Кіріспе

Нотр-Дам дю-О (; толық атауы – ) – Францияның Роншам қаласындағы Рим католик капелласы. 1955 жылы салынған бұл ғимарат франко-швейцариялық архитектор Ле Корбюзьенің сәулет өнерінің ең көрнекті үлгілерінің бірі болып саналады. Капелла діни қызметін атқаратын ғимарат және «Association de l’Œuvre de Notre Dame du Haut» жеке қорының қамқорлығында. Жыл сайын шамамен 80 000 адам осы капелланы аралайды.

Тарих

Notre Dame du Haut көбінесе Ле Корбюзье стилінің кейінгі кезеңіндегі ең радикальды дизайны ретінде қарастырылады. Ассоциация де л'Œuvre Notre Dame du Haut тапсырысымен салынған бұл шағын ғимарат екі кіреберісі, негізгі алтары және мұнаралардың астындағы үш кіші ғибадатханасы бар қарапайым құрылымнан тұрады. Ғимараттың көлемі шағын болғанымен, оның күші мен күрделілігі зор. Бұл осы жердегі соңғы салынған шағын ғибадатхана. Алдыңғы ғимарат Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде толығымен қирап кеткен. Бұл ғимарат 4-ші ғасырдағы христиан шабытханасы болған. Жаңа ғимарат салынып жатқан кезде Ле Корбюзье машина ғасырының архитектурасына қызығушылық танытпады, өйткені ол өзінің стилін көбірек примитивтік және мүсіндік деп санады. Құрылыс алаңына барған соң, оған қол жетімділік қиын болғандықтан, механикаландырылған құрылыс тәсілдерін қолдану мүмкін емес екенін түсінді. 2014 жылдың 17 қаңтарында шабытханаға қарақшылық шабуыл жасалды. Бетоннан жасалған ақша жинау жәшігі сыртқа лақтырылды, ал Ле Корбюзье жобалаған және шабытханадағы оның қолтаңбасы бар жалғыз әйнек сындырылды. Соғыстан кейін сол жерде қайта құру туралы шешім қабылданды. Жаңа шабытхана реформалық шіркеу үшін салынды, ол өзінің маңыздылығын сақтап қалуды көздеді. Декадансқа қарсы ескертіп, сол кездегі шіркеу реформаторлары өнер мен архитектураның жаңашылдығын рухани жаңарудың символы ретінде қарастырды. Ла Турет жобасына Ле Корбюзьенің демеушісі болған Мари-Ален Кутюрье әкесі 1954 жылы осы ерекше жобаны аяқтады. Роншамптағы шабытхана Ле Корбюзьенің өзінің стандарттау және машиналық эстетика принциптерінен бас тартып, жергілікті ерекшеліктерге бейімделгендігімен ерекшеленеді. Ле Корбюзье өзінің мойындауынша, бұл жер оған жауап беру үшін керемет шабыт берді, төрт жағынан да көрінетін көкжиегі және ғасырлар бойы ғибадат орыны ретіндегі тарихи мұрасы бар. Бұл тарихи мұра римдіктер мен күнге табынушылардан бастап, орта ғасырлардағы Мәриямге табынушылыққа дейін, сондай-ақ қазіргі шіркеу мен неміс оккупациясына қарсы күрес сияқты әртүрлі қабаттардан құралған. Ле Корбюзье сонымен қатар төбе мен оның айналасының қасиетті байланысын сезінді – алыстағы Юра таулары мен төбенің ландшафтқа үстемдігі. Бұл жердің ерекшелігі Акрополь сияқты архитектуралық ансамбльдің құрылуына әкелді – төбеге көтерілуден бастап, архитектуралық және ландшафттық оқиғаларға дейін, соңында қасиетті орынға – шабытханаға апарар жол. Төбеге жақындағанға дейін ғимаратты көру мүмкін емес. Жоғарыдан барлық бағытта керемет көріністер ашылады.

