Кіріспе

Адамдарды жақын арада немесе қазіргі уақытта қатер төнген аймақтан шұғыл түрде шығару. Шұғыл эвакуация – өмірге немесе мүлікке қауіп төнген, жақын арада немесе қазіргі уақытта қатер бар аймақтан адамдардың дереу қашып кетуі. Мысалдар, дауыл немесе өрт салдарынан ғимараттан шағын көлемде эвакуациялаудан бастап, су тасқыны, бомбалау немесе жақындап келе жатқан ауа райы жүйесі, әсіресе тропикалық циклон салдарынан қаланың ірі көлемде эвакуациялауына дейін жетеді. Қауіпті материалдар немесе ластану мүмкіндігі бар жағдайларда, эвакуацияланған адамдар ластанған аймақтан шығармас бұрын дезинфекциялануы мүмкін. Эвакуациялауды жоспарлау – бизнес басқаруының маңызды бөлігі, ал шұғыл эвакуация оның бір құрамы.

Жоспарлау

Шұғыл эвакуация жоспарлары ғимараттың, қаланың немесе аймақтың күтілетін барлық тұрғындарының ең қауіпсіз және тиімді эвакуация уақытын қамтамасыз ету үшін жасалады. Әртүрлі қауіптер мен жағдайлар үшін "эвакуация уақыты" шамасы белгіленеді. Бұл шамалар үздік тәжірибелерді, ережелерді немесе симуляцияларды пайдалану арқылы, мысалы, ғимараттағы адамдар ағынын модельдеу арқылы анықталуы мүмкін. Тиімді жоспарлауда бірнеше шығу жолдары, қарсы ағын жолдары және эвакуацияны толық, жылдам және тиімді жүзеге асыру үшін арнайы технологиялар қолданылады. Эвакуациялау қабілетіне әсер ететін жеке жағдайлар, соның ішінде дыбыстық және визуалды сигналдарды қолданатын дабыл сигналдары, сондай-ақ мүгедектер мен қимыл-қозғалысы шектеулі адамдарға арналған эвакуация құралдары (мысалы, сырғанақтар, төсеніштер, орындықтар) ескеріледі. Төтенше жағдайларда мүгедектерді ескеру маңызды, өйткені ғимараттан немесе ғимарат ішіндегі қауіпсіз жерге барлық адамдардың, соның ішінде мүгедектер мен қимыл-қозғалысы шектеулі адамдардың шығуы өте қажет. Эвакуацияға түрткіс беретін қауіптің зиянды салдарларын азайту және дабылсыз өзін-өзі эвакуациялау қажеттілігін оңтайландыру үшін құрылыс нормалары сияқты ережелер қолданылуы мүмкін. Дұрыс жоспарлау, төтенше жағдайларда пайдаланушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған нақты шараларды қамтиды және барлық қауіптерге қатысты тәсілді қолданады, осылайша жоспарларды әртүрлі қауіптерге қайта пайдалануға болады. Сондықтан, төтенше жағдайларды жоспарлау мен дайындыққа қатысты негізгі элементтер – ғимарат ішіндегі адамдарға авариялық қызметкерлер арқылы ерте ескертулер, сондай-ақ дауыстық көмек, ғимараттан қауіпсіз және жылдам шығуға мүмкіндік беретін құралдар (мысалы, эвакуациялық жолдар) және тиімді эвакуация тәжірибелері болып табылады. Эвакуацияны басқару тобы төтенше жағдайларда не істеу керектігін және қандай шаралар қолдану керектігін білуі тиіс.

