамель тақырыптарды «тақырыпты дамытудың жолдарын табу үшін тақырыпты зерттеудің тәсілдері» деп түсіндіреді. Біріншісі – істің мәнімен (логос), екіншісі – спикердің мінезімен (этос), ал үшіншісі – аудиторияның сезімдерімен (патос) байланысты. Кез келген ықпалдастыру тәсілі өнертабысқа қабілетті, спикерге тиімді аргумент құруға көмектеседі. Аристотель түсіндіргендей, логос, көбінесе «логикалық» шақыру ретінде аталады, аудиторияның ақыл-ойына жүгіну үшін істің өзіндегі аргументтерді пайдаланады. Аристотельдің айтуынша, логос «сөздің өзінде берілген дәлелге немесе көрінетін дәлелге» байланысты. Аристотель этосты спикердің мінезіне негізделген ықпалдастыру деп анықтады. Кейіннен римдік риторик Цицерон бұл анықтаманы нақты риторикалық әрекеттен тыс кейіпкерлік элементтерді қамту үшін кеңейтті. Бүгінгі таңда көптеген риторика ғалымдары этиканы риторикалық жағдайдың ішінде де, сыртында да мінез-құлықты білдіретінін түсіну арқылы екі анықтаманы біріктіреді. Спикерлер өздерінің мінез-құлқына негізделген аргументтер жасағанда этостық режимді қолданады. Этосқа сүйенгенде, спикер аудиторияны белгілі бір тақырып бойынша нақты аргументтеріне сендіру үшін жеке «сенімділік немесе бедел» пайдаланады (Ramage 81). Мысалы, егер президенттік үміткердің қайырымдылық тарихы ұзақ болса, ол аудиторияны өзінің ең жақсы кандидат екеніне сендіру үшін жеке жақсы мінезін көрсететін аргумент ойлап табады. Пафос – аудиторияның сезімдеріне жүгіну. Бұл шақыру метафораларды, әңгіме айтуды немесе жалпы құштарлықты қолдану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Сөз сөйлеу кезінде аудиторияның сезімдерін қозғай алу үшін спикер алдымен тыңдаушылардың сезімдерін өнертабыс кезеңінде ескеруі керек. Мысалы, егер президенттік үміткер кедей отбасында өсіп, еңбек пен білім арқылы өмірде табысқа жеткен болса, онда үміткер бұл оқиғаны аудиторияның сезімдерін қозғайтын сөйлеуді ойлап табу процесіне қолдануы керек. Бұл әңгімелеу американдық мәдениеттің жалпы «өз күшімен көтерілу» баяндамасына сүйенеді, ол көбінесе АҚШ сайлаушыларының эмоцияларына әсер етеді.

Риторикалық дәстүрде

Өнертабыс идеялар мен стильдік тәсілдерді жаңа аудиторияға бейімдеуді де қамтиды. Риторика ғалымы Джон М. Мерфи риторикалық дәстүрлер тілді қолданудың ортақ үлгілерінен және тиімді дәлелдерді құруға қажетті ресурстарды ұсынатын қоғамдық "әлеуметтік білімдерінен" тұрады деп санайды. Риторика ғалымы Томас О. Слоун риторикалық дәстүрдегі inventio ұғымы аргументацияның артықшылықтары мен кемшіліктерін қарастыруға қатысты екенін айтады. Өнертабыс тақырыптарын кеңейту тақырыптары ретінде де қарастыруға болады, әсіресе бөлу, анықтау және салыстыру сияқты жағдайларда.