Серб сұлтаны Стефан Лазаревич: Өмір және мұрасы

Кіріспе

14/15 ғасырлардағы серб деспоты және қасиетті Стефан Лазаревич (1377 – 19 шілде 1427), сондай-ақ Стефан Биік деп те аталады, серб билеушісі (1389–1402) және деспот (1402–1427). Ол сонымен қатар дипломат, заң шығарушы, меценат, өнерді қолдаушы, ақын және Аждаһа орденінің негізін қалаушылардың бірі болды. Князь Лазар Хребельяновичтің ұлы, ол өз заманының ең көрнекті рыцарьлары мен әскери қолбасшыларының бірі саналды. Әкесінің Косово шайқасында (1389) қаза болғаннан кейін ол Моравия Сербиясының билеушісі болды және 1393 жылға дейін анасы Милицамен (Неманич әулетінен) бірге билік жүргізді. Стефан 1402 жылы Византиядан деспот атағын алғаннан кейін Османның вассалы ретінде бірнеше шайқаста әскерлерге басшылық етті, содан кейін тәуелсіздікке қол жеткізді. 1403–04 жылдары Венгриямен одақтас болған ол маңызды Белград және Голубац бекінісін қоса алғанда, кең аумақтарды иеленді. Ол Аждаһа орденінде де жоғары дәрежеде болды. Оның билігі кезінде туысы Джурад Бранковичпен ұзақ созылған қақтығыс болды, ол 1412 жылы аяқталды. Лазаревич Зетаны да мұра етіп алды және Венецияға қарсы соғыс жүргізді. Баласы болмағандықтан, ол 1426 жылы, өлімінен бір жыл бұрын туысы Джурадты мұрагер етіп тағайындады. Ішкі саясатта ол серб ақсүйектерінің қарсылығын жойды және Сербияны саяси, экономикалық, мәдени және әскери тұрғыдан нығайту үшін бейбіт кезеңдерді пайдаланды. 1412 жылы ол кен орындары туралы кодексті қабылдады, онда Ново-Брдо шахтасын басқаруға арналған жеке бөлім де бар. Бұл кодекс Сербия деспотының экономикалық негізі болған Сербиядағы кен өндірісін дамытуға көмектесті. Ол қайтыс болған кезде Сербия Еуропадағы ең ірі күміс өндіруші елдердің біріне айналды. Сәулет саласында ол Морава мектебінің дамуын жалғастырды. Оның билігі мен жеке әдеби шығармалары кейде Сербия жеріндегі Ренессанстың алғашқы белгілерімен байланыстырылады. Ол Сербияға рыцарлық турнирлерді, заманауи әскери тактиканы және қару-жарақтарды енгізді. Ол көрші елдерден келген ғалымдар мен босқындарға баспана беріп, өнер мен мәдениетті қолдады, олар Осман империясының билігіне өткен. Сонымен қатар, ол өзі де жазушы болды, оның ең маңызды туындысы – «Махаббатқа арналған мақтау», ол Ренессанс стилінде жазылған. Оның тұсында Ресава мектебі құрылды. 1 тамыз 1927 жылы, оның қайтыс болғанына 500 жыл толуына орай, Сербия православие шіркеуі оны Сербияның қасиетті Стефаны деп жариялады, ал оның қабір қалдықтары Копорин монастырында сақталады.

14/15th century Serbian despot and saint
the basketball player

Stefan Lazarević (, 1377 – 19 July 1427), also known as Stefan the Tall , was a Serbian ruler as prince (1389–1402) and despot (1402–1427). He was also a diplomat, legislator, ktetor, patron of the arts, poet and one of the founding members of the Order of the Dragon. The son of Prince Lazar Hrebeljanović, he was regarded as one of the finest knights and military leaders of his time. After the death of his father at Kosovo (1389), he became ruler of Moravian Serbia and ruled with his mother Milica (a Nemanjić), until he reached adulthood in 1393. Stefan led troops in several battles as an Ottoman vassal, until asserting independence after receiving the title of despot from the Byzantines in 1402. Becoming a Hungarian ally in 1403–04, he received large possessions, including the important Belgrade and Golubac Fortress. He also held the superior rank in the chivalric Order of the Dragon. During his reign, there was a long conflict with his nephew Đurađ Branković, which ended in 1412. Lazarević also inherited Zeta, and waged war against Venice. Since he was childless, he designated his nephew Đurađ as heir in 1426, a year before his death. On the domestic front, he broke the resistance of the Serbian nobles, and used the periods of peace to strengthen Serbia politically, economically, culturally and militarily. In 1412 he issued the Code of Mines, with a separate section on governing of Novo Brdo – the largest mine in the Balkans at that time. This code increased the development of mining in Serbia, which had been the main economic backbone of the Serbian Despotate. At the time of his death, Serbia was one of the largest silver producers in Europe. In the field of architecture, he continued the development of the Morava school. His reign and personal literary works are sometimes associated with early signs of the Renaissance in the Serbian lands. He introduced knightly tournaments, modern battle tactics, and firearms to Serbia. He was a great patron of the arts and culture by providing shelter and support to scholars and refugees from neighboring countries that had been taken by the Ottomans. In addition, he was himself a writer, and his most important work is A Homage to Love, which is characterized by Renaissance lines. During his reign the Resava School was formed. On 1 August 1927, the 500th anniversary of his death, he was canonized by the Serbian Orthodox Church as Saint Despot Stefan of Serbia, and his relics are kept in the Koporin Monastery.

