Кіріспе

Лингвистикалық сапа. Перформативтілік – тілдің әлеуметтік іс-қимылдың бір түрі ретінде жұмыс істей алып, өзгерістерге ықпал ететін мүмкіндігін білдіретін ұғым. Бұл ұғым антропология, әлеуметтік және мәдени география, экономика, гендерлік зерттеулер (гендердің әлеуметтік құрылымы), құқық, лингвистика, перформативтік зерттеулер, тарих, басқару зерттеулері және философия сияқты алуан түрлі салаларда қолданылады. Бұл ұғымды алғаш рет тіл философы Джон Л. Остин сипаттаған, ол бұл – сөйлеу және коммуникацияның іс-қимыл жасау немесе оны аяқтау қабілеті екенін айтқан. Остин мұны констативтік тілден ажыратқан, оны «тура немесе жалған деп бағаланатын» сипаттамалық тіл деп түсіндірген. Перформативтік тілдің кең таралған мысалдары – уәде беру, тікелей тікелей баға жасау, үйлену рәсімін өткізу, төрешінің бұзушылықты жариялауы немесе судьяның үкім шығаруы. Перформативтілікке қатысты бұл көзқарас адамның жеке басын оның екіншілік іс-қимылдарының (сөз, қимыл-қозғалыс) бастауы деп қарастырмайды. Керісінше, ол іс-қимылдарды, мінез-құлықты және қимыл-сигналдарды жеке тұлғаның өзіндік ерекшелігін қалыптастыруға үлес қосатын көз ретінде қарастырады, ол сөйлеу актілері мен символдық коммуникация арқылы үнемі қайта анықталады.

Жүруді анықтау

Орындау – мағына туғызатын дене тәжірибесі. Бұл – тірі денелер арқылы, сондай-ақ сәулет сияқты тірі емес делдалдық объектілер арқылы символдық жүйелерді ұсыну немесе ‘қайта іске асыру’. Академиялық салада, сахналық өнер саласынан өзгеше, орындау ұғымы көбінесе әлеуметтік актерлер арасындағы немесе әлеуметтік актер мен оның тікелей ортасы арасындағы динамикалық өзара әрекеттесуді көрсету үшін қолданылады. Орындау – екіұшты ұғым, және талдау мақсатында ‘орындау’ сөзінің екі мағынасын ажырату пайдалы. Көбірек формалды мағынасында, орындау – шеңберленген оқиға. Осы мағынадағы орындау – конвенция мен дәстүрден туындаған қойылым. Орындау зерттеулерінің негізін қалаушы Ричард Шехнер бұл категорияны ‘орындау’ деп атайды. Аз мағыналы түрінде, орындау күнделікті өмірдің бейресми жағдайларын білдіреді, яғни күнделікті амалдар ‘орындалады’ дегенді көрсетеді. Шехнер мұны ‘орындалудағы орындау’ деп атады. Ол ‘перформативті айту’ ұғымын енгізді, бұл декларативті сөйлемдер әрқашан шын немесе жалған болатын мәлімдемелер деген кең таралған қағидаға қарсы. Оның орнына, ол ‘бірдеңе айту – бірдеңе жасау’ деген пікірді келтірді. 1960 жылдары Джон Сёрл бұл ұғымды сөйлеу актілері теориясының кең ауқымына дейін кеңейтті, онда тілдің қолданылуы мен функциясына тиісті көңіл бөлінеді. 1970 жылдары Сёрл постмодернист философ Жак Дерридамен контекстің анықталуы және перформативті мәтінде авторлық ниеттің мәні туралы пікір таластың тудырды.