Шағын ауқымдағы

Джон Абрахамс 1994 жылы ғимараттарды эвакуациялаудағы адамдардың стратегиясын зерттеді. Тәуелсіз айнымалылар – ғимараттың күрделілігі және адамдардың қимыл-қозғалыс қабілеті болды. Күрделілік артып, қимыл-қозғалыс қабілеті төмендеген сайын стратегия «жылдам эвакуациядан» «баяу эвакуацияға» және «ғимарат ішіндегі қауіпсіз жерге» (мысалы, баспалдаққа) ауысады, содан кейін «орында тұрып, көмек күтуге» өтеді. Үшінші стратегия – қабаттағы белгілі бір «қауіпсіз баспананы» пайдалану ұғымы. Бұл – өрт, түтін немесе құрылымның күлдіреуі сияқты нақты қауіп-қатерлерден қорғау үшін нығайтылған ғимараттың бөлігі. Кейбір қауіп-қатерлерге әр қабатта қауіпсіз баспаналар болуы мүмкін, ал торнадо сияқты қауіп-қатерлерге бір ғана қауіпсіз баспана немесе қауіпсіз бөлме болуы мүмкін. Әдетте, қимыл-қозғалыс қабілеті шектеулі адамдарды алғашқы көмек көрсетушілер құтқару үшін қауіпсіз жерге хабарлау қажет. Көптеген ғимараттарда қауіпсіз жер баспалдақта орналасқан. Адамдардың ғимараттарды эвакуациялау стратегиясын зерттеу кезінде, адам реакциясының өзгеруі эвакуация кезінде ескеру қажетті күрделі фактор болып табылады. Бұл ғимараттан жылдам қашып шығудың немесе «қауіпсіз баспанаға» жетудің маңызды факторы. Төтенше жағдайларда эвакуация кезінде адамдар дабыл естігеннен кейін бірден әрекет етпейді. Бұл эвакуациялық жаттығулардың жиі өткізілуіне байланысты. Сондықтан олар қауіптің деңгейі туралы толыққанды ақпарат алғаннан кейін эвакуациялауды бастайды. Эвакуация кезінде адамдар көбінесе ең таныс эвакуация жолын пайдаланады, бұл көбінесе ғимаратқа кірген жолы болады. Осылайша, адамдар төтенше жағдайларда көбінесе ізбасар рөлін таңдайды. Адам реакциясы ғимараттарды эвакуациялау стратегиясын анықтайды. Ғимараттардағы авариялық эвакуацияны жеңілдету үшін ең көп қолданылатын құралдар – өрт сигнализациясы, шығу белгілері және авариялық жарықтар. Кейбір құрылыстарға басқа эвакуация жолдарының болуын қамтамасыз ету үшін арнайы авариялық шығулар немесе өрттен қашу жолдары қажет. Автобустар, қайықтар және ұшақтар сияқты коммерциялық жолаушылар көліктерінде көбінесе эвакуациялық жарықтандыру мен белгілер болады, ал кейбір жағдайларда терезелер немесе апаттық шығу ретінде жұмыс істейтін қосымша есіктер де бар. Коммерциялық авариялық әуе кемелерінің эвакуациясына эвакуациялық слайдтар мен ұшу алдындағы қауіпсіздік брифингілері де көмектеседі. Әскери ұшақтар көбінесе ұшқышпен немесе парашютпен жабдықталған. Су үстінен ұшатын су кемелері мен коммерциялық ұшақтар жеке жүзу құралдарымен және құтқару салдарымен жабдықталған. «Заттар интернеті» технологиясының пайда болуымен жаңа техникалар пайда болды, олар жаңа жабдықтарды қамтиды. Олардың көпшілігі – ID сканері, маяктар немесе кері таралу жүйесі сияқты сымсыз құрылғылар. Жаңа техникалар Wi-Fi, Bluetooth, UWB немесе RFID сияқты байланыс протоколына және ішкі орналасу жүйесін пайдалануға негізделген. Шағын масштабтағы эвакуацияларда «Заттар интернеті» технологияларын қолдану эвакуация уақытын қысқартуға мүмкіндік береді: көбінесе өрт көздерін анықтау, ғимарат ішінде өрттің таралуын талдау немесе ғимарат ішінде тұтқындалған адамдарды табу арқылы. Кейбір ғимараттарда барлық ақпаратты эвакуациялау үшін ұсынатын бақылау интерфейсі болуы мүмкін.

Үлкен ауқымды

Аудандарды эвакуациялау – төтенше жағдайларды басқарудың бір бөлігі. Көптеген ірі эвакуациялар соғыс кезіндегі әскери шабуылдарға қарсы жүргізілді. Көлемді эвакуациялардың көбі қазіргі заманда табиғи апаттардың салдарынан туындайды. Құрама Штаттардағы ең ірі бейбіт уақыттағы эвакуациялар Густав және 5-санаттағы Рита дауылдары (2005) кезінде, Катрина даулынан кейін бір ай өткен соң болды.