Түп-басқасы және отбасы

Стефан Моравия Сербиясының князі Лазар мен оның әйелі Милицаның ұлы еді, Милица Неманжич әулетінің ескі, бірақ бұтақтан жаралған тармағының мүшесі болды. Милицаның әкесі, князь Вратко, Стефан Неманьяның үлкен ұлы Вуканның тікелей ұрпағы еді. Стефаннан басқа, олардың тағы жеті баласы болды.

Ровина мен Никополис шайқастары

1393 жылы Стефан ересек болып, таққа отырды, ал анасы монах болып, өзінің игілігімен Любостинья монастырына кетіп қалды. Сол жылы Баязид I болгар вассалдарымен, олардың Венгрия королі Сигизмундпен байланысы болды деген айыппен айналысты. Великий Тарново қоршауға алынып, Болгария қирады; Стефанның құдайы болгар билеушісі Иван Шишман болды. Осыдан кейін көптеген болгар ғалымдары көршілес христиан елдеріне, соның ішінде Сербияға паналады. 1393 жылдың соңы мен 1394 жылдың басында Баязид I христиан вассалдарын Серресте жинауға кірісті. Византиялық дереккөздерде вассалдардың арасында Стефан, император Мануил II (1391–1425), оның жүрегімен байланысты Жоанн VII (1390) және оның бауыры Мореядан Теодор I (1383–1407) және серб әмірі Константин Драгаш болды. Баязид I жиналыста вассалдарды өлтіріп, олардың жерлерін иеленуді жоспарлаған. Ол оларды өлтіруге бұйрық берді, бірақ бұл дереу орындалмады, содан кейін ол шешімін өзгертті, одан кейін олардың кейбіреулері үйлеріне қайтты, ал қалғандары Фессалия мен Фессалониканы басып алды (12 сәуір). 1394 жылдың күзінде Баязид Валахия воеводасы Мирча I (1386–1418) -ге қарсы жорыққа күш жинауға кірісті. Бұл жорықта Стефан жеке серб ауыр атты әскерін басқарды, ал серб дворяндары Марко (1371–1395), Константин Драгаш және Константин Балшич өз күштерін жетектеді. Баязид әскерлері Дунайды кешіп, 1395 жылдың 17 мамырында қазіргі Питешти маңында Ровин шайқасы болды. Шайқаста Марко мен Драгаш қаза тауып, Баязид олардың жерлерін басып алды. Константин Философтың Стефан Лазаревич өмірнамасында айтуынша, шайқасқа дейін Марко Драгашқа: «Құдай христиандарға көмектесін және осы соғыста мен алғашқы қаза тапқандардың бірі болайын» деген. Осман әскерлері Видинді басып алды, ал 1396 жылдың жазында серб жасақтарымен күшейтіліп, Банатқа шабуыл жасады, оның үлкен бөлігін Приштинамен бірге жаулап алды. Алайда, Ровинадағы жеңіс үлкен крест жорығына бастады, онда Англия, Франция, Германия және басқа да еуропалық елдерден келген әскерлер Венгрия королі Сигизмунд пен Мирча I-ге қосылды, ал Венеция флоты Қара теңізден Дунайға кіріп, құрлықтағы әскерге көмектесуі керек еді. Крестшілер күштері Венгрияда жиналды, содан кейін Дунайды кешіп, Видинді алды. Содан кейін шеру Дунай бойымен жалғасты. Үлкен осман гарнизоны бар Никополис қаласы қоршауға алынды. Қоршау Константинопольге жасалған блокаданы бұзып, Баязидті Дунайға қарай әскер жіберуге мәжбүр етті, ол Пловдив маңында Стефан Лазаревичтің ауыр атты әскерімен күш біріктірді. 1396 жылдың 25 қыркүйегінде крестшілер күштері толықтай талқандалған ұлы шайқас болды. Сан жағынан басым болғанына қарамастан, крестшілер әскерінде ортақ басшылық болмағандықтан, олар шайқас алаңында жақсы үйлестірілмеген. Олар сондай-ақ осман әскерінің соғыс әдістерін білмейтін және оларға беймәлім болған. Крест жорықтарының алғашқы табысынан кейін османдықтар қарсы шабуылға шықты, ол венгрлік салт аттылардың шайқасқа кіруімен тоқтатылды, олар оларды басуға кірісті. Бұл шайқастың шешуші сәтінде Стефан Лазаревич басқарған серб ауыр атты әскері мажар шебін бұзып, король Сигизмундты қоршап алды және Николай II Гарайдың мажар туын шабуылдады. Гарайдың әскері шашырап кетті, бұл шайқастың барысына шешуші әсер етті, өйткені крестшілердің кейбіреулері Сигизмунд қаза тапты және шайқас жоғалды деп ойлады, ал венгр қолбасшылары Сигизмундқа шайқас іс жүзінде жоғалды және кері шегіну жақсы деп сендірді. Осыдан кейін крестшілердің қатары бұзылып, соңынан қырғын-қиғын басталды. Шайқасқа қатысушылардың бірі Иоганн Шилтбергер серб шабуылын былай сипаттады: «Түрік әскерінің барлығы өлтірілгенде, король тағы бір атты әскерден шабуылға ұшырады. Түрік сұлтаны корольдің шабуылын көргенде, шайқас алаңынан қашуға асықты, бірақ Раша (Сербия) герцогы, деспот ретінде белгілі, оны көргенде 15000 адаммен және көптеген рыцарьлармен түрік сұлтанына көмектесуге асықты, оның әскері корольдің туын талқандап, сындырып тастады». Кейбір деректер бойынша, серб күштері Баязид әскерінің сол жақ қанатындағы тоғайда жасырынған, мажарларға, мүмкін, бүйірінен шабуыл жасаған. Стефан II Лакфи мен Мирча I да маңызды рөл атқарды, өйткені олар Стефанның шабуылынан бұрын өз күштерімен шайқастан шығып, Сигизмундты қолдаусыз қалдырды. Олар, мүмкін, шайқасқа дейін Стефанмен келісімге келген. Сигизмунд Дунайдағы венециялық кемелерге балық аулау қайығымен қашып құтылуға тырысты. Мүмкін, Стефан оған қайыққа отыруға жеткілікті уақыт берген; Стефанның Сигизмундты құтқаруы оның кейінірек Аждаһа орденіне қабылдануының (бірінші және ең маңыздысы) себептерінің бірі болуы мүмкін.

