Кіріспе

Малайзияның жергілікті халқы тобы – Саравактағы "Оранг Улу" Orang Asal. Жакун халқы немесе Orang Ulu / Orang Hulu ("өзен ағысының жоғарғы бөлігіндегі адамдар" деген мағынаны білдіреді) – Малайзиядағы Малай түбегінің туған халқы (Orang Asli) ретінде танылған этностық топ. Малайзия үкіметі оранг-аслилердің 18 түрлі топтарын мойындайды, олардың ішінде үш негізгі бөлім бар: Негрито (Семанг), Сеной және протомалайлар (аборигендік малайлар). Жакун халқы – протомалай бөліміндегі ең ірі топ, ал жалпы оранг-асли топтарының арасында Семайдан кейін екінші орында. Бұрын "жакун" атауы протомалай бөліміндегі барлық топтарды білдіретін термин ретінде қолданылған, оның ішінде түбектің оңтүстік-батысы мен орталық бөлігіндегі Темуан халқы, сондай-ақ түбектің оңтүстігіндегі бірнеше жағалау қауымдастықтары, оның ішінде Orang laut (Orang Seletar, Orang Kuala) және Orang Kanaq кірген. Антропологиялық ерекшеліктері бойынша протомалайлар оңтүстік монголоидтарға жатады, әдетте оранг-аслидің басқа топтарына қарағанда бойлары биік және терісі ақшыл болады. Стандартты малай тілінде "жакун" сөзі "құл" немесе қарапайым адамды білдіретін жағымсыз мағынаға ие.

Тіл

Якундар якун тілінде сөйлейді, бұл Малай-Полинезия тілдер тобының малай тіліне жақын тіл. Оны малай тілінің ежелгі диалектілерінің бірі деп санауға болар. Оның өз жазба тілі жоқ, біртіндеп малай тілімен ығыстырылып, жоғалу қаупі бар. Малайзияның Asyik FM радиосы күн сайын жеке якун хабарларын таратуда.

Тарих

Дәстүрлі түрде Якун халқының ата-бабалары, басқа да протомалайлық халықтар сияқты, Малай түбегіне Қытайдың оңтүстік провинциясы Юньнаньнан шамамен 5000 жыл бұрын келген деп есептеледі. Оранг-Аслидің басқа екі тобының ата-бабалары – Семанг және Сеной халықтары болды. Алғашқы малайлар жарым аралға әлдеқайда кейінірек, шамамен 1500-2000 жыл бұрын Тайваньнан келді. Бастапқыда малайлар жергілікті халықпен сауда қатынастарын орнатты, бірақ кейіннен жерді иеленуге кірісті. Малайлар жиі жакундармен араласып, аборигендер малай халқының бір бөлігіне айналды. Сыртқы күштерге қарсылық көрсеткен жергілікті тұрғындар ақырында ішкі аймақтарға көшірілді және олардың дәстүрлі мәдениетінің маңызды бөлігін сақтап қалды. Ұзақ жылдар бойы жакун халқы сыртқы әлемнен оқшау өмір сүрді. Жохордағы Эндау өзенінің бойында тұратын жакундар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлерінің ормандарынан қалай өтіп кеткенін қорқынышпен еске алады. Ендау ормандарында тұратын жакундар тобы холера эпидемиясынан кейін туған жерлерін тастап, Жохор штатының Сегамат және Кота-Тинги аудандарына, сондай-ақ Паханг штатының Ромпин ауданына қоныстанды. Қазір олардың ауылдары орманнан алыс орналасқан, олар өздерінің табиғи ортасынан айырылды, онда ратан, тамырлы дақылдар жинап, орман өсімдіктерін күтіп ұстаған. Бұған қоса, қалған табиғи ресурстардың едәуір азаюы да үстелді. Жакун елді мекендерінің кейбір аймақтары туризм индустриясының назарына ілікті. Туристерді ең алдымен жергілікті тұрғындардың "табиғаты бұзылмаған" ортасы қызықтырады. Экотуризмге танымал орын, әсіресе Чини көлі, оның кхмер империясының ежелгі қаласы су астына кеткені туралы аңызы бар. Алайда, жергілікті табиғи ресурстардың азаюына байланысты туристер ағыны төмендеді. 2007 жылы олар тек 17 000 адамды тарта алды. Өзендер мен ағыстарда балық аулау үшін бамбудан жасалған қақпақтар (бүбу), таспен бекітілген қолданылады. Қақпақтың түрі мен пішіні ауланатын балықтың мөлшері мен түріне байланысты. Джунглиден жиналған жабайы жемістер, ратан, ағаш, каучук, балауыз, камфора және шөптер сияқты өнімдер жиналады. Осы өнімдердің көп бөлігі басқа тауарларға айырбасталады. Күріш және тәтті картоп сияқты түйнек дақылдары өсіріледі. Олар егістік жерді екі маусым бойы өңдеп, содан кейін басқа жерге көшіп, барлығын бастапқыдан қайта жасайды. Олар ескі жер теліміне көп жылдардан кейін ғана оралады. Алайда, көптеген жакун халқы егіншілікпен айналыспай, малай және қытай халқынан алған азық-түліктерін джунгли өнімдерімен – кеменян, гахару, даммар шайыры және ратанмен саудалағанды жөн көреді. Осылайша олар киім-кешек, темекі, тұз, гамбиер және арекка пальмасын да алды. Табиғи ресурстарды пайдалану кезінде жакун халқы белгілі бір аумақтағы белгілі бір қауымдардың меншігін ескеруі керек. Олар физикалық түрде шекара белгілемесе де, барлығы көршілес қауымдардың иелігінің шектерін жақсы білді. Адамдар аң аулап, балық аулап, егін егіп немесе шөп жинап тек өз аумақтарында ғана жүрді. Сонымен қатар, олар табиғи ресурстарды пайдалануда артық нәрсені алмайды, өйткені орманға зиян келтірмеу керектігін түсінді. Жакун халқының дәстүрлі үйі – бамбук едені, ағаш қабығы немесе ағаш тақтай қабырғалары және Нипа шатырынан жасалған шатыр. Бұрын жакун халқы өз қолдарымен ағаш қабығынан тігілген белбеуді киіп, киім сатып алмайтын.