Құрылымы

Құрылымы негізінен бетоннан тұрғызылған және салыстырмалы түрде кішкентай, қалың қабырғалармен қоршалған. Жоғары көтерілген шатыры қабырғалардың ішіне орнатылған бағаналарға тіреледі, төбедегі желді ағындарда желкендей болып көрінеді. Ішкі кеңістікте қабырғалар мен шатыр арасындағы бос жерлер клерстори терезелермен толтырылған, ал қабырға ашықтарынан түсетін асимметриялық жарық кеңістіктің қасиеттілігін күшейте түседі және ғимараттың айналасымен байланысын нығайтады. Ішкі жарықтандыру жұмсақ әрі тікелей емес, клерстори терезелерден түсіп, шығып тұрған мұнаралары бар шіркеулердің ақталған қабырғаларынан шағылысады. Құрылыс негізінен бетон мен тастан салынған, бұл Екінші дүниежүзілік соғыста қираған төбедегі алғашқы шіркеудің қалдығы болған. Кейбірлер Роншампты алғашқы постмодернистік ғимарат деп сипаттайды, ал басқалары – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экспрессионистік архитектура қозғалысының алғашқы туындысы деп санайды. Ол 1950 жылдардың басында салынған. Құрылыстың негізгі бөлігі 6'11" қашықтықта бөлінген екі бетон қабықшадан тұрады, олар ғимараттың шатырын құрайтын қабықшаны жасайды. Бұл қабықша, оқшаулағыш және су өткізбейтін қасиеттерімен, қысқа тіректермен нығайтылған, олар "гунитпен" жабылған бетонның тік бетінің бөлігін құрайды және сонымен қатар бомбалаудан қираған бұрынғы шіркеуден алынған ескі Вогез тасынан жасалған қабырғаларды бекітеді. Қабырғаларда тіреулер жоқ, олар осы дөрекі қабырғаны тұрақтандыру үшін есептелген қисық сызықты пішіндерді ұстанады. Шатырдың қабықшасы мен қабырғалардың тік қабығы арасындағы бірнеше сантиметрлік кеңістік күн сәулесінің кіруіне мүмкіндік береді. Шіркеудің едені төбе басының табиғи еңісімен құрбандық алтаруына қарай төмендейді. Кейбір бөліктері, әсіресе ішкі және сыртқы құрбандық алтарулары, Бургундиядан әкелінген әдемі ақ тастан жасалған, ал алтарулардың өзі де содан жасалған. Мұнаралар тас қалаудан тұрғызылған және цементтен жасалған күмбездермен жабылған. Шіркеудің тік элементтері цемент тапаншасымен шашырылған және содан кейін ақталған – ішкі және сыртқы жағынан. Шатырдың бетон қабықшасы қалыптан шыққан күйінде, тегіс емес қалдырылған. Су өткізбеу үшін алюминиймен жабылған төбелік жабын қолданылған. Ішкі қабырғалар ақ, төбе сұр, Савина жасаған африкалық ағаштан жасалған орындықтар, ал қауымдастық орындықтары Лурдың құйма зауыттарында жасалған шойыннан жасалған.

Оңтүстік қабырға

Роншамптың оңтүстік қабырғасы – өзінің жеке бір құрылысы. Ле Корбюзье 50 см қалыңдықтағы бетоннан тік бұрышты қабырға жасаудың орнына, сыртқы қабырғаны жетілдіруге айлар бойы еңбек етті. Ол шығыс жағында нүкте ретінде басталып, батыс жағында 10 футқа дейін жуық қалыңдайтын қабырғаны ойлап тапты. Шығыстан батысқа қарай жылғанда, қабырға оңтүстікке қарай иіледі. Дизайнның күрделілігін арттыру үшін Ле Корбюзье қабырғадағы терезелерді ерекше етуге шешім қабылдады. Ашылымдар әртүрлі бұрыштармен ортаға қарай көлбеу, соның салдарынан жарық әртүрлі бұрыштардан кіреді. Әртүрлі өлшемдегі терезелер қабырға бойында ретсіз орналасқан. Ле Корбюзье пішіндер мен өрнектердің кездейсоқ емес, алтын бөлімге негізделген пропорционалды жүйеден туындағанын айтты. Сонымен қатар, терезелерді жабатын шынылар әртүрлі тереңдікте орнатылған. Бұл шыны кейде мөлдір, бірақ көбінесе Ле Корбюзьенің сүйікті түстеріндегі – қызыл, жасыл және сары – кішкентай боялған шыны кіріспелермен әсемделген. Бұл боялған кіріспелер рубин, изумруд және аметист сияқты жарқырап, күрделі қабырғаның құнды тастарына айналады. Мұндай кең көлемді жобадан кейін Ле Корбюзье оңтүстік қабырғаны жүктеуші қабырға етпеуге шешім қабылдады. Оның орнына ғимараттың шатыры бетон бағаналармен демеліп тұр, бұл оны қалған кеңістік үстінде қалықтап тұрғандай көрінеді. Символизмнің соңғы ишарасы ретінде Ле Корбюзье қабырғаның ішін бұл жерде бұрын тұрған шағын шіркеудің қирандыларымен толтырды. Осылайша ескі шіркеу және оның тарихы осы жерде мәңгілік сақталады.