In 1393, Stefan became an adult and took over the throne, and his mother became a nun and withdrew to her endowment, monastery Ljubostinja. That same year, Bayezid I dealt with his Bulgarian vassals for their alleged links with the Hungarian King Sigismund. Veliko Tarnovo was besieged and Bulgaria devastated; Stefan's brother in law was Bulgarian ruler Ivan Shishman. After this, many Bulgarian scholars sought refuge in neighboring Christian countries, among which were Serbia. At the end of 1393 and early 1394, Bayezid I began gathering his Christian vassals at Serres. Byzantine sources tell that among the vassals were Stefan, Emperor Manuel II (1391–1425), his nephew John VII (1390) and his brother Theodore I of Morea (r. 1383–1407), and the Serbian lord Constantine Dragaš. It is believed that Bayezid I planned to kill the vassals at the meeting and take their lands. He gave the order to kill them, but it was not done immediately, then he changed his mind, after which some of them went home, while the rest of them completed the conquest of Thessaly and Thessaloniki (12 April). During the autumn of 1394, Bayezid started gathering forces for a campaign against the Wallachian voievode Mircea I (1386–1418). In this campaign, Stefan personally led the Serbian heavy cavalry, while Serbian nobles Marko (1371–1395), Constantine Dragaš and Konstantin Balšić led their forces. Bayezid's forces crossed the Danube and the battle of Rovine took place on 17 May 1395, near present day Pitești, with a Wallachian victory. In the battle Marko and Dragaš were killed, and Bayezid annexed their lands. According to Constantine the Philosopher in his Life of Stefan Lazarević before the battle Marko said to Dragaš: "I pray God to help the Christians and that I will be among the first dead in this war." The Ottoman forces then took over Vidin, and reinforced by Serbian detachments during the summer of 1396 marched into Banat, after attacking the lands of Vuk Branković and conquering a large part of it with Priština. However, the victory at Rovine sparked a great crusade in which forces from England, France, Germany, and other European countries joined Hungarian king Sigismund and Mircea I with the Venetian fleet which was to enter the Danube from the Black Sea and support the army on the mainland. Crusader forces gathered in Hungary, after which they crossed the Danube and took Vidin. After that, the march continued down the Danube. Nicopolis, which had a large Ottoman garrison was besieged. The siege broke the blockade of Constantinople, forcing Bayezid to send troops towards the Danube, joining forces with Stefan Lazarević's heavy cavalary near Plovdiv. A great battle took place on 25 September 1396 in which the Crusader forces were completely destroyed. Although numerically superior, the Crusader army lacked a joint command and thus poorly coordinated on the battlefield. They also were both unfamiliar and ignorant of the Ottoman army's war methods. After initial Crusader success, the Ottomans went on a counterattack that stopped with the entry of Hungarian knights in battle, which began to suppress them. In this turning point of battle the Serbian heavy cavalry led by Stefan Lazarević himself broke through Hungarian lines and surrounded King Sigismund, and attacking the Hungarian banner troops of Nicholas II Garay. Garay's troops were dispersed, which had a decisive influence on the course of the battle, because some of the Crusaders thought that Sigismund had died and that the battle was lost, while the Hungarian commanders convinced Sigismund that the battle was practically lost and that it was better to withdraw. After that Crusader orders fell apart and was followed by carnage. One of the participants in the battle, Johann Schiltberger, described the Serbian attack

