Кіріспе
Аменс құдайы анамыздың соборы, немесе жай ғана Аменс соборы – рим-католик шіркеуі. Собор – Амен епископының резиденциясы. Ол Сома өзеніне қарап тұрған Францияның Пикардия аймағының әкімшілік астанасы Амиендегі биік қырда орналасқан, Парижден солтүстікке қарай жатыр. Собор шамамен 1220 және 1270 жылдар аралығында толықтай салынды, готикалық собор үшін бұл өте қысқа мерзім, соның арқасында соборға ерекше стильдік біртүтастық берілді. Амиен – жоғары готика кезеңінің және готика сәулетінің Rayonnant стилінің ерте мысалы. Rayonnant стилі 1236 жылы жұмыс істеуді бастаған трифориум мен клиресториумда, сондай-ақ 1250-ші жылдардың ортасында қосылған хордың кеңейтілген жоғары терезелерінде көрінді. Оның құрылысшылары аспанға ұмтылып, көбірек жарық кіргізу үшін ішкі кеңістікті барынша кеңейтуге тырысты. Нәтижесінде, Амиен соборы Франциядағы ең ірі собор, ол Париждің Нотр-Дам соборы сияқты екі соборды сыйдыра алады. Собор 1981 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілген. Өзінің түпкілікті боялған шыныларының көп бөлігін жоғалтса да, Амиен соборы негізгі батыс фасады мен оңтүстік трансепт порталындағы 13-ғасырдың басындағы готикалық мүсіндерінің сапасы мен мөлшерімен, сондай-ақ ғимараттың ішіндегі кейінгі кезеңдерден қалған көптеген түрлі түсті мүсіндерімен әйгілі.
Ертедегі соборлар
Жергілікті дәстүрге сәйкес, христиан дінін Амиен қаласына біздің заманымыздың үшінші ғасырында екі христиан шейіті, Фирмин шейіті және Фирмин мойынұстаушы әкелген. 334 жылы киелі Мартин Амиенде крещение алды. Шіркеу вандалдардың шапқыншылығынан құлдырап, V ғасырдың соңында, 498 немесе 499 жылы Клодвиг I крещение алғанға дейін қайта жаңғырған жоқ. Амиеннің алғашқы епископы Эдибус 511 жылы соборға қатысты. Қазіргі шіркеу орнында екі Ферминге арналған екі шіркеуі бар ертедегі собор болған деген мәлімет бар, бірақ археологиялық дәлелдер жоқ. Шамамен 600 жылы Амиен епископы болған Сальвий бұл соборды салған делінеді, бірақ оның өмірбаяны өте күмәнді. Өрт екі шіркеуді және қаланың көп бөлігін қиратты, ал оның орнына 1137 және 1152 жылдар аралығында романдық стильдегі собор салынды. Бұл собор 1193 жылы Франция королі Филипп II-нің үйлену тойына куә болды. 1206 жылы Амиен Константинопольден сатып алынған Иоанн Крестительдің қасиетті басы саналатын құнды реликвияны алды. Бұл реликвия Амиенді маңызды қажылық ортасына айналдырып, қалаға үлкен кіріс көзін сыйлады (Реликвия Француз революциясы кезінде жойылды, бірақ 1876 жылы Париж зергері түпнұсқа тас кристалдарының бір бөлігін пайдаланып жасаған көшірмесі бүгін собор қазынасында көрсетілуде).
Құрылыс
1218 жылы романдық стильдегі собор өртеніп қирады. Жаңа собордың жобасын шебер құрылысшы Роберт де Лузарш жасады, ал 1220 жылы епископ Эврар де Фуайлой бірінші тасты салды. Лузарш әрбір функция үшін ерекше тас бөлшектерін жасаудың орнына, стандартталған өлшемдер мен пішіндердегі тас бөлшектерін қолдану арқылы готикалық құрылыс жүйесінде революция жасады. Ол 1228 жылға дейін сәулетші болып жұмыс істеді, одан кейін 1258 жылға дейін Томас де Кормон болды. Оның ұлы Рено де Кормон 1288 жылға дейін сәулетші қызметін атқарды. Құрылыс ерекше жағдайда батыстан шығысқа қарай, негізгі бөлігінен басталды. Де Кормон үлкен аркадалар мен жоғарғы терезелерді салған арқылы құрылысқа керемет өлшемдер мен үйлесімділік сыйлады. Негізгі бөлік 1236 жылы аяқталды, ал 1269 жылға қарай хордың жоғарғы терезелері орнатылды. 13 ғасырдың соңында трансепт қанаттары, ал 14 ғасырдың басында қасбеттер мен жоғарғы мұнаралар толыққанды аяқталды. Осы жұмыстар жүріп жатқанда, тіреу қабырғалары арасындағы және трансепт бұрыштарындағы шағын шіркеулер салынды.