Жиһаз

Кейде қабырғалардың қалыңдығы он футқа жететін, олардың ішіне кішкентай боялған шыны бөлшектері орнатылған. Шыны терең орналасқан рубин, зүңрөң, аметист және барлық түстің асыл тастары сияқты жарқырайды. Бұл саяхатшылар ғибадатханасы болғандықтан, көбінесе онша адам табынбайды. Бірақ, ерекше мереке күндері мыңдаған адамдар келеді. Оларға орын беру үшін Ле Корбюзье сыртқы алтарь мен мінбер салды, соның арқасында көпшілік төбедегі кең далада отырып не тұрып ғибадат ете алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қираған ғибадатхананың қираған орындарынан құтқарылған, Мәриям ананың әйгілі мүсіні қабырғаға орнатылған арнайы шыны қоршаудың ішінде сақталған, және ол қауым ішінде болғанда ішке қарай, ал келушілерге қарай бұрылуы мүмкін.

Шатыр

Шатыр екі бөлікке бөлініп, екі жұмсақ жоғары қарай иілген темір бетон қабықтарын пайдаланып, оқшаулау үшін аралық қалдырылып салынған. Синусоидты қисық төбе ағаш қаңқасымен жасалып, содан кейін әктелген. Ағаш қаңқасынан қалған сызықты текстура шатырдың иілу сызықтарын күшейте түседі. Робин Эванс бұл қисық бет бастапқыда шатыр дизайнының бір бөлігі болғанын, және Антуан Певснердің дәнекерленген металл таяқшалардан жасалған мүсіндерінен әсер алған болуы мүмкін дейді, оларды Ле Корбюзье ағаш қалыптардың үлгісі ретінде қарастырған. Сент-Мари де-Ла-Турет шіркеуіндегідей, Нотр-Дам-ду-От шіркеуінің шатыры қабырғалардың үстінде сөгіп тұрғандай көрінеді. Бұл қабырғалар емес, бетон бағаналардың шатырды тіреуінің арқасы. Бұл эффект ғимаратқа жарық сәулесінің енуіне мүмкіндік береді, кеңістікті одан әрі жарықтандырып, шіркеуді кеңірек сезіндіреді. Бұл толқын тәрізді бетон шатыр артқа қарай еңіс етіп жобаланған, онда абстрактілі пішіндерден тұратын фонтан жерге орналасқан. Жаңбыр жауғанда су шатырдан құйылып, көтерілген, көлбеу бетон құрылымдарға түсіп, керемет табиғи фонтан құрайды.

Қосу

2006 жылы Клариссілер немесе Кедей Клариссілер монастыры шапельдің жанында ғимарат салуға шешім қабылдады. Ле Корбюзье өзі монастырь салу туралы «Ассоциация де Льоовр Нотр-Дам-дю-Хаутпен» кеңескен, бірақ нақты жоспарлар ешқашан жасалмады. Әйгері, Брижит де Сингли қарындасының бастамасымен Кедей Клариссілер Ренцо Пианоға тапсырыс берді; қауымдастық Пианодан басқа Тадао Андо, Гленн Муркутт және Жан Нувель сияқты бірнеше сәулетшілерді де қарастырды. 2008 жылы жоба жарияланған кезде үлкен қарсылық туды. Ричард Мейер, Рафаэль Монео және Сезар Пелли сияқты сәулетшілер жобаны айыптайтын онлайн петицияға қол қойды. Мәдени ескерткіштерді өзгерту жоспарларын бекітуге міндетті Франция Мәдениет министрлігі Пианоның дизайнын мақұлдады. 2011 жылдың қазан айында Францияға Папаның елшісі, архиепископ Луиджи Вентура монастырды баталау үшін келді. Бурлемонт төбесінің жасыл шөбіне енген монастырь, қарындастар үшін 120 шаршы футтан тұратын он екі тұрғын бірліктерден, ортақ тұруға арналған кеңістіктерден (реффектория және шеберханалар), діни паломниктік сапарлаушыларға арналған ораториядан және қонақтарды қабылдауға арналған ложадан тұрады. Жаңа келушілер орталығы да төбеге қазылған, монастырьдің негізін құрайды, осылайша 1960 жылдардағы қақпа үйін алмастырады, ол шапельдің көрінісін төмендегі қаладан жасырып, құрылыс барысында алынып тасталды. Жалпы сметасы 13 миллион долларды құрады, ол жергілікті биліктің қаржыландыруы, қайырымдылық және діни сыйлықтар, сондай-ақ монахтардың Бесансондағы бұрынғы монастырларын сату арқылы іске асырылды.