When all of (Turkish) warriors were killed, King was attacked by another unit consisting of cavalry. When the Turkish sultan saw king's attack, he was about to flee the battlefield, but the Duke of Rascia (Serbia), known as the despot, seeing this, rushed to help the Turkish sultan, with 15,000 people and many other knights, and his men crushed king's banner and broke it. According to some, Serbian forces were hidden in a grove on the left wing of Bayezid forces, making a sudden attack on the Hungarians probably from the side. A significant role was played by Stephen II Lackfi and Mircea I because they withdrew with their forces from the battlefield just before Stefan's attack, leaving Sigismund without support. They had probably dealt with Stefan before the battle. Sigismund managed to escape by fisherman's boat to the Venetian ships in the Danube. It is possible that Stefan left enough time for him to board the boat; Stefan saving Sigismund may be one of the causes of Stefan's later induction into the Order of the Dragon (as the first and foremost)

There were disastrous consequences for the Balkan Christians after the defeat at the Battle of Nicopolis. Vidin was destroyed, Athens occupied (1397), the Despotate of Morea devastated once again, the fall of Constantinople became practically inevitable, and the area of Vuk Branković was taken by the Ottomans. Vuk Branković was captured and soon died in captivity (1397). Most of his area was transferred to the control of Stefan Lazarević, a small portion (centered in Vučitrn) was left to his wife Maria and sons (Đurađ, Grgur and Lazar), while the Ottomans retained strategic locations under their direct rule. In addition, the Ottoman forces marched into Hungary and plundered its southern parts, in particular, Zemun (which was devastated) and Sremska Mitrovica (which was burned down, and its population displaced).

Никополис шайқасынан жеңілгеннен кейін Балқан христиандары үшін апатты салдары болды. Видин қиратылды, Афина басып алынды (1397), Морея деспоттығы тағы да қирады, Константинопольдің құлауы амалсыз болды, ал Вук Бранковичтің жері османдықтар басып алды. Вук Бранкович тұтқынға алынып, көп ұзамай тұтқындықта қайтыс болды (1397). Оның жерінің көп бөлігі Стефан Лазаревичтің басқаруына берілді, шағын бөлігі (Вучитрнге ортасталған) оның әйелі Мария мен ұлдарына (Дюрадж, Гургур және Лазар) қалды, ал османдықтар стратегиялық маңызға ие жерлерді өздерінің тікелей басқаруында қалдырды. Сонымен қатар, осман әскерлері Венгрияға басып кіріп, оның оңтүстік бөліктерін тонады, әсіресе Земун (қиратылған) және Сремска Митровица (өртке түстіріліп, халқы ығыстырылды).

Боснияға шабуыл және оның салдары

Османдықтар 1398 жылдың қаңтарында Балқандағы шабуылдауды жалғастырып, Боснияға шабуыл жасады. Әрекеттің жетекшісі Баязидтің ұлы Мұса Челеби болды, ал оған сербтік қосымша жасақтармен бірге князь Стефан да қосылды. Бұл жорық Боснияны тонаудан басқа ешқандай жетістікке жетпеді, ал Стефанның өмірбаяншысының айтуынша, ең басты кінәлі – суық қыс болды, соның салдарынан бірқатар сарбаздар мен тұтқындар өздерінің жерлеріне қайтып оралды. Кейбір ақсүйектер Стефанның жорығын пайдаланып, оны тақтан құлатуға тырысты. Олардың басшылары, герцогтар Новак Белокрквич және Никола Зожич, воевода Михайлоның көмегімен, Стефанның венгр королі Сигизмундпен байланысының нәтижесінде Боснияға жасалған шабуылдың сәтсіздігін Баязидке көрсетуге тырысты, соның арқасында Стефан князьдігінің жерлерінде Баязидтің билігі мойындалып, тәуелсіздік алуға ұмтылысты. Келесі оқиғалардың нақты барысы толық белгісіз, бірақ Стивеннің Михайло арқылы бұл қастандық туралы білгені анық. Ол өзінің қамалына Топлицада (вероятно, Куршумли айналасындағы жерлерде) және Хвоснода (Печ маңындағы Крколез ауылы) иеліктері бар герцог Новакты шақырды және оны өлтірді. Содан кейін Рудник маңында иеліктері болған Белокрквич, 23 мамырға дейін Сербияға қайтып, Стефанның Баязид қабылдауына түсуіне және сұлтан алдында өзін ақтауына мүмкіндік жасады. Бұған қоса, олар Бурсадан қасиетті Петканың қабірлерін әкеліп, оларды Крушевац қаласындағы Лазарика шіркеуіне орналастырды. Мен сені ең үлкен және сүйікті ұлым деп есептеймін, менің алдымда осындай құрметпен тұратының үшін. Мен қартайдым, жақын арада, мүмкін шайқаста немесе аурудан қайтыс болармын, сонда сенің кезегің келер.