Нанымдар

Жакун халқының көпшілігі табиғатпен тығыз байланысты анимистік наным-сенімдерін ұстанады. Олар тек адамдардың ғана емес, жануарлардың, өсімдіктердің және тіпті жансыз заттардың (таулар, төбелер, елді мекендер, өзендер, тас-дақтар, үңгірлер және т.б.) да жаны бар деп сенеді. Оранг-асли халқының тұлғасы табиғат пен олар тұратын жермен тығыз байланысты. Бұл олардың материалдық және рухани өмірінің негізі, сондай-ақ физикалық және эмоционалдық қажеттіліктерін қамтамасыз ететін көз болып табылады. Жакун халқы өздерін жануарлардан жоғары санамайды, тіпті олармен сөйлеседі, оларды түсіне алады деп санайды. Үлкен пілден кішкентай цикадаға дейін, барлық тірі нәрсеге құрметпен қаралады. Жакун халқы өте ырымшыл, себебі табиғат белгілеген ережелерді бұзудан бақытсыздық күтеді деп сендіреді. Олар табиғаттағы заттардағы күштің өте зор екеніне, көзге көрінбейтін нәрселерді де іске асыра алатынына сенеді. Олардың сенуіне сәйкес, белгілі бір өсімдіктің жапырағына тиіскеннің өзі ауру адамды емдеуге немесе адамды бір нәрсені қатты қалауға жетелеуге мүмкін, себебі сол жапырақ рухтың күшін сақтайды. Сондықтан, жакун халқы табиғатта табылған шөптер мен тамырларға негізделген дәстүрлі медицинаның күшіне сенеді. Олар жанның өз иесінен айырылуы мүмкін екеніне, оны сиқыр арқылы азғыруға немесе мәжбүрлеуге болатынына сендіреді. Алайда, олар мұсылман намазын білмейді, мешітке бармайды және ислам заңдарын ұстанбайды.