Остиннің ықпалы

Остиннің перформативтілік туралы еңбегі философия, әдебиет және одан да көп салаларда кеңінен талқыланды. Жак Деррида, Шошана Фелман, Джудит Батлер және Ив Кософски Седжвик – деконструкция, психоанализ, феминизм және квир теориясы тұрғысынан Остиннің тұжырымын зерделеген және сынға салған ғалымдардың қатарында. Әсіресе феминисттер мен квир теоретиктерінің еңбектерінде перформативтілік әлеуметтік өзгерістерді талқылауда маңызды рөл атқарды (Oliver 2003). Перформативтілік тұжырымы ғылым және технология зерттеулерінде, сондай-ақ экономикалық социологияда да қолданылған. Эндрю Пикеринг ғылымды зерттеуде «бейнелеу тілінен» «перформативті тілге» көшуді ұсынды. Мишель Каллон экономиканың перформативтік аспектілерін зерттеуді ұсынды, яғни экономикалық ғылым нарықтар мен экономикаларды сипаттау ғана емес, сонымен қатар оларды құру процесінде де маңызды рөл атқарады. Карен Барад ғылым мен технология зерттеулері материяның перформативтілігін зерттеу үшін тілдің перформативтілігін екінші деңгейге түсіреді деп санайды (Barad 2003). Әлеуметтік ғылымдарда перформативтілік тұжырымының басқа да қолданыстарына адамдардың күнделікті мінез-құлқы (немесе іс-әрекеті) әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптарға сәйкес келуі жатады. Философ және феминист теоретик Джудит Батлер гендерлік дамуды талдауда, сондай-ақ саяси сөзді талдауда осы тұжырымды пайдаланды. Ив Кософски Седжвик квир перформативтілігін бізді жекелікті анықтау және одан бас тарту жолдарын өзгертетін үздіксіз процестер ретінде сипаттайды. Седжвик ұяттылық – потенциалды перформативті және трансформациялық сезім деген пікірін айту арқылы квир перформативтілігін әсер ету теориясымен байланыстырды. Седжвиктің перформативтілік туралы талқылауындағы жаңашылдық – периперформативтілік (2003: 67–91) деп аталатын ұғым, ол тілдік әрекеттің сәттілігіне немесе сәтсіздігіне топтың қосқан үлесін білдіреді.

Постмодернизм

Перформативті бұрылыс постмодернизмнің кең мәдени дамуына байланысты. Қазіргі заманғы ойдың ықпалды ағыны – постмодернизм, шындықты бейнелеу және түсіндіруге бағытталған ғылыми күш-жігердің қабылданатын нақтылығы мен объективтілігін түбегейлі қайта қарау. Постмодернист ғалымдар қоғамның өзі тәжірибе, бейнелеу және орындау арқылы шындықты анықтайды және құрастырады деп санайды. 1970-ші жылдардан бастап орындаушылық тұжырымдамасы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардағы әртүрлі теорияларға, мысалы, феноменология, сындық теория (Франкфурт мектебі), семиотика, Лакандық психоанализ, деконструкционизм және феминизмге енгізілді. Олар бұл тұжырымдаманы гендерлік дамуды талдау кезінде кеңінен пайдаланды. Бұл тұжырымдама жеке тұлғаның қалай таратылуы немесе өмірге келуіне баса назар аударады. Перформативті амалдар – бұл беделді сөздердің түрлері. Бұл тек қоғамның заңдары мен нормалары арқылы ғана мүмкін болады және күшіне еніп, сақталады. Бұл мәлімдемелерді айту арқылы белгілі бір әрекет орындалады және белгілі бір деңгейдегі билік көрсетіледі. Мұндай мәлімдемелердің мысалдарына меншік құқығын жариялау, крещение, инаугурация және сот үкімдері жатады. Перформативтілік үшін қайталау маңызды. Мәлімдемелердің табиғаты бойынша немесе қолданылуы бойынша ерекшелігі жоқ және билікке ие болу үшін олар үнемі қолданылуы керек.

