Кіріспе
Аспаптармен ұшуды талап ететін ұшу санаты. Авиацияда, аспаптық метеорологиялық жағдайлар (IMC) – пилоттардың негізгі назарды ұшу аспаптарына аударуын талап ететін ауа-райы жағдайлары, демек, көру қабілетіне емес, аспаптық ұшу ережелері (IFR) бойынша ұшу. Әдетте, бұл бұлтты немесе нашар ауа-райында ұшуды білдіреді, онда терезеден қарағанда көрінетін нәрсе аз болады немесе мүлдем көрінбейді. Оқу мақсатында, сыртқы көріністі шектейтін құрылғыларды қолдану арқылы IMC жағдайын модельдеуге болады, бұл оқушыны тек аспаптардың көрсеткіштеріне сүйенуге мәжбүрлейді.
In aviation, instrument meteorological conditions (IMC) are weather conditions that require pilots to fly primarily by reference to flight instruments, and therefore under instrument flight rules (IFR), as opposed to flying by outside visual references under visual flight rules (VFR). Typically, this means flying in cloud or poor weather, where little or nothing can be seen or recognised when looking out of the window. Simulated IMC can be achieved for training purposes by wearing view limiting devices, which restrict outside vision and force the trainee to rely on instrument indications only.
Көрнекі метеорологиялық жағдайлардан ажырату
VFR бойынша ұшу үшін қажетті ауа райы жағдайлары визуалды метеорологиялық жағдайлар (VMC) деп аталады. VMC мен IMC арасындағы шекаралық критерийлер VMC минимумы деп аталады. IMC және VMC бір-бірін мүлдем жоққа шығарады. Аспаптық метеорологиялық жағдайлар визуалды метеорологиялық жағдайлар үшін белгіленген минимумдардан төмен деп анықталады. VMC минимумынан жоғары, бірақ бір немесе бірнешесіне жақын жағдайлар кейде шекті VMC деп аталады, ал мұндай жағдайлардағы ұшу шекті VFR деп аталады. ICAO VMC минимумын халықаралық деңгейде ұсынады; олар ұлттық ережелермен анықталады және күшіне енгізіледі, бұл ережелер ICAO-дан айтарлықтай өзгешеленбейді. Әдеттегі айырмашылық өлшем бірліктерінде болады, себебі әртүрлі реттеуші органдар авиацияда әртүрлі бірліктерді қолданады. VMC минимумы бақыланатын әуе кеңістігінде қатаңрақ болады, онда әуе қозғалысы жоғарылайды, сондықтан жақсы көріну және бұлттардан қашықтық қажет. Әуе қозғалысын басқарудың ұшу аспаптарын бөлу деңгейі де маңызды фактор болып табылады. Мысалы, қатаң бақыланатын A және B класындағы әуе кеңістігінде, барлық ұшақтарға қауіпсіз арақашықтық қамтамасыз етілгенде, VMC минимумы көріну шектерімен ғана анықталады, ал C–G класындағы әуе кеңістігінде, кейбір немесе барлық ұшақтар әуе қозғалысын басқару арқылы бір-бірінен бөлінбеген жағдайда, VMC минимумы бұлттардан қашықтық критерийлерін де қамтиды.
Көріну мүмкіндігі және бұлттардан бөліну
Жақсы көріну болғанда, ұшқыштар сыртқы көріністерді, ең бастысы көкжиекті пайдаланып, ұшақтың кеңістіктегі орналасуын анықтай алады. Мұндай сыртқы көрнекі белгілер болмаған жағдайда, ұшқыштар сенсорлық иллюзияларға ұшырауы мүмкін және олар гироскопиялық құралдармен, мысалы, кеңістіктік ориентация индикаторы ("жасанды көкжиек") арқылы ұстанымды анықтау үшін баламалы анықтаманы пайдалануы керек. Көкжиектің жақсы көрінуі метеорологиялық жағдайға байланысты, сондықтан VMC (визуалды ұшу шарттары) ең төменгі шектерінде көрінудің ең төменгі деңгейі қарастырылады. Визуалды ұшу ережелері (VFR) бойынша ұшудың негізгі қағидасы – "көріп, соқтығысудан сақтану" болғандықтан, бұлттардан қашықтық VMC ең төменгі шектерінде маңызды рөл атқарады: бұлттарда ұшатын ұшақтарды көре алмайтындықтан, бұлттардан минималды қашықтық сақтау талаптарымен белгіленген буферлік аймақ, бұлттардан шығатын көрінбейтін/белгісіз ұшаққа ден қою үшін уақыт береді, әсіресе әуе қозғалысын басқару ұшақтардың арақашықтығын қадағаламаған жағдайларда (C және G әуе кеңістігі сыныптарында).