Бекіту (15 ғасыр)
Хордың айналасындағы ұшу арматураларының бастапқы дизайны оларды төбе аркасының сыртқа қарай итеру күшін тежеу үшін тым жоғары орналастырғандықтан, тік бағаналарға артық бүйірлік күш түсті. Құрылыс тек қана құрылысшылар сыртқы қабырғаның төменгі жағына жалғасқан, күштірек ұшу арматураларының екінші қатарын орнатқанда сақталды. 1497 жылы трансепт қиылысының төрт тірегі, сондай-ақ апсиданың екі сол тірегінде жарықтар мен басқа да кернеу белгілері пайда бола бастады. Сарапшылар тобы зақымды тексеріп, бірқатар жөндеу жұмыстарын жүргізді, бірақ жарықтар тоқтамады. Бұл мәселені Пьер Тарисель 1498 жылы шешті, ол тас тіректерін сыртқа қарай итеруге қарсы тұру үшін бір деңгейде темірден жасалған тізбекті орнатты. Тізбек қызыл ыстық күйінде орнатылды, суығанда қысылып, бүгінгі күнге дейін сақталып тұр.
Батыс қасбеті мен порталдары
Собордың батыс қасбеті 1220–1236 жылдар аралығында бір ретте салынды және ерекше көркемдік үйлесімділікті көрсетеді. Роза тәрізді терезе шамамен 1240 жылы аяқталды. Содан кейін құрылыс жұмыстары баяулады. Мұнаралардың жоғарғы бөліктері 14 ғасырға дейін толыққан жоқ. Қасбетте үш порталды жабатын үш терең галереясы бар, олардың үстінде үш тік арка орналасқан. Порталдардың үстінде екі галерея бар; жоғарғысы – Франция корольдерінің өмірлік мөлшердегі жиырма екі мүсіні орналасқан Корольдер галереясы. Мүсіндердің көбі Виолет ле Дюк жасаған қалпына келтіруден келген. Галереяның үстінде 16 ғасырға жататын тас өрнектері немесе қаңқасы бар роза тәрізді терезе орналасқан. Роза тәрізді терезеден жоғары Музыканттар немесе Қоңыраушылар галереясы орналасқан, ол 19 ғасырдағы түпнұсқаның қайта құрастырылуы. Орталық портал Соңғы Сотқа, сол жақтағы портал шейіт Әулие Фирминге, ал оң жақтағы портал – Құдай ана Мәриямға арналған. Әр порталдың үстінде мүсіндермен толтырылған тимпан орналасқан. Соңғы Сот тимпанының орталық бөлігі – қолдарын көтеріп, өзінен төмендегілерді соттайтын Иса Мәсіхтің бейнесі. Оның оң және сол жағында Құдай ана Мәриям мен Әулие Иоанн оған мейірімділікке шақырады. Оның оң жағындағы ізгі христиандар жұмаққа, ал сол жағындағы күнәкарлар тозаққа жетеледі. Мүсінді тазалау кезінде Исаның қолындағы шегелердің орнындағы қызыл іздер анықталды. Тимпандағы әулиелердің мүсіндеріне жергілікті халық құрметтейтін Әулие Викторикус пен Джентиан, Әулие Домиций, Әулие Ульфия және Әулие Фермин кіреді.
Қонақ мұнаралары
Батыс қасбеттің гүл терезесінің үстіндегі мұнараларының жоғарғы бөліктері кейінірек салынған және әртүрлі биіктікте. Қасбетке қараған оң жақтағы оңтүстік мұнарасы қысқарақ және шамамен 1366 жылы бітірілген. Солтүстік мұнара 1406 жылы бітірілді және кеш готикалық жарқын стильде безендірілген. Бұл кезде екі мұнараны шатыр деңгейінде біріктіретін күрделі қоңыраушылар немесе музыканттар галереясы қосылды, және 19 ғасырда Виолет ле Дюк оны негізді түрде қалпына келтірді немесе қайта жасады. Виолет ле Дюк галереяны сол дәуірдегі Шартр соборының галереясының үлгісімен қайта жобалады.