Қазіргі заманның әсерінен өзгерістер

Қазіргі заманғы экономикаға интеграцияның әсерінен Малайзияның жергілікті халықтарының өмірі өзгеріске ұшырауда. Колониялық кезеңге дейін көптеген жакун халқы маусымдық түрде джунглиге кіріп, орман өнімдерін жинаған. Жакун халқы қазір джунглиден ажыратылған, бірақ кейде орман өнімдерін жинауды жалғастырады. Дәстүрлі шаруашылық енді олар үшін табыс көзі емес. Көптеген жакун қауымдастықтары қазіргі заманда тұрақты өмір салтын ұстанады және ауыл шаруашылығымен айналысатын тұрақты ауылдарда тұрады. Жакун халқы көбінесе резеңке және пальма майы плантацияларының ұжымдық иесі болып табылады, бұл аймақта өндірілетін басты тауар. Сонымен қатар, ауыл тұрғындарының әрқайсысының жер учаскелері бар, онда жүзім (ямс, лимон шөп, маниок, банан) өсіріледі және мал шаруашылығы жүргізіледі. Орман өнімдеріне сұраныс артуына байланысты, кейбір жакун халқы ратан, бамбук, ағаш, жабайы бұталар, тамырлар және дәрілік шөптерді жинауды қайта бастады. Жиналған өнімдер сатылады. Жакун халқы әлі де дәстүрлі балық аулау құралдарын қолданады. Олар балық аулауға арналған қамыстың жақсы білгенімен, оны тек демалыс үшін пайдаланады. Балық аулаудың шұғыл қажеттілігі болмаса, олар әлі де балық аулау құралдарын қолданады. Көптеген балалар мектепке барады. Ата-аналары білім беруге жағымды көзқарас танытады, өйткені олар білімнің балаларының жақсы өмір сүру мүмкіндіктерін арттырады деп сендіреді. Алайда, көптеген оранг-аслилер тобы сияқты, олар да мемлекеттік мектептерге қолжетімділік жетіспеушілігінен зардап шегеді, себебі мектептер қауымдастықтардан қашықта болуы мүмкін. Жастардың көп бөлігі қалаларда жұмыс істейді. Егер жұмыс жақсы табыс әкелсе, олар туған ауылдарына оралмайды. Сонымен қатар, жакун халқының күнделікті тұрмысы үшін қажетті жағдайлардың қауіпсіздігі әлі де жеткіліксіз. Көптеген жакун ауылдарында сумен және электрмен жабдықталу жоқ. Олардың көптеген қауымдастықтарындағы кедейлік деңгейі елдегі ең жоғары деңгейлердің біріне жатады. Жастардың кәсіпкерлікпен айналысу мүмкіндігі де шектеулі.

Қоғам

Жакун ауылы әдетте бірнеше отбасынан тұрады. Бұл отбасылар ауылдық қауымдастыққа бірігіп, оның басшысы Батин деп аталады. Малай халқынан ерекшелігі, жакун қауымы – толыққанды дербес отбасылардың бейресми бірлестігі. Бұрын ауыл басшысы, көбінесе, орманда саяхаттап, аң аулағанда ғана топты басқарған. Негізгі отбасы, әдетте бес немесе алты адамнан құралады. Жакун халқы туыстарымен тығыз байланыста болады, аға-інілер, қарындастар, ата-аналар мен балалар көбінесе жақын тұрады. Олар отбасы институтына, егдеулерді құрметтеу сияқты құндылықтарға және әрбір адамның мінез-құлқына ерекше мән береді. Отбасы өте берік және тұтас болады. Некеге тұру алдында балалар өздерінің жаңа отбасын құрғанға дейін ата-аналарымен бірге тұрады. Бөлек тұрғандарымен, олар жиі ата-аналарын зияраттайды. Отбасылық өмір шамамен 17 жастан басталады. Ұл қызға ұнайтын қызды таңдағанда, оның отбасы некеге келісу үшін және қыздың қалың малын белгілеу үшін үйлестіруші жібереді. Жакун әдет-ғұрыптарына сәйкес, кейіннен қалыңмалдың отбасы күйеу жігіттің отбасына сыйлық ретінде қалыңмалдың шамамен жартысын қайтарады. Той күні би биленеді, оның ортасында қалыңдық орманда қашып кетеді, ал күйеу жігіт оны қуа жетеді. Егер ол қалыңдықсыз қайтып келмесе, той тоқтатылып, тойға келгендер оны ұятқа қалдырады. Той кезінде жас жұбайлар бір-біріне күрішпен тамақтандырады. Жаңа үйленгендердің өз үйі болмаса, күйеу әйелінің ата-анасымен бірге тұрады. Дәстүр бойынша, әрбір әйел жылына кем дегенде үш күн күйеуінің ата-анасына барып тұруы керек. Бұл оқиға дәстүрлі мерекелермен бірге тойланады. Жакун халқы көбінесе моногамды болады және олардың арасында ажырасулар өте сирек кездеседі. Зина жасағандарға тіпті өлім жазасы да берілуі мүмкін. Дәстүр бойынша, қылмыс жасаған әйел үйінің алдындағы ағашқа байланып, бұталардың арасында үш найзамен күзетіледі. Осы кезде күйеуі оны босатып, үйіне алып кіруге тырысады. Сол сәтте күйеуі найзасын лақтырып, әйелін немесе оның жақын адамын өлтіреді. Егер жақын адам әйелді үйге кіргізе алса, оны енді өлтіруге болмайды, бірақ күйеуінің үйінен қууға болады. Сол сияқты, әйелі адал болмаса, ол күйеуіне жаза бере алмайды. Егер ер адам әйелімен ажырасып кетсе, ол қалың малын жоғалтады, ал әйел күйеуінен ажыраса, қалың малын күйеуіне қайтаруы керек. Жакун қоғамында ерлер мен әйелдер тең құқылы. Күйеу – отбасының басшысы, сондықтан ол отбасының материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жауапты, көбінесе ол үйден тыс жұмыс істейді. Әйелдер көбінесе үй шаруасымен айналысады, тамақ пішіреді, кір жуады және балаларға қарайды. Егістікте екі жыныстың өкілдері де жұмыс істейді. Үй шаруасынан басқа, әйелдер резеңке жинаумен, жабайы жемістер, шөптер және май пальмасы жемістерін жинаумен айналысады. Экономикалық салада ерлер басым болғанымен, әйелдердің рөлі де біртіндеп артып келеді. Қазірдің өзінде әйел кәсіпкерлер де бар. Сыртқы әлемге қатысты жакун қауымдастықтарында көбінесе ерлер тұрады, ал отбасылық деңгейде шешім қабылдауды әдетте әйелдер жүргізеді. Мұнда әйелдер үнсіздікке көндірілмейді, олар барлық әңгімелерге және талқылауларға белсенді қатысады. Баланың дүниеге келуі оның ата-анасы мен әже-шешесінің мәртебесін өзгертеді, олар одан да құрметті санатқа көтеріледі. Ата-аналардың есімдері үлкен баласының атымен, «әке» немесе «ана» қосымшасымен аталады. Жаңа туған баланың әжесі мен атасына да жаңа есім беріледі, олардың есімі немерелерінің атымен аталады. Жакун халқы көбінесе тыныш, мейірімді және ұялшақ адамдар ретінде танылады. Олар бейтаныс адамдарды ұнатпайды және олардан қашып жүруге тырысады. 1954 жылғы «Түпкілікті халықтар туралы» заң, кейбір өзгерістермен бірге, бүгінгі күні де қолданыста болып, оранг-аслилер мен халықтың басқа топтары арасындағы кедергілерді сақтауға көмектеседі. Заңда адамның оранг-асли саналатын критерийлері анықталған, олардың негізгісі – туған жергілікті қауымға жатуы және дәстүрлі әдет-ғұрыптарға, тілге, нанымдарға және өмір салтына адал болуы. Алайда, жакун халқы басқа оранг-асли топтарымен, сондай-ақ қытайлармен, малайлармен және айналасындағы ауылдардың тұрғындарымен жиі байланыс жасайды. Кейде аралас некелер де кездеседі.