Орындау теориясы мен гендерлік көзқарастар

Батлер гендерді қайталанатын әрекеттер арқылы қалыптасатынын түсіндіреді. Адамдардың сеніммен орындайтын әрекеттері, бұл әрекеттер қолданыстағы нормаларды қайталайды, сценарийге ұқсас. Батлер гендерді кім екеніңіздің көрінісі ретінде емес, іс-әрекет ретінде қарастырады. Гендерлік мәнге ие нәрсенің пайда болуы – тек "атқару арқылы қол жеткізілген нәтиже". Сонымен қатар, ол оны гендерге дейін қалыптасқан жекелікке әлеуметтік түрде таңылған деп қарамайды, себебі жекелік оны құрайтын категориялардан бөлек емес. Батлердің теориясына сәйкес, гомосексуализм мен гетеросексуализм бекітілген категориялар емес. Батлер үшін адам тек "түзуді істеу" немесе "бейтарапты істеу" жағдайында болады, мұндағы бұл категориялар табиғи емес, тарихи және әлеуметтік тұрғыдан құрылған. "Батлер үшін жеке және саяси, немесе жеке және қоғамдық арасындағы шешім – өзіне басымдық танытқан жағдайды сақтау үшін жасалған ойдан шығарылған нәрсе: ең жеке әрекеттеріміздің өзі гегемониялық әлеуметтік конвенциялар мен идеологиялармен үнемі жазылып отырады".

Теориялық сын

Батлердің перформативтілік тұжырымдамасына қатысты бірнеше сын айтылды. Біріншісі, теория жеке сипатта болып, орындалу кеңістігі, басқа қатысушылар және олар куә болған нәрсені қалай көріп, түсіндіретіні сияқты факторларды ескермейді. Сондай-ақ, Батлер орындалу актісінің жоспарланбаған салдары мен оны қоршаған жағдайларды назарға алмайды деген пікір де бар. Кейбір сыншылар Батлер гендерді зерттеудегі этнометодологиялық және символдық интеракционистік әлеуметтанулық талдауларды алып, оларды перформативтілік тұжырымдамасында жаңадан ойлап тапқандығын айтады. Мысалы, А. И. Грин. Жасыл Өндіріс, Революция және Азаттық сияқты іргелі түсініктер арқылы заманауи білімді заңдыландыруға қарсы, перформативтілік жүйелік оңтайландыру немесе кіріс-шығыс есебі арқылы жұмыс істейді. Ескертпеде Лиотард перформативтілікті Остиннің перформативті сөйлеу актісі тұжырымдамасымен байланыстырады. Постмодерн білім тек баяндаумен ғана шектелмейді: ол тиімді болу үшін кіріс/шығыс арақатынасын барынша арттырып, бірдеңе істеуі керек. Лиотард Витгенштейннің тілдік ойындар туралы ұғымын пайдаланып, қазіргі зерттеулер мен білім берудің артикуляциясын, қаржыландыруын және жүргізілуін перформативтілік қалай басқаратынын теориялық тұрғыдан қарастырады, бұл түбінде террор қаупін қамтиды деп мәлімдейді: «операциялық болу керек (яғни салыстыруға болатын) немесе жоғалып кету керек» (xxiv). Лиотард перформативтілікті қатаң сынға алғанымен, ол зерттеушілерді өз жұмысының құндылығын ғана емес, сондай-ақ осы құндылықтың құндылығын түсіндіруге шақыратынын атап өтеді. Лиотард перформативтілікті Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде цифрлық компьютерлердің пайда болуымен байланыстырды. «Соғыстан кейінгі: 1945 жылдан бергі Еуропа тарихы» еңбегінде тарихшы Тони Джадт Лиотардтың сөздерін келтіріп, солшылдардың революциялық саясаттан бас тартып, адам құқықтарын қорғауға көшкенін айтады. Әлемдегі әртүрлі әлеуметтік институттардың өнімділікті бағалау, ұйымдық бағалау және оқу нәтижелерін кеңінен қабылдауы әлеуметтік зерттеушілерді «аудит мәдениеті» және «жаһандық перформативтілік» теориясын жасауға итермеледі. Перформативтілікке және Юрген Хабермастың консенсусқа шақыруына қарсы Лиотард паралогия арқылы заңдылық жасауды ұсынды, яғни тілдік ойындарға қарама-қайшылықты, көбінесе парадоксалды түрде енгізуді.

