Кіріспе

Американдық құқықтық ұғым
жау жауынгерлері ретінде ұсталған адамдар

Жау жауынгері – қарулы қақтығыста екінші тарап үшін заңды немесе заңсыз түрде жаушылық әрекеттерге қатысатын адамды білдіретін термин. Оны АҚШ үкіметі мен БАҚ Терроризмге қарсы соғыс кезінде қолданды. Әдетте жау жауынгерлері – басқа мемлекетпен соғысып жатқан мемлекеттің қарулы күштерінің мүшелері болады. Азаматтық соғыс немесе көтеріліс жағдайында «мемлекет» термині «қақтығысқа қатысушы тарап» деген жалпы терминмен ауыстырылуы мүмкін (1949 жылғы Женева конвенциясының 3-бабында сипатталған). 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін Джордж Буш әкімшілігі «жау жауынгері» терминін АҚШ үкіметі тұтқында ұстаған «әл-Қаида» немесе «Талибан» мүшелері деп саналатын адамдарды қамту үшін пайдаланды. Осы мағынада «жау жауынгері» АҚШ-тың заңсыз жауынгерлер деп санайтын адамдарды білдіреді – бұл Женева конвенцияларына сәйкес әскери тұтқын мәртебесіне ие емес адамдар санаты. Дегенмен, Төртінші Женева конвенциясына сәйкес кейбір қорғауға ие болатын заңсыз жауынгерлерден айырмашылығы, Буш әкімшілігі тұсында жау жауынгерлері Женева конвенциясының қолдауында болған жоқ. Осылайша, «жау жауынгері» терминін контекстте оқып, ол жау мемлекетіне немесе мемлекеттік емес актерге жататын кез келген жауынгерді білдіре ме, заңды немесе заңсыз, әлде ол АҚШ заңсыз жауынгер ретінде ұстаған «әл-Қаида» немесе «Талибан» мүшесі деп саналады ма, анықтау қажет. АҚШ-та 2009 жылдың 13 наурызында Обама әкімшілігі Буш әкімшілігінің «жау жауынгері» терминін қолданудан бас тартуын жариялады.

Әскери комиссиялар туралы заң

Жоғарғы соттың Хэмдан Рэмсфелдке қарсы шешімінен кейін АҚШ Конгресі 2006 жылғы Әскери комиссиялар заңын қабылдады, онда заңды және заңсыз жауынгерлер туралы анықтамалар келтірілген. Бұл заң Гуантанамо тұтқындарының АҚШ азаматтық сот жүйесіне қол жеткізу құқығын жойды, соның салдарынан барлық күдікті Habeas Corpus шақырулары тоқтатылды.

Бумдиен Бушқа қарсы

2008 жылдың 12 маусымында АҚШ Жоғарғы Соты «Бомдиен Бушқа қарсы» ісі бойынша шешім шығарып, Әскери комиссиялар туралы заң Гуантанамо тұтқындарының АҚШ Федералды сот жүйесіне қол жеткізу құқығын жоюға құқылы емес деп белгіледі. Бұрынғы Гуантанамо тұтқындарының барлық қамаудан босату туралы өтініштері қайта қарастырылуға жарамды болды. Тұтқындардың қамаудан босату туралы өтініштерін қарастыратын судьялар тұтқындардың жау жауынгерлері екендігі туралы айыптауларды негіздеу үшін пайдаланылған дәлелдердің «жау жауынгерлері» деп жіктеуді дұрыс екенін растайтындығын бағалайтын болады.

Жоғарғы соттың Бумдиен Бушқа қарсы сотының үкіміне сәйкес

2009 жылдың 20 ақпанында президент Барак Обама әкімшілігі Буш әкімшілігінің заңға берген түсіндірмесімен келісіп, Ауғанстандағы Баграм әуежайында ұсталған жаугерлердің азаматтық соттарға қатынауын шектеу туралы талас-тартыс тудырды. 2008 жылдың 23 қазанында өткен сот отырысында АҚШ округтік сотының судьясы Ричард Леон "жаугер" терминінің мағынасыздығына назар салды. The Boston Globe газетінде жарияланған Фара Стокманның жазуынша, Леон Конгресс пен Жоғарғы Соттың бұл терминді анықтамағандары үшін оларды "қатты сынады": 2008 жылдың 27 қазанында Леон "жаугер" анықтамасы 2004 жылғы Жауынгерлік мәртебесін қарау трибуналдарының ережелерінде көрсетілгендей болады деп шешті. Лахдар Бумедине және оның босниялық-алжирлік тегі бар әріптестерін қорғаған адвокаттар бұл анықтамадан ғана емес, Қорғаныс министрлігінің олардың Сараеводағы АҚШ елшілігіне шабуыл жасау жоспары бар деген айыптамадан бас тартып, қалған айыптамалардың ешқайсысы Леонның анықтамасына сай емес деп қуанды.

Обаманың президенттік мерзімі аяқталды

2009 жылдың 13 наурызында АҚШ Бас прокуроры Эрик Холдер АҚШ-тың Буш әкімшілігі қолданған "жауласып соғысқан қарсыласы" терминінен бас тартқаны туралы мәлімдеме жасады. Мәлімдемеде былай делінген: "Тұтқындарды басқаруға жаңа саясат әзірлеу барысында, біз ұлттық қауіпсіздігімізді нығайтатын, құндылықтарымызға сәйкес келетін және заңмен реттелетін тәртіппен әрекет етуіміз қажет". Дегенмен, түрлі адам құқықтары ұйымдары бұл әрекетті көбінесе символдық деп бағалады. 2019 жылдың мәліметі бойынша, АҚШ Гуантанамо түрмесінде 40 тұтқынды әлі де ұстап тұр.