Анкара шайқасы

Принц Стефан мен Бранковичтер әулеті арасындағы қарым-қатынас жылдар бойы тарихи дереккөздерде белгілі емес. Олар Вук Бранковичтің Котор мен Рагуза Республикасындағы күзетте қалған қаржысының есебінен бұрынғы жерлерінің бір бөлігін қайтаруға қол жеткізді. 1402 жылдың басында олардың иелігінде Косово, Полимлье, Сьеница және Брсково аймақтары болды, ал сол жылдың көктемінен бастап Баязидтің вассалдарына айналды, олармен бірге Стефан хан да жауапкершілікке ие болды. Звечан, Желеч және Глухавица Османдықтардың бақылауында қалды, ал Приштина сол жылдың наурыз айында Стефан Лазаревич мемлекетінің құрамында болғанын білеміз. Кіші Азия мен Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы оқиғаларға Тамерлан бастаған татарлардың шапқыны себеп болды, ол әлем тарихындағы ең ұлы жаулаушылардың бірі еді. Оның Кіші Азияға жасаған шабуылы Баязид I-ді күштерін жинап, 1402 жылдың 28 шілдесінде Анкара (Түркия астанасы) маңында оған қарсы тұруға мәжбүр етті. Бұл шайқаста Осман әскері жеңіліске ұшырады, Баязид I және оның ұлдарының бірі Мұса Челеби тұтқындалды, ал келесі жылы Баязид тұтқындықтан қайтыс болды. Османдықтардың жеңілісіне себеп болған басты факторлардың бірі – шайқас басталғанға дейін Баязидтің үкіміне наразы болған және Тимурдың күштерімен байланыс сезіміне ие болған Анатолиядан түрік және татар атты әскерлерінің дезертирлеуі болды. Бұл Тимурдың күштеріне Баязидтің сол қанатын бұзуға және орталық бөлігін қоршауға мүмкіндік берді, онда сұлтан өзінің жансеріктерімен (шамамен 10 000 адам) орналасқан. Оң қанатта Баязидтің вассалдары болды, олардың ішінде Джурад Бранкович және оның інісі Гргюр, Стефанның інісі Вук және өзі Стефан, ол да оң қанаттың қолбасшысы болды. Ол батылдықпен соғысып, Тимурдың құрметіне ие болды. Принц Стефан және оның рыцарьлары, шежіреші Дұка мен бірнеше замандастарының айтуынша, 5000-ға жуық найзамен қаруланған, соның ішінде атты әскер де бар, жақсы жабдықталған әскерлерден тұрды.

The relationship between Prince Stefan and Branković family over the years is not known from historical sources. It is known that they were able, with the most money that Vuk Branković is left on the guarding in the Kotor and Republic of Ragusa, to recover some of the former countries. In early 1402, their area included parts of Kosovo, Polimlje, Sjenica and Brskovo, and since the spring of that year they became Bayezid's vassals, with the same responsibilities Prince Stefan had. Beyond their control remained Zvečan, Jeleč and Gluhavica, which were held by the Ottomans, and Priština, which we know that in March the same year, was part of the state of Stefan Lazarević. Great changes of events in Asia Minor and Southeastern Europe were caused by an invasion of the Tatars under the leadership of Tamerlane, one of the great conquerors in world history. His invasion into Asia Minor forced Bayezid I to gather his forces and try to confront him in battle, which took place 28 July 1402, near from Angora (Ankara, the capital of Turkey). In this battle Ottoman forces suffered defeat, Bayezid I and one of his sons, Musa Çelebi, were captured and the following year Bayezid died in captivity. One of the main reasons for the Ottoman defeat was due to the desertion of Turkic and Tartar cavalry from Anatolia, which prior to the beginning of the battle defected to Timur's side, unhappy with Bayezid's rule and due to a sense of camaraderie with the forces of Timur. This allowed the Timur's forces to break Bayezid's left wing and encircle his center, where was located the Sultan with his janissaries (around 10,000). On the right wing, there were Bayezid's vassals, among whom were Đurađ Branković and his brother Grgur, Stefan's brother Vuk, and Stefan himself, who was also a commander of the right wing. He fought bravely, which caused admiration from Timur. Prince Stefan and his knights, which according to chronicler Duka and several contemporaries, were 5000 heavily armed men with spears, including cavalry,