Жақсылық

Философ Жак Деррида Остиннің перформативті сөйлеу актісі теориясына сүйене отырып, оның логоцентрикалық және фоноцентрикалық алғышарттарын деконструкциялап, оны жалпыланған жазу операцияларына қайта енгізді. Структурализмнің тілдік формаға назар аударуына қарамастан, Остин сөйлеу актілерінің күшін енгізді, оны Деррида Ницшенің тіл туралы ойларымен байланыстырды. «Қолтаңба, оқиға, контекст» еңбегінде Деррида Остиннің сөйлеуге басымдық беруіне және сөйлеушінің («қолтаңба») болуына қатысты болжамдарға, сондай-ақ перформативтің күшін акт немесе контекст арқылы шектеуге назар аударды. Постструктуралистік ойдың негізгі тұсы болған бір абзалда Деррида кез келген белгінің цитаталануын немесе қайталануын атап көрсетеді. Кез келген белгі – тілдік немесе тілдік емес, айтылған немесе жазылған (осы оппозицияның қазіргі мағынасында), кішкентай немесе үлкен бірлікте, цитата келтірілуі мүмкін, дәйексөздерге алынуы мүмкін; осылайша ол кез келген контекстен үзіліп, шексіз жаңа контекстерді тудырады. Бұл белгінің контексттен тыс жарамды екенін білдірмейді, керісінше, ортасы немесе абсолютті тірегі жоқ контекстер ғана бар. Бұл цитаталану, бұл дубликация немесе екіұштылық, белгінің қайталануы – жай ғана кездейсоқ немесе аномалия емес, ол (қалыпты/аномальді) белгінің тіпті «қалыпты» функцияға ие болуы үшін қажетті нәрсе. Цитата келтірілмейтін белгі қандай болар еді? Немесе оның бастауы жол бойында жоғалып кетпес пе? Дерриданың перформативтің цитаталық өлшемін баса көрсетуі Джудит Батлер және басқа да теоретиктер тарапынан қабылданады. Деррида жеке тұлғаның қалыптасуының перформативтігін қарастырғаннан кейін, Ресей революциясының қай уақытта дұрыс бағыттан ауытқып кеткенін анықтай аламыз ба деген сұрақтарды да көтерді, осылайша перформативтіліктің саласын тарихи өлшемдерге дейін кеңейтті.

Джон Сёрлдің қайталамасы

"Тілдік актілердің таксономиясы" атты еңбегінде Джон Сёрл өзінің әріптесі Дж. Л. Остиннің идеяларын қарастырып, қайта формулировкалайды. Сёрл Остиннің тілдік актілер теориясын көбінесе қолдап, келіседі, бірақ ол бірқатар сын-ескертпелер жасайды: "Қорыта айтқанда, Остин таксономиясымен байланысты (кем дегенде) алты мәселе бар; маңыздылығы бойынша өсу ретімен: етістіктер мен актілер арасындағы тұрақты шатасу, барлық етістіктер тілдік актілер емес, санаттардың тым көп қабаттасуы, санаттардың ішіндегі тым көп әртүрлілік, санаттарға енген көптеген етістіктер санатқа берілген анықтамаға сай келмейді және ең бастысы, жіктеудің дәйекті принципі жоқ". Оның Остиннен соңғы маңызды айырмашылығы – Сёрлдің төрт әмбебап "актісіне" сәтті орындалу үшін "тілден тыс" контекст қажет емес деген талабында. Остин барлық тілдік актілерге қосымша тілдік институттар қажет деп есептейді, ал Сёрл контекстің қажеттілігін жоққа шығарып, оны "тіл ережелерімен" алмастырады. Шехнер орындалуды (перформанс) үздіксіздік ретінде түсінеді. Барлық нәрсе орындалуға арналған емес, бірақ сахналық өнерден саясат пен экономикаға дейін, барлық нәрсені орындалу ретінде зерттеуге болады. Бордье өзі "орындалу" терминін жиі қолданбаса да, денелік қалыптасудың (хабитус) қалыптасу ортасы ретіндегі ұғымы орындалу теорияшылары үшін шабыт көзі болды.

Окационализм

Мәдениет тарихшысы Питер Берк "оказионализм" терминін қолдануды ұсынды, осылайша орындалу идеясының мағынасын – "[ ] әртүрлі жағдайларда немесе жағдайларға байланысты бір адам әртүрліше әрекет етеді" дегенді назарға салуға болады.