Бо Пильер
Мұнаралардың ерекше бір ерекшелігі – Beau Pilier (Әдемі тірек), 14 ғасырда солтүстік мұнара мен солтүстік жағында салынған екі жаңа капелланың біріншісінің арасында қосылған тіреуші бағана. Бұл бағана мен капеллаларды Жан де ла Гранж, Амиен епископы (1373–1375), Франция королі Карл VI-ның басты кеңесшісі тапсырыс берген. Бағанада сол кездегі Францияның маңызды саяси, діни және әскери тұлғаларын бейнелейтін тоғыз мүсін орналасқан: төменде – кардинал де ла Гранж, одан жоғары – Чемберлен Бюро де ла Ривьер және адмирал Жан де Вьенн, олардың үстінде король Карл (орталықта), оның ұлы Доффин, болашақ Франция королі Карл VI және кіші ұлы. Бұл мүсіндердің үстінде Жақын Иоанн, Мария және Әулие Фирмин мүсіндері тұр.
Флеша
13 ғасырдағы кафедральдық собордың алғашқы флешасы немесе шпилі, трансепт пен нефтің қиылысу нүктесінде орналасқан, 1528 жылы найзағайдан қиратылған, бірақ 1533 жылы алтын жалатылған қорғасын жамылғысы бар ағаштан жасалған флешамен ауыстырылды. Ол жиі дауылдарға ұшырап, кейінгі жылдары жөнделді, бірақ Париждегі Нотр-Дам соборының флешасы сияқты толыққанды қайта жобаланбады және қайта салынбады. Ол әлі де 16 ғасырға тән көптеген түпнұсқа материалдарды, соның ішінде ағаш қаңқасын сақтайды. Жерден бастап шыңындағы мүсінді әтешке дейін флешаның биіктігі құрайды. Нефтің тіректері бұрынғырақ, шамамен 1230 жылға дейін салынған, және әр тіректе екі арка бар, бірі екіншісінің үстінде. Екеуі де соқпақ қабырғасына бір секіріспен жетеді; бір арка нефтің күмбезінен ең жоғары сыртқы итермелеу нүктесінен жоғары қабырғаға тіреледі, ал екіншісі сол нүктеден төмен орналасқан. Хордың тіректері сәл кешірек, 1260 жылға дейін аяқталды, бірақ басқаша жобамен салынды. Әр тіректе екі тік бағана бар, бірі екіншісінен биік, ал аркалар екі күмбез арқылы қабырғаға жетеді, олар ең үлкен сыртқы итермелеу нүктесінде кездеседі. Бұл хор тіректерінің қосымша функциясы бар: аркалардың үстіңгі бөлігіндегі арналар жаңбыр суын құрылыстан мүмкіндігінше алысқа жіберіп, оны оюлы гаргульдердің аузынан төгеді.
The buttresses of the nave are older, from about 1230, and each pier has two arches, one above the other. Both make a single jump to the wall of the nave; one arch meets the wall just above the point of maximum outward thrust from the nave vault; the other just below that point. The buttresses of the choir are slightly later and were finished about 1260, to a different design. Each buttress has two vertical piers, one taller than the other, and the arches reach the wall by means of two vaults, meeting it at the point of maximum outward thrust. These choir buttresses have an additional function; channels in the top of the arches carry rain water as far as possible from the structure, jetting it out from the mouths of carved gargoyles.
Кеме кемесі
Неф және трансепт – жұртшылықтың құдайға сыйынған жерлері болса, хор дін қызметкерлеріне арналған. Амиендегі собордың нефі ерте готикалық Шартр және Суассон соборларының үлгісімен салынған. Биіктігі үш деңгейден тұрады: үлкен аркадалар, трифорий және жоғарыдағы клерстерий. Бұрынғы соборлардан өзгеше, үлкен аркадалар қабырғаның биіктігінің жартысын құрайды. Аркаданың 18 метрлік тіректері төрт жұқа колоннеткамен оралып, қабырғаларды жоғары көтеріп, күмбезді төбеге тіреу береді. Күмбездің астындағы қабырғалардың жалпы биіктігі 42 метр, ал Шартр және Реймс соборларында 36 метрді құрайды. Одан биік болғаны – тек 1284 жылы ішінара қираған Бове соборы ғана.