Шаяқас кезінде Принц Стефан жараланды, ал Григорий Бранкович тұтқындалды, бірақ кейін босатылды. Осы уақытта Баязид өзінің әскерлерімен, ұлы Мұсамен және Стефанның қарындасы Оливера бар гаремімен бірге тұтқындалды. Стефанның Баязидке адал болуының бір себебі – мажарлық қысым күшейген кезде серб-османдық одағын нығайту қажеттігі болды. Екінші себеп – Стефанның сұлтанға үйленген қарындасы Оливера болды. Ол шайқаста тұтқындалды, бірақ Стефан мен Тимур арасында жасалған келісім арқылы босатылды. Тимурдың Оливераның ағасы Стефанға деген құрметінің арқасында, айтуынша, ол үшін төлем төленбеді, ол 1403 жылдың көктемінде Сербияға оралды, ал кейін Белградтағы Стефанның сарайына қоныстанды. Қызықтысы, тұтқындалған сербтердің бір тобы Самарқанға жеткізіліп, құрылыс жұмыстарына жұмысқа алынды. Екінші жағынан, Тимурдың әскері 1403 жылы Кіші Азиядан кетіп, Тимурдің өзі 1405 жылдың басында Қытайға жасаған жорығы кезінде қайтыс болды. Осман империясында Баязидтің тұтқындалуы және одан кейінгі өлімі оның ұлдары арасында тақ үшін азаматтық соғысқа әкелді.

Константинополда қалу

Бурсадан Стефан мен оның бауыры Вук Лазаревич бірнеше жылдық Осман блокадасынан кейін босатылған Константинопольге келді. Иоанн VII Палеолог (оның орнына билік жүргізген) 1402 жылдың тамызында князь Стефанға жоғары Византиялық деспот атағын берді, бұл Византиялық иерархияда императордан бір саты төмен болатын. Галатияда олар бірқатар кемелерді жойды, бірақ Сүлейменнің әскерлері Босфор бұғазын кесіп өтті. Екі Баязид ұлы арасындағы маңызды шайқас 15 маусымда Космидион шайқасында, Алтын мүйіздің жағасында, Константинопольдің византиялық қабырғаларының алдында болды. Мұсаның әскері жеңіліске ұшырады, ал ол шайқас алаңынан кеткен кезде деспот Стефан шайқастан шықты, оның командирі қаһармандықпен қаза тауып, зор қарсылық көрсетті. Сонымен қатар, наурыз айында Ново-Брдодан Дубровникке жіберілген хабарламаларға сәйкес, оның әскерлері Топлица мен Браничевоны қиратты. Византиялық және Венеция Республикасындағы өкілдер, кең ауқымды антиосмандық коалиция құрылған жағдайда Сербияға қосылатынын мәлімдеді. Тыныш кезеңде Стефан монументалды құрылысы Ресаваны, қазіргі Деспотовацты аяқтады. Оның құрылысы 1407 жылы басталды, бірақ Осман империясының шабуылдары (1409, 1411–1413) салдарынан бірнеше рет тоқтатылып, 1418 жылы аяқталды. Стефан өнер мен мәдениеттің ынталы қолдаушысы болды, Сербиядан келген ғалымдарға және Осман империясы басып алған аймақтардан шеттенушілерге көмек көрсетіп, баспана берді. Ол ата-анасының үйінде тәрбиеленді, серб-славян тілінде сөйлеп, жазды, грек тілін білді және латын тілімен таныс болды. Ол билік құрған кезеңде 1412 жылы Сербияның экономикалық орталығы Ново-Брдода Тау-кен кодексін қабылдады. Ол автор болды, оның ең маңызды шығармаларына «Сүйіспеншілікке арналған мақтау» (Slovo ljubve) және «Косоводағы мәрмәр бағанаға жазылған жазу» (Natpis na mramornom stubu na Kosovo) кіреді. Оның билік кезінде жазған бірқатар еңбектері сақталған. Оның тұсында Манасия монастырында Ресава транскрипция мектебі дамыды, онда бай транскрипциялық жұмыстар жүргізілді. Бұл жерде ежелгі цивилизацияның христиандық және маңызды еңбектері деспоттың билігіне дейінгі барлық кезеңдерге қарағанда көп көшірілді. Құрылтайшы мен монастырь өмірінің сәйкес келу кезеңінде (1407–27) Ресавада көптеген жетістіктерге қол жеткізілді, сондықтан ол серб және славян мәдениеті тарихында маңызды және ерекше ескерткіш ретінде сақталды. Бұл жерде болгар туған Константин Философ, беделді «серб ұстазы», аудармашы және тарихшы, көптеген аудармалар мен дұрыс емес көшірмелерден туындаған шіркеу әдебиетіндегі қателерді түзету және бұрынғы орфографияны өзгерту үшін танымал Ресава орфографиялық мектебін құрды. Константиннің славян кітаптарын қалай жазу керектігі туралы эссесінде өте күрделі орфография ұсынылды, кейіннен көптеген авторлар оны қабылдап, ұзақ уақыт бойы қолданды. Бұл әрекеттің кейіннен сынға алынуына қарамастан, Сербияда 15 ғасырда орфография және оның ережелері туралы эссе жазылғандығы өте маңызды. XVII ғасырдың соңына дейін Ресава мектебінің аудармалары мен көшірмелерінің жоғары деңгейде екенін растайтын құжаттар сақталған.