Дәстүрлі білімді сақтау

Жауын-шашынды тропикалық орманды мекендейтін оранг-аслилер ерекше және бірегей мәдениет қалыптастырған. Олардың қоршаған орта туралы білімі жоғары деңгейде, бұл эмпирикалық тәжірибе негізінде қалыптасқан. Бұл білім ата-бабаларынан мұра болып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Орманның жойылуы, табиғи ортаның нашарлауы және жакун халқының өмір салтының өзгеруі олардың дәстүрлі білімдері мен дағдыларының жоғалуына, сонымен бірге жеке халық ретіндегі өзіндік ерекшеліктерінің жоғалуына әкеледі. Егде жастағы ұрпақ үшін орманға жасалған саяхаттар әлі де рухани қанағат пен жағымды естеліктер сыйлайды, бірақ жастар үшін бұл ұмытылған дәстүрлерге айналған. Кейбір халықаралық және малайзиялық ұйымдар жакун қауымдастықтарындағы халықтың дәстүрлі білімдері мен дағдыларын негізге алған іс-шараларды коммерциялық тұрғыдан енгізуге тырысуда. Мысалы, коммерциялық құндылығы бар жергілікті емдік өсімдіктерді өсіру, сатуға арналған кілемдер, пандан жапырақтарынан тоқылған кілемдер, себеттер, сөмкелер және тағы да басқалар. Жалпы алғанда, олар бұл процестерге жағымды көзқараспен қараса да, бұл көзқарас ерекше. Бір жағынан, орман олардың қанында, оны дәстүрлі білімдерінің бесігі, мұрасы деп қабылдайды. Екінші жағынан, орман олар үшін күнкөріс көзі. Сондықтан олар орманды сақтауды болашақ ұрпақтарының әл-ауқатының кепілі деп санайды. Осы себепті жакун халқы табиғатты қорғауды орман ішіндегі қызметті шектеу деп түсінбейді. Олар бұл мәселелерге тек практикалық тұрғыдан қарастырады және орманды сақтауды олардың одан алатын пайданың сандық бағалауы тұрғысынан қарастырады.