Ауызша сөйлеу
Кеме собордың солтүстік жағындағы барокколық мінбар 1773 жылы орнатылған және боялған, алтын жалатылған ағаштан жасалған. Мiнбарды Сенім, Үміт және Мейірімді бейнелейтін мүсіндер тіреп тұр. Мiнбардың артында алтын жалатылған тас матасы (драпировка) бар. Мiнбардың шатыры бұлттарға ұқсатып ойылған, оны тастан жасалған періштелер қолдап тұр. Бұл "бұлттардың" үстінде аспанға бағыттап тұрған, қолында "Hoc fac et vives" (Осыны істе, сонда тірі боласың) деген жазуы бар үлкен періште тұр.
Трансепті
Орталық шіркеуді қиып өтетін трансепт жетіде метрге созылып, үш бөлікке бөлінеді. Трансепттің ортасы, кемемен қиылысатын жері, төрт алып бағанамен тірелген алып жұлдызды күмбезбен жабылған, бұл Франциядағы ең ертегілердің бірі. Биіктігі үш деңгейлі, басты кеме сияқты; аркадалар, трифорий және жоғарыдағы клиресторий. Трифорий мен клиресторийдің қабырғаларының барлығы әйнекпен әсемделген, собордың ортасын жарықпен толтырады. Роза тәрізді терезелер кейіннен қосылған. Солтүстік роза тәрізді терезе Rayonnant стилінде, ал кейінірек салынған оңтүстік роза тәрізді терезе Flamboyant стилінде. 1529 және 1533 жылдар аралығында орталық қиылыстың үстіне шпиль орнатылды.
Ағза
Собордағы алғашқы орган Франция королі Карл VI-ның сарайының шенеунігі Альфонс Лемирдің сыйы болған. Ол 1442 және 1449 жылдар аралығында собордың батыс қабырғасының ішкі жағына, роза терезесінің астына орнатылған. Осы органдан сақталған жалғыз нәрсе – Фламбуаян готикалық ою-өрнектермен әсем безендірілген ағаш галерея. Қазіргі құбырлар мен жабыны 1549 жылы орнатылып, 1620 жылы оған қосымшалар енгізілген. Ол 19 ғасырда және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жақын уақытта қайта жаңартылған.
Жарық шоуы Батыс майданның түстеріндегі көрінісі
1990 жылдары лазерлік тазалау барысында батыс қасбеттің түпкілікті көп түсті бояумен әшекейленгенін көрсететін дәлелдер табылды. 13 ғасырда қолданылған бояулардың нақты құрамын анықтау әдісі жетілдірілді. EDF зертханаларымен және Skertzo қоғамының біліктілігімен бірлесіп, осы түстерді қасбетке дәл проекциялауға мүмкіндік беретін жарықтандыру техникалары жасалды, бұл тасқа еш тиместен 13 ғасырдың көп түсті көрінісін қайта жаңғыртты. Порталдар маңындағы мүсіндерге проекцияланғанда, бұл әсерлі көрініс тудырады, мүсіндерге жан береді. Проекцияланған түстерді суретке түсіру қиын, бірақ жоғары сапалы DSLR камерасы тамаша нәтижелер бере алады, төменде көрсетілгендей. Түстің толық әсерін көру үшін музыкалық сүйемелдеумен тікелей барып қарау ұсынылады, мұны жазғы кештерде, Рождество жәрмеңкесінде және Жаңа жыл қарсаңында өтетін «Жарық пен дыбыс» (Son et lumière) көрсетілімдерінде көруге болады.
Ескерткіштер
Собордың оңтүстік есігінде Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарды еске алу үшін он бір ескерткіш тақта орнатылған, олардың көпшілігі Сома шайқасында (1916) шайқасқандар. Еске алынған елдердің басым бөлігі – Британ империясы және доминиондары (қазіргі Ирландия Республикасы, Канада, Австралия және Жаңа Зеландия). Еске алынған танымал тұлғалардың ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыстағы француз генералы Мари Эжен Дебени, британдық армия офицері Раймонд Асквит және Екінші дүниежүзілік соғыстағы француз генералы Филипп Леклер де Гаутэклок бар.
Кітаптар тізімі мен дереккөздер
Амиен соборы, қайта жөндеуде. (шамамен 1865–1895 жылдар аралығындағы датасы белгісіз альбумин баспасы), А. Д. Уайт сәулеттік фотосуреттер жинағы, Корнелл университетінің сирек және қолжазбалар қоры (5/5/3090.01261)