Ураган

Мандатты эвакуация бұйрықтарына қарамастан, көптеген адамдар АҚШ-тың Нью-Орлеан қаласын Катрина даулы жақындағанда тастап кетпеді. Қала суға батып, тұруға жарамсыз болғаннан кейін де кейбір адамдар үйлерін тастаудан бас тартты. Адам жағалау аймағында неғұрлым ұзақ тұрса, эвакуациялау ықтималдығы соғұрлым төмендейді. Дауылдың жолын болжау қиын. Болжаушылар дауылдарды бірнеше күн бұрын біледі, бірақ олардың дауыл қай жерге соғатынын болжауы – сарапты болжам ғана. Көптеген апаттармен салыстырғанда, дауылдар көбірек ескерту уақытын береді. Бұл болжаушылар мен шенеуніктерге "қате дабыл беруге" мүмкіндік береді, соның салдарынан адамдар эвакуация бұйрықтарын жеңілдетеді. Дауыл жағалау қаласына көп рет соғуға болжам жасалғанымен, қала шын мәнінде дауылдың күшіне тап болмауы мүмкін. Эвакуация бұйрығы тым ерте берілсе, дауыл бағытын өзгертіп, эвакуацияланған аймақты зардапсыз қалдыруы мүмкін. Адамдар бұрын дауылдардан аман қалғанын ойлайды, бірақ шындығында дауыл тікелей соқпаған, осылайша оларға жалған сенімділік сыйлаған. Он жыл немесе одан да көп жылдар бойы жағалауда тұрғандар эвакуацияға ең қарсы тұрады.

Қоғамдық көліктер

Катрина даулынан бері эвакуациялауды жоспарлау күшейді. Қазіргі ең жақсы тәжірибелерге көп түрлі көлік желілерін пайдалану қажеттілігі кіреді. Густав дауылы зардап шеккен аймақтан адамдарды эвакуациялауға көмектесу үшін әскери әуе көлігін пайдаланды. Эвакуациялауды жоспарлаудың күрделірек түрлері де қарастырылуда, мысалы, бастауыш мектептерді эвакуациялау үшін жиналатын орындар ретінде пайдалану. АҚШ-та бастауыш мектептер басқа мемлекеттік құрылымдарға қарағанда көбінесе көптеп табылады. Олардың орналасқан жері және автобус тасымалын қабылдауға арналған құрылысы оларды эвакуациялау үшін өте қолайлы нүктеге айналдырады.

Атқару

АҚШ-та адамды эвакуациялауға күштеп мәжбүрлеуге болмайды. Міндетті эвакуациялау туралы бұйрықтарды ерікті түрде орындауға көмектесу үшін, алғашқы көмек көрсетушілер мен апаттарды басқару қызметкерлері түрлі шаралар қолданады, мысалы, адамдардан ең жақын туыстарының атын-жөні мен байланыс деректерін сұрау, дене мүшелеріне және кеудесіне әлеуметтік қамсыздандыру нөмірін жазу (кейіннен дене табылуын анықтау үшін) және зардап шеккен аймақтағы мемлекеттік қызметтерді, оның ішінде шұғыл көмек көрсетуден бас тарту.

Жинақтар

Төтенше жағдайларда эвакуацияға дайындалу үшін, мамандар көбінесе төтенше эвакуация жиынтығын алдын ала дайындап, қолда ұстауға кеңес береді. Төтенше эвакуация жиынтығы – бұл азық-түлік, киім, су және басқа да қажетті заттар салынған контейнер, ол төтенше жағдай кезінде белгілі бір уақытқа дейін адамды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Белгілі бір уақыт – төтенше жағдайдың орын алуы мен ұйымдастырылған көмек келуі арасындағы кезең, әдетте 72 сағатқа дейін, бірақ бұл бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін өзгеруі мүмкін. Осы уақытқа дейін эвакуация орталықтары толыққанды жұмыс істеуге дайын болуы мүмкін. Осы кезеңде эвакуацияланғандар қиын жағдайларға тап болуы мүмкін: таза судың, жылудың, жарықтың, дәретхананың және жатын орынның болмауы. Төтенше эвакуация жиынтығы немесе 72 сағаттық жиынтық эвакуацияланған адамдарға эвакуацияны қадір-қасиетпен және мүмкіндігінше жайлы өткізуге көмектеседі.

Кибер-физикалық жүйелер

Цифрлық инфрақұрылым ресурстарының дамуы, төтенше жағдайларда эвакуация кезінде жеке тұлғаға қауіпсіз баламаларды ұсыну үшін киберфизикалық жүйелерді жобалауда жаңа зерттеу бағытын ашты.