Өкілдік емес теория

Әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдар саласында перформативтік бұрылысқа үлес қоскан пәнаралық бағыт – репрезентациялық емес теория. Бұл – сөйлеу және әрекеттер сияқты қайталамалы өрнекшелерге назар аударатын «тәжірибе теориясы». Репрезентациялық теорияға қарама-қарсы, адамның қылықтары саналы жоспарланған кодтар мен символдардың нәтижесі емес, тілдік өзара әрекеттесудің нәтижесі деп санайды. Репрезентациялық емес теория би немесе театр сияқты іс-әрекеттер мен оқиғаларды білімді іске асыру ретінде түсіндіреді. Сондай-ақ, бұл теория репрезентацияның техникалық жақтарынан практиканың өзіне көшуді мақсат етеді.

Әртүрлі қолдану

Перформанс – әлеуметтік тәжірибелердің құнды салааралық мұрағаты. Ол дене өнері, экологиялық театр, мультимедиалық перформанс және өнердің басқа да түрлерін зерттеу әдістерін ұсынады. Перформанс сонымен қатар кинестетикалық әсерлердің жаңа тізімін береді, бұл қозғалатын денеге көбірек назар аударуға мүмкіндік туғызады. Жаңа технологиялардың нәтижесінде қозғалыс тәжірибесінің өзгеруі, мысалы, зерттеудің маңызды тақырыбына айналды. Сонымен қатар, перформативтік бұрылыс ғалымдарға күнделікті өмір мен сахналық қойылымдар арасындағы байланысты түсінуге көмектесті. Мысалы, конференцияларда, лекцияларда, көшеде және адамдардың көпшілік алдында сөйлейтін басқа да орындарда, орындаушылар театр мен би әлемінен алынған тәсілдерді қолданады. Перформанс бізге табиғатты және адамның қоршаған ортасының басқа да көрінеу "қозғалмайтын" және "объективтенген" элементтерін (мысалы, архитектура) тек пассивті объектілер ретінде емес, белсенді субъектілер ретінде зерттеуге мүмкіндік береді. Осылайша, соңғы онжылдықтарда экологиялық ғалымдар адам мен табиғат арасындағы өзара әрекеттесудің ағылшын тіліндегі fluid екенін мойындады. Перформативтік бұрылыс күнделікті өмірді зерттеу үшін қосымша құралдар ұсынды. Мысалы, үй шаруашылығын перформанс ретінде қарастыруға болады, онда әйел мен күйеу арасындағы қарым-қатынас екі актердің рөлдерін ойнау болып табылады.

Басқару зерттеулері

Менеджментте перформативтілік ұғымы да оның алуан түрлі түсіндірмелеріне сүйене отырып қолданылған (Остин, Барад, Барнс, Батлер, Каллон, Деррида, Льотард және т.б.). Менеджмент теорияларын зерттеуде перформативтілік актерлердің теорияларды қалай пайдаланатынын, ұйымдық тәжірибелерге қандай әсер ететінін және осы әсерлердің осы тәжірибелерді қалай өзгертетінін көрсетеді. Мысалы, Мишель Каллонның көзқарасын негізге алғанда, перформативтілік ұғымы Көк мұхит стратегиясы ұғымының ұйымдық тәжірибелерді қалай түрлендіргенін көрсету үшін қолданылды.

Журналистика

Неміс жаңалықтар жүргізушісі Ханс Йоахим Фридрихс бірде жақсы журналист ешқашан ешбір нәрсемен, тіпті жақсы нәрсемен де бірігіп әрекет етпеуі керек деді. Бірақ 1989 жылдың 9 қарашасында, Берлин қабырғасы құлаған кеште, Фридрихс өзінің бұл ережесін бұзып: "Қабырғаның қақпалары кең жайылды" деп хабарлаған көрінеді. ("Die Tore in der Mauer stehen weit offen.") Шындығында қақпалар әлі жабық еді. Бір тарихшының сөзінше, осы хабарлама мыңдаған шығыс берлиндіктерді қабырғаға қарай баруға итермеледі, соңында шекара күзетшілерін қақпаларды ашуға мәжбүр етті. Перформативтік мағынада Фридрихстің сөздері шындыққа айналды.