VMC-де ұшу аспаптарын пайдалану
IMC-ті IFR (құралмен ұшу ережелері) шатыстырмау керек – IMC нақты ауа райы жағдайын сипаттайды, ал IFR ұшақтың қандай ережелер бойынша ұшқанын сипаттайды. Ұшақ операциялық себептермен немесе VFR-мен ұшуға рұқсат етілмеген әуе кеңістігінде, тіпті ашық ауа райында да IFR бойынша ұшуы мүмкін (және көбінесе осылай істейді); мысалы, АҚШ-та А класындағы әуе кеңістігінде төтенше жағдайлар болмаса VFR бойынша ұшуға тыйым салынған. Шындығында, коммерциялық рейстердің көп бөлігі тек IFR бойынша жүзеге асырылады. VFR бойынша ұшуға болады, егер ауа райы заң бойынша VMC деп есептелсе, бірақ сыртқы көкжиектің болмауына байланысты ұшу аспаптарына сүйенуге тура келуі мүмкін; мысалы, түнде су үстінде, егер аспан мен су бірдей қараңғы болса немесе судағы жарықтарды аспандағы жұлдыздардан ажырату қиын болса, онда "қара тесік" әсері пайда болуы мүмкін.
Метеорологиялық көрсеткіштерге қасақана кіру
Егер ұшу кезінде ауа райы нашарласа немесе ұшақ бұлтқа кірсе, VFR бойынша басталған ұшу IMC жағдайындағы ұшуға айналуы мүмкін. Бұл аспаптық метеорологиялық жағдайларға (IIMC) немесе қысқаша VFR-ден IMC-ге кездейсоқ кіру деп аталады. IIMC – қауіпті жағдай, ол көптеген апаттарға себеп болды, себебі ұшқыштар кеңістіктік бағдарсыздыққа ұшырауы мүмкін, бұл бақылауды жоюға немесе жерге бақыланатын ұшуға алып келуі мүмкін. Басқа статистика көрсеткендей, жалпы авиациялық апаттардың 4%-ы ауа райымен байланысты болған; ауа райымен байланысты апаттардың 50%-ы VFR-ден IMC-ге кездейсоқ кіруден туындаған, ал VFR-ден IMC-ге кездейсоқ кіруден болған апаттардың 72%-ы өліммен аяқталған. 1954 жылы Иллинойс университеті жүргізген 180 градус бұрылыс экспериментінде жиырма студент-ұшқыш VFR-ден имитациялық IMC-ге ұшты; кіргеннен кейін олардың барлығы ақырында қауіпті ұшу жағдайына немесе қалпына келді. Авторлар қауіпті ұшу жағдайы немесе қалпын келесі төрт жағдайдың бірі ретінде анықтады: Қауіпті жағдайға жетудің орташа уақыты 178 секунд болды, бұл 1993 жылы Федералдық авиация басқармасы таратқан «Тіршілікке 178 секунд» мақаласының тақырыбында көрсетілген; алайда, 1954 жылғы бастапқы зерттеуде ұшақтың симуляциясы субъекттердің тәжірибесі аз болған және тек жартылай аспап панелі болған. Сонымен қатар, «178 секунд» орташа уақыты алдын ала бағалаудан алынған; IMC-ден шығудың стандартталған процедурасы бойынша оқытылғаннан кейін, әрбір студент-ұшқыш үш рет сынақтан өтті, нәтижесінде 60 симуляциялық ұшудың 59-ы қауіпті жағдайға жетпей, бұлт қабатынан бақыланатын түсуге әкелді.