Кіріспе

Молдавиялық жазушы, дипломат және саяхатшы Николай Спафарий (Николай Гаврилович Спафарий; 1636–1708), сонымен қатар Николае Майлеску және Николае Майлеску Спатару (бірінші аты сондай-ақ Некулай, латын тілінде Николаус Спадариус Молдаво Лако, Николае Гаврилович Милеску) немесе Спатарул Майлеску Кырну (аудармасы: "Мұрыншасы тік канцлер Майлеску"), – Ресей патшалығында өмір сүрген және жұмыс істеген молдавандық жазушы, дипломат және саяхатшы. Ол тоғыз тілде сөйледі: румын, орыс, латын, ежегі грек және қазіргі грек, француз, неміс, түрік және швед тілдерінде. Оның немерелерінің бірі – 1711 жылы Димитрий Кантемирмен бірге Ресейге келген Спатар (канцлер) Юрий Стефанович.

Ерте өмір

Спатари грек отбасында дүниеге келген. Оның просонимі Молдаван Лаконе (Moldavan Laconian) оның тегін көрсетеді. Майлску ата-анасы Милештиге қоныс аударғанда бұл текті қабылдаған. Профессор Л. Турдеану Картоян Оксфордта грек тілінде жазылған автобиографиясын (Λαζάρου, Lazarou) тапты. Васлуйде туған бояр Майлску Стамбул Патриархат колледжінде оқыды, ал Яссиге оралғаннан кейін Молдавия князі Георге Стефанның канцлері болып тағайындалды. 1660–1664 жылдары ол елінің Осман билеушісімен өкілдік етті, содан кейін Берлин мен Стокгольмге елшілікке барды. Ол Георге Стефанның Стокгольм мен Шчецинге (1664–1667) жер аударылуына ілесіп, Людовик XIV Франциясына барып, патшаға Осман империясына қарсы одақ құруға көмектесуге тырысты.

Жер аудару

Майлескудің өз амбициялары болды және ол князь Штефанита Лупуға қарсы қастандық жасады. Жаза ретінде Штефанита Майлескудің мұрнын кесуге бұйырды (осының салдарынан Майлеску «қысқа мұрынды» лақап атын алды). Хроник Ион Некульце айтуынша: «Мұрны кесілген соң, Николай қысқа мұрынды Германияға қашып, онда дәрігер тауып алды. Дәрігер оның екі жағынан қан алып, мұрынды қайта жасады, содан күннен күнге қан ұйып, жазылып кетті». Майлеску тағы да Стамбулға кетті, онда 1671 жылы Ресей патшасы Алексей I-ден хат алды, ол оны Сыртқы істер министрлігінде бас аудармашы және дипломат қызметіне тағайындады. Майлеску Иерусалим Патриархы Досифей II-мен бірге Ресейге келді. 1674 жылы ол Валахия және Молдавиямен келіссөздер жүргізіп, оларды Ресей жетекшілігімен Осман империясына қарсы жобаларды қолдауға шақырды. 1695 жылы Майлеску Ұлы Петрдің Азов жорықтарына қатысты. Майлескудің міндеттерінің бірі – Романов әулетінің заңдылығын нығайту болды. Осы мақсатта ол патшаның Рим және Византия императорларының мұрагері екенін мәлімдеді. «Билеушілер кітабы» (Василиологион, 1674) еңбегінде ол патшалық биліктің Құдайдан басталатынын, ал Құдайдың жер бетіндегі өкілі – патша екенін жазды. Бұл еңбекке Михаил Романов пен Алексейден бастап, Иван Грозный, Дмитрий Донской, Александр Невский, Византия императорлары Константин мен Феодосий, Римнен Август пен Юлий Цезарь сияқты танымал билеушілердің қысқаша өмірбаяндықтары енгізілді. Сонымен қатар, оның ішінде ақыл-ойы кеміс Федор Иванович та бар, оның билігі аса жарқын болмаса да, әулеттік сабақтастықты көрсету үшін оны да атау қажет болды.