Бейнесурет

Перформативтілік теориясы көптеген ғылымдар мен талқылауларға тарады. Ерекше айта келерлік жайт, интердисциплинарлық теоретик Хосе Эстебан Муньос бейнелеуді перформативтілік теориясымен байланыстырды. Атап айтқанда, Муньос 1996 жылғы Сусана Айкен мен Карлос Апарисионың "Трансформация" атты деректі фильмін қарастырады. Тарихи және теориялық тұрғыдан перформанс өнерімен байланысты болғанымен, бейнеөнер тікелей орындалатын өнер емес; ол делдалдықпен, қайталау арқылы және сілтеме жасау арқылы жүзеге асырылады. Осылайша бейнеөнер перформативтілік туралы сұрақтарды тудырады. Сонымен қатар, бейнеөнер жиі денелерді және көрсетуді (дисплей) іске қосады, шекараларды, беткейлерді, денеге енуді және шеңберлерді күрделендіреді, соның нәтижесінде перформативтілікті көрсетеді.

Мәселелер мен пікірталастар

Анықтама беруге жасалған нақты тырастықтарға қарамастан, өнер ұғымы әлі де дәйіптіліктермен күресуде. Ең маңыздысы – өнерді сценарийді орындаудың нәтижесі (мысалы, Шехнердің қалпына келтірілген мінез-құлқы) және импровизацияға кең мүмкіндік беретін еркін іс-әрекет ретіндегі өнер арасындағы қайшылық сияқты көрінеді. Тағы бір мәселе – мәдениетті құратын адамдық қызмет ретіндегі өнер (мысалы, Батлер және Деррида) мен мәдениетті бейнелейтін өнердің (мысалы, Бурдье және Шехнер) арасындағы ұқсассыздық. Остин сияқты пионерлер үшін маңызды болған, бірақ қазір постмодернизмде көңілсіз қалған тағы бір мәселе – актердің шынайылығы. Өнер шынайы бола ала ма, әлде ол тек әдейі жасалған нәрсе ме?