From Bursa Stefan and his brother Vuk Lazarević came to Constantinople, which was released after several years of Ottoman blockade. John VII Palaiologos (who ruled in place of his absent uncle Emperor Manuel II Palaiologos) awarded Prince Stefan in August 1402 the high Byzantine title of Despot, which in Byzantine hierarchy was just beneath the Imperial. There in Galatians, they managed to destroy some of the ships, but Süleyman's forces still managed to cross the Bosporus Strait. The great battle between the two Bayezid sons occurred on 15. June in Battle of Kosmidion, on the banks of the Golden Horn, in front of the Byzantine land walls of Constantinople. Musa's forces were defeated, and when he left the battlefield, the Despot Stefan pulled back from the battle. whose commander was killed heroically providing great resistance. In addition, his troops, according to reports in March that were sent from Novo Brdo to Dubrovnik, devastated Toplica and Braničevo. and the Byzantine and deputies in the Republic of Venice, that in the case of the creation of a wider anti Ottoman coalition it joined Serbia. The period of peace, Stefan used to finish his monumental endowment Resava, with today's Despotovac. Its construction began in 1407 but was repeatedly interrupted by outbursts of the Ottoman Empire (1409, 1411–1413), that were finished in 1418. Stefan was a great patron of art and culture providing support and shelter to scholars from Serbia and exiles from surrounding countries occupied by the Ottomans. He was educated at his parents' home, he spoke and wrote Serbo Slavic; he could speak Greek and was familiar with Latin. Under his rule, he issued Code of Mines in 1412 in Novo Brdo, the economic center of Serbia. He was an author, and his main works include Slovo ljubve (A Homage to Love) that he dedicated to his brother Vuk, and Natpis na mramornom stubu na Kosovo (Inscription on the Marble Pillar at Kosovo). Some works he wrote during his reign have been preserved. During his reign, rich transcribing activity – The Transcription School of Resava – was developed in his foundation, the Manasija Monastery. More Christian works and capital works of an ancient civilization were transcribed there than in all times preceding the Despot's ruling. During the short time the life of the founder and monastery coincided (1407–27), so much was achieved in Resava that it remained an important and outstanding monument in the history of Serbian and Slavic culture in general. It was there that Bulgarian born Constantine the Philosopher, a reputable "Serbian teacher", translator and historian established the famous orthographic school of Resava to correct errors in the ecclesiastical literature incurred by numerous translations and incorrect transcriptions, and to thoroughly change the previous orthography. Constantine's essay on how Slavic books should be written recommended a very complicated orthography that subsequently many authors adopted and used for a long time. Regardless of subsequent criticism of this endeavour, the very fact that in Serbia in the 15th century an essay was written on orthography and its rules is very important. Until the very end of the 17th century documents confirm the outstanding reputation of translations and transcripts originating from the Resava School.

Өлім

Көптеген замандас билеушілер мен ақсүйектер сияқты, деспот Стефан да жылқысын жиі мінуді және жақын ауылдарда аң аулауға сүйіктілерімен бірге шығуды жақсы көретін. Белград бекінісінен оралған жолда, Космай тауындағы Глава немесе Главица деп аталатын жерге жеткенде, деспот аң аулауға тоқтады. Әдеттегідей, ол қолын алға созып, бүркітін қондыруға тырысты, бірақ денесі мойынсұнбады. Барлық сүйектестер оның денесінің бір жақтан екінші жаққа қарай еңкеюін байқап, ерекше бір нәрсе болып жатқанын сезді. Оның ат үстіндегі әдемі сымбатын жақсы білетін олар, күмәнділікпен оның көмексіз жерге құлауын бақылады. Философ Константиннің айтуынша, 19 шілдеде 1427 жылы болған кенеттен қайтысы, Белградтан қараңғылыққа толы мистикалық дауылмен көрсетілді, ал оның соңғы, ысқырыққан сөздерін ("Джорджды алыңыз, Джорджды алыңыз!") күннің шуы жапты. Деспоттың өлімі – соңғы сот, апат, халық арасындағы қиямет күні секілді қабылдалды. Болашақтағы қиындықтардан қорқып, бүкіл мемлекет өз билеушісі үшін қайғырды, оның жаңа дәуірдің таңдалған елшісі екенін білгендіктен. Деспоттың өлімі серб мемлекеті мен халқының тарихындағы ең ауыр кезеңнің бастауын берді, мемлекеттің құлауы мен ұлттық ерекшеліктің жоғалуымен байланысты. Ескі византиялық оңтүстік славян болжамдары (Псевдо-Мефодийдің аяннамалары, Даниялдың апокрифтік көріністері және Ақылды Леоның болжамдары) исмаилдықтардың, яғни мұсылмандардың жаулап алуын христиандық күнәлардың салдары ретінде түсіндірді. Православ христиандары үшін XV ғасырда бұл идея, византиялық күнтізбе бойынша "әлемнің жаратылуынан" 7000 жылға (1491/1492 жж.) сәйкес келетін "әлемнің соңы" туралы түсінікке өте тартымды болды. Сүйікті және құрметті билеушінің қайтыс болған сәтін мәңгі есте сақтау үшін, деспот жылқысынан құлаған жерге ескерткіш орнатылды. Оған қоштасып, оның қасында болған жақындары, деспоттың еріп жүрген серіктерінен Джурадж Зубрович, Главица ауылының дворяны және оның салт атты рыцары, мәрмәрден ескерткіш салып, адалдық пен құрмет туралы жазулар қалдырды. Зерттеушілердің көптегені Стефанның өлімінің себебі инсульт немесе жүрек талмасы болды деп санайды, бірақ осы нұсқаға күмәнданатындар да бар. Олар деспоттың өмірбаянының авторы Константин Философтың сөздеріне сүйенеді: "Главица деген жерде түскі ас ішіп жатқанда, ол аң аулауға шықты, ол әлі де аң аулап жүргенде…". Олар Стефан деспотты улаған деп күдіктенеді. Ол, мүмкін, батысқа тым жақын болған шығар. Сербтердің пікірінше, шығыс және батыс әлемі арасында айырмашылық болды, ал Сербия олардың арасында орналасқан.