Қытайда

1675 жылы ол Ресей империясының Пекинге жасаған елшісі болып тағайындалды және 1678 жылы қайтып оралды. Әскери бөлімі бар (жаугершілік жергілікті халықтың шабуылдарына қарсы қорғану үшін) 150 адамнан тұратын экспедицияны басқарған Майлскудың негізгі міндеттері Ресей мен Қытай арасындағы бірнеше шекаралық инциденттерді реттеу, Қытаймен тұрақты сауда қатынастарын орнату және Амур өзені бойындағы жаңадан қосылған Ресей жерлерін зерттеу болды. 1656 жылы Федор Байков басқарған Қытайдағы бұрынғы Мәскеу елшілігі осы мақсаттарға жете алмады. Бұрынғы ресейліктерден өзгеше, Майлску Моңғолия арқылы емес, Пекиннің солтүстігіндегі Нерчинскіге дейін Сібір арқылы сапарлады. Енисейскіге жеткен соң Майлску өзінің адамы Игнатий Миловановты Қытай сарайына жіберіп, Канси императорына елшіліктің мақсатын хабарлады. Милованов Амур (Хейлун) өзенін кесіп өткен және Пекинге ең қысқа жолмен жеткен алғашқы еуропалық болды. Майлску да сол жолмен Қытай шекарасына дейін барды және Хэйлунцзян провинциясындағы Нэн өзенінде лагерь құрып, Миловановтан жаңалық күтті. Милованов 18 ақпанда лагерьге оралды және Майлскудың есебін патшаға алып Мәскеуге аттанды. Ал Майлску екі ай бойы Калган (қазіргі Чжанцзякоу) қаласында тоқтатылып, мамыр айының ортасында Хэбэй арқылы Пекинге кірді. Бұл жерде ол иезуит Фердинанд Вербистпен латын тілінде сөйлесе алды. Оның дипломатиялық әрекеттері сәтсіз аяқталды және ол 1677 жылдың көктемінде сол жолмен Сібірге қайтып оралды.

Жетістіктер

Майлску – 1672 жылы өзінің грек тіліндегі түпнұсқасына негізделген "Арифмологион" атты алғашқы орыс арифметикасы туралы еңбектердің авторы. Қолжазба шіркеу тарихшысы Николай Кедров оны тапқанға дейін Чудов монастырында сақталған. Кейіннен "Сибирь арқылы Қытай шекарасына саяхат" деген атпен жарық көрген жол журналында Майлску Обь, Иртыш және Ангара өзендерінің орта ағысын дұрыс сипаттаған. Ол Об өзенінің бастауы Алтай тауларындағы Телецкое көлінен басталады деп болжаған. Сондай-ақ, ол Байкал көлі мен оны қоректендіретін өзендерді алғаш рет сипаттап, Байкалдың тереңдігін алғаш рет атап көрсетті. Сибирь арқылы сапар шегіп жүріп, Майлску астролябисті пайдаланып, кейбір елді мекендердің координаттарын анықтады. Оның материалдарын кейіннен Қытайға үлкен қызығушылық танытқан иезуиттер қолданды. Мәскеуге оралғаннан кейін ол Сыртқы істер министрлігіне үш томдық жазбаларды тапсырды: Саяхат жазбалары және Қытайдың сипаттамасы, сондай-ақ "Саяхаттар" еңбегін. Өзінің баяндамаларында Майлску орыс зерттеушілерінің Шығыс Сібір туралы жинаған білімдерін қорытындылады. Ол Амур өзенін әлемдегі ең үлкен өзен деп санаса да, оның негізгі салаларын қатесіз атап өтті. Оның Байкалдан Охот теңізіне дейінгі кең тау жотасы бар деген идеясы, негізінен дұрыс болмаса да, көптеген географтар XX ғасырдың ортасына дейін кеңінен сенген. Ол сондай-ақ Сахалин туралы да естіген, оны Хоккайдомен бірдей арал деп ойлап, оның өлшемдерін айтарлықтай үлкейтіп көрсетті. Богдан Петричеику Хасдеу Майлскуның румын тіліне Киелі кітаптың алғашқы аудармасын жасаған автор екеніне сенді, бұл Бухарест басылымы (1688 жылы, князь Шербан Кантакузино билігі кезінде жарық көрген). Алайда Николае Иорга және басқа да тарихшылар бұл туралы нақты дәлелдердің жоқтығын айтып, Константин Кантакузиноны негізгі аудармашы деп санайды.

Мұра

Майлскудың есімі Румыния мен Молдованың көптеген елді мекендеріндегі бірнеше көшелерге берілген, соның ішінде Бухаресттегі "Страда Спэтарул Николае Майлску", Кишиневтегі "Страда Николае Майлску Спэтару", Констанцадағы "Страда Николае Майлску" және тағы да басқалары. Сондай-ақ, Майлскудың құрметіне аталған ғылыми және білім беру мекемелері бар, олардың ішінде Кишиневтегі лицей, "Николай Майлску Спэтарул" теориялық лицейі және "Н. Спэтару Майлску" Молдова ғалымдарының қауымдастығы бар. Румыния мен Молдова қалаларында Майлскуның бірнеше бюстері орнатылған. Оның туған жері Васлуй қаласындағы қалалық кітапхана оның есімін иеленеді. Молдавияда Майлскудың суреті бар бірнеше почта маркалары шығарылды. 2011 жылы Румыния Ұлттық Банкі Николае Майлскудың дүниеге келгеніне 375 жыл толуына арналған күміс монета шығарды.