Кітаптар тізімі және қосымша оқу

Остин, Дж. Л. 1962. Сөзбен қалай әрекет ету керек. Оксфорд: Кларендон баспасы. Остин, Дж. Л. 1970. "Перформативті сөздер". Остин, "Философиялық еңбектер", 233–52. Лондон: Оксфорд университетінің баспасы. Бахтин, Михаил. "Романдағы сөз", Диалогтық қиял: төрт эссе; Майкл Холквист редакциялаған; Карил Эмерсон және Майкл Холквист аударған. Остин: Техас университетінің баспасы, 1981. Бамберг, М., Наратив. Өнердің қазіргі жағдайы (2007). Барад, Карен. 2003. "Постгуманистік перформативтілік: Материяның материяға қалай айналуына түсінік". Әйелдер мәдениеті мен қоғамы журналы 28.3: 801–831. Болдырев, Иван және Светлова, Екатерина. 2016. "Қиын ғылымды іске асыру: Экономиканың перформативтілігіне жаңа көзқарас". Басингстоук: Пэлгрейв Макмиллан. Бурдье, П., Практика теориясының жобалары (Кембридж 1972). Берк, Питер, "Тарихты орындау: оқиғалардың маңыздылығы", "Rethinking history" 9, № 1 (2005), 35–52 б. Брикелл, Крис. 2005. "Ерлігі, перформативтілік және бұрмалау: әлеуметтік қайта қарау". Ерлер мен еркектер 8.1: 24–43. Брисет, Николас. 2017. "Перформативтілік туралы: Опция теориясы және қаржылық құбылыстардың кедергісі". Экономикалық ой тарихы журналы. 39(4): 549–569. DOI: https://doi.org/10.1017/S1053837217000128. Брисет, Николас. 2019. Экономика және перформативтілік. Шектеулерді, теорияларды және жағдайларды зерттеу. Routledge INEM Экономикалық әдістемедегі жетістіктер. Батлер, Джудит. 1993. Маңызды денелер. Жыныстың дискурсивті шектері туралы. Лондон және Нью-Йорк: Рутледж. Батлер, Джудит. 1997. Қоздырылатын сөз: Перформативті саясат. Лондон және Нью-Йорк: Рутледж. Батлер, Джудит. 2000. "Сыни түрде квир", "Санақшы: оқырман" кітабында. Лондон: Sage Publications. Батлер, Джудит. 2010. "Перформативті агенттік", "Мәдени экономика журналы" 3:2, 147–161. Каллон, Мишель. 1998. "Кіріспе: Экономикалық нарықтардың экономикаға енгізілуі". М. Каллон (ред.), "Нарық заңдары". Оксфорд: Блэкуэлл. Карлсон, М., Перформанс: Сындық кіріспе (Лондон 1996). Чейни, Д., "Коллективті өмірдің қиялдағы образдары" (Лондон 1993). Крэйн, М.Т., "Перформанс не болды?", "Критика" 43, № 2 (2001), 169–187 б. Дэвидсон, М., "Ghostlier Demarcations. Қазіргі поэзия және материалдық сөз" (Беркли 1997). Дэвис, Т. С., "Перформанс зерттеулерінің Кембридж серігі" (Иллинойс 2008). Деррида, Жак. 1971. "Signature, Event, Context", "Limited, inc.", Evanston: Northwestern Univ. Press, 1988. Дирксмайер, П. және И. Хелбрехт, "Уақыт, бейнеленбеген теория және "перформативті бұрылыс" – Сапалық әлеуметтік зерттеуде жаңа әдістемеге қарай", "Форум: Сапалық әлеуметтік зерттеу" 9 (2008), 1–24. Данн, Р. Г. 1997. "Өздік, жекелік және айырмашылық: Мид және постструктуралистер". Әлеуметтік тоқсандық 38.4: 687–705. Фарнелл, Б., "Қозғалатын денелер: әрекет ететін жандар", "Annual Review in Anthropology" 28 (1999), 341–373 б. Феллуга, Дино. "Батлер туралы модульдер". 10/30/06 күні "Butler II: Перформативтілік" модульдерінен алынды. Фелман, Шошана. 1980/2003. "Сөйлейтін дененің даусы: Дон Хуан Дж. Л. Остинмен, немесе екі тілдегі азғыру". Кэтрин Портер аударған. Стэнфорд университетінің баспасы. Гарфинкель, Гарольд. 1967. "Этнометодология бойынша оқу". Энглууд Клиффс, Нью-Джерси: Прентис Холл. Герц, К., "Негара: XIX ғасырдағы Балидегі театр мемлекеті" (Принстон 1980). Гоффман, Эрвинг. 1959. "Күнделікті өмірдегі өзін-өзі таныту". Гардэн-Сити, Нью-Йорк: Анкер. Гласс, Майкл және Роза Редвуд, Рубен. 2014. "Перформативтілік, саясат және әлеуметтік кеңістіктің өндірісі". Нью-Йорк: Рутледж. Гоффман, Эрвинг. 1976. "Жыныстық көрсету" және "Жыныстық жарнамалар". Жыныстық жарнамалар. Нью-Йорк: Харпер және Роу. Гоффман, Эрвинг. 