As most of the rulers and noblemen of those times, Despot Stefan loved and used to saddle his horse often and ride with his escort to hunt in nearby villages. On one of the returns from the castle in Belgrade Fortress finding himself near the place known as Glava, or Glavica, at Mt. Kosmaj, Despot stopped his escort to ride out to hunt. As accustomed he stretched his hand forward to let the hawk on it but his body did not obey. The whole escort noticed the way his body was leaning from one to the other side, becoming aware that something unusual was happening. Everybody knew well his imposing pose on a horse and they all doubtfully watched him fall down to ground helplessly. According to Constantine the Philosopher, his sudden death on 19 July 1427 was indicated by a mystic storm which made the sky from Belgrade turn black, and the thunder covered his soft, last words, "Get George, get George!" The death of Despot was experienced as the Last Judgement, a disaster, as the Judgement day among people. Dreading future troubles, the whole state grieved for their ruler, whom they knew from the beginning was "the chosen messenger of the new age". Despot's death announced the hardest period in the history of the Serbian state and people represented in destruction of the state Despot and loss of state identity. The old Byzantine South Slavonic prophecies (the Revelation of Pseudo Methodius, the apocryphal Visions of Daniel and the Oracles of Leo the Wise) usually interpreted Ishmaelite, that is Muslims, conquests as a result of Christian sins. For the Orthodox Christians, in the 15th century, this topos became especially alluring, since it corresponded to the idea of "the end of the world" in the year 7000 "from the creation of the world" (=1491/1492 AD), according to the Byzantine calendar. To save the memory of the moment of deceasing of the favourite and honoured ruler, a stone marker was erected on the place where Despot fell off the horse. Saying farewell to their master, his closest associates, who were escorting him in the moment of the accident, built a monument of marble stone, leaving messages of loyalty and respect. These inscriptions show the monument was built by Đurađ Zubrović, a nobleman from the territory, which the hamlet Glava belonged to, as well as the knight from Despot's escort. Despots Stephanos was buried at Resava. Many researchers believe that the cause of death of the despot Stefan was a stroke or a heart attack, while there are those who doubt this version, looking for the cause in a conspiracy using the statements of his biographer Constantine the Philosopher "When he was in a place called Glavica, having lunch he went out to hunt, and while he was still hunting ". These researchers suspect that the despot Stefan was poisoned. He probably became more pro Western than he should have been. From the Serbian perspective, there was a difference between the Eastern and Western world, with Serbia situated somewhere between the two.

Құрмет

Сербия Православ шіркеуі Стефанды 1 тамызда 1927 жылы, оның қайтыс болғанына 500 жыл толуына орай, Сербияның қасиетті Стефаны деген атпен қанонизациялады, бірақ оны көбінесе Әулие Ұзын Стефан деп атайды. Ол 1 тамызда (Юлиан күнтізбесі бойынша 19 шілдеде) анасы, Әулие Евгениямен бірге еске алынады. Оның қабір қалдықтары сақталған деп саналатын ыдыс Копорин монастырында орналасқан және жылына екі рет ашылады: 1 тамызда, Әулие Деспот Стефанның мерекесінде және 15 тамызда, Әулие Стефанның қабір қалдықтарының көшірілу мерекесінде, бұл монастырь славасы. 2023 жылы Әулие Деспот Стефан Сербия Қарулы Күштерінің қасиетті қамқоршысы болып таңдалды, ал оның мерекесі армияның славасына айналды.

Атаулары

"Барлық сербтердің және Подунавльдің иегері", әкесінен мұрагерлік еткен. Бір жазуда оны деспот, "барлық сербтердің, Подунавль, Посавье, венгр жерлерінің бір бөлігі, босниялық жерлер және теңіздік Зетаның" иегері деп атайды. 1402 жылдан кейін "Расия Корольдігінің деспоты және Сербияның иегері". 1408 жылы Аждаһа орденінің құрылтай жарғысында "Расияның деспоты, иегері" деп көрсетілген. Ол тізімде бірінші болып тұрды. "Барлық сербтердің және теңіздің деспоты, иегері".