1983. "Сөйлеудің шеңберлік талдауы". "The Goffman Reader", Lemert және Branaman редакциялаған, Блэкуэлл, 1997. Грин, Адам Исайя. 2007. "Квир теориясы және социология: жыныстық зерттеулердегі субъект пен өзін табу". Әлеуметтік теория 25.1: 26–45. Грин, Б., "Spectacular Confession: Автобиография, перформативті активізм және сайлау құқығының орындары, 1905–1938" (Лондон 1997). Холл, Стюарт. 2000. "Кімге жеке куәлік қажет?", "Санақшы: оқырман" кітабында. Лондон: Sage Publications. Хоукс, Дэвид. 2020. "Анти-логостың билігі: Постмодернизмдегі орындау" (Апокалипсис экономикасына Палгрейвтің түсінігі), Лондон және Нью-Йорк: Палгрейв Макмиллан. Химз, Д., "Өнерге жету", Д. Бен Амос және К. С. Голдштейн (ред.) "Фольклор: өнер көрсету және қарым-қатынас" (Гаага, 1975). Ингольд, Т., "Ландшафтың уақытшалығы". Дүниежүзілік археология 25 (1993), 152–174 б. Капчан, Д., "Performance", "Journal of American Folklore" 108, 479–508 б. Кесслер, Сюзанна және Венди МакКенна. 1978. "Жыныс: этнометодологиялық тәсіл". Чикаго: Чикаго университетінің баспасы. PDF. Ллойд, Моя. 1999. "Performativity, Parody, Politics", "Теория, мәдениет және қоғам", 16(2), 195–213. Маккензи, Дж., "Перформанс зерттеулері", "The Johns Hopkins Guide to Literary Theory and Criticism" (2005). Матинья, Эльжбета. 2009. "Перформативті демократия". Боулдер: Paradigm. Мембретти, Андреа. 2009. "Әлеуметтік әрекеттерді зерттеудегі суреттерді перформативті пайдалану", "Lo Squaderno" № 12 (http://www.losquaderno.professionaldreamers.net/?p=1101). Маккензи, Джон. "Орындау немесе басқаша: тәртіптен орындауға". Лондон: Рутледж, 2001. Маккензи, Джон, Хайке Ромс және С. Дж. Ван Линг. "Зерттеудің жаһандық орындары: перформанстың күресі". Басингстоук, Ұлыбритания: Палгрейв Макмиллан, 2010. Муньос, "Перформативті айырмашылықтарды орындау. Түссіз квирлер және саясаттың орындалуы". 1999. Оливер, Келли. 2003. "Перформативті трансформациялық немесе жұмыс жасау?", "Ann Cahill және Jennifer Hansen (ред.) Континенталдық феминистік оқырман". Паркер және Седжвик, "Перформативтілік және орындауға кіріспе". "Перформативтілік және орындау". 1995. Пикеринг, Эндрю. 1995. "Тәжірибенің араласуы: уақыт, агенттік және ғылым". Чикаго: Чикаго университетінің баспасы. Портер, Дж. Н., "Майк Фезерстоунның постмодернизміне шолу", "Contemporary sociology" 19 (1990) 323. Робинсон, Дуглас. 2003. "Перформативті лингвистика: сөздермен әрекет ету және аудару". Лондон және Нью-Йорк: Рутледж. Робинсон, Дуглас. 2006. "Перформативті прагматиканы таныстыру". Лондон және Нью-Йорк: Рутледж. Рудавски, Станислав. 2008. "Орындарды қою: креативті стратегиялар архитектурасы" (PhD, Кембридж университеті). Розальдо, Мишель. 1980. "Сөзбен істейтін нәрселер: Илонгот сөздік актілері және философиядағы сөздік актілер теориясы". "Language in Society" 11: 203–237. Шехнер, Ричард, "Перформанс зерттеулері. Кіріспе" (Нью-Йорк 2006). Шиффелин, Э., "Перформансты проблемалау", "Hughes Freeland, F., (ред.) Ritual, Performance, Media" (Лондон 1998), 194–207 б. Серл, Джон. 1969. "Сөздік актілер: Тіл философиясы бойынша эссе". Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. Седжвик, Еве Косовски. 2003. "Сезімді ұстау: әсер, педагогика, перформативтілік". Дюрем, Солтүстік Каролина: Duke University Press. Стерн және Хендерсон, "Перформанс: мәтіндер және контекст" (Лондон 1993). Трифт, Н. және Дж. Дьюсбери, "Өлі географиялар – және оларды қалай тірілту", "Environment and Planning D: Society and Space" 18 (2000), 411–432 б. Трифт, Н. Дж., "Кеңістіктік формалар" (Лондон 1996). Вайс, Б., "Хаяның өмірлік әлемінің жасалуы және жойылмауы: тұтыну, тауарлану және күнделікті практика" (Дюрем 1996). Уэллс, П., "Анимацияны түсіну" (Лондон 1998). Вест, Кандас және Дон Циммерман. 1987. "Жынысты орындау". Жыныс және қоғам 1.2: 121–151.