Кіріспе

Аңызға толы ежелгі қытай императоры

Чжуансу (қыт. trad. , simp. 颛顼, пиньинь Zhuānxū), сондай-ақ Гаоян (t, s 高阳, p Gāoyáng) ретінде белгілі, ежелгі Қытайдың мифологиялық императоры. Сима Цян жазған дәстүрлі деректемеде Чжуансу Сары императордың немересі болған.

Төрт варвармен байланысы

Он жасында Шаохаомен бірге Ши руын қазіргі Шандоңға қарай шығысқа көшірді, онда Дунъи руымен құдандасу арқылы олардың тайпалық ықпалы кеңейіп, күшейді. Ол сондай-ақ, Цзюли (九黎) халқының діни реформасымен байланысты болды, халық арасындағы колдовствоны тыйым салып, жойды.

Отбасы

Чжуансу – Сары император мен оның әйелі Лейдзудың ұлы, әкесі Чанъйи (昌意) арқылы туған. Сыма Цянның мәліметінше, оның анасы Шушан кланынан (蜀山氏) Чанпу (昌僕) деп аталған, ал Бамбук жылнамаларында Нюку (女樞) деп көрсетілген. "Таулар мен теңіздер кітабында" Чжуансу Ханлиудің (韓流) ұлы екені де айтылады. Дегенмен, бұл ақпарат соңғы жазылған, сенімділігі күмәнді «Хайнайцзин» (海內經) еңбегінде келтірілген. Чжуансуды Қытай тарихындағы Чу және Юэдің Ми, Циньнің Инь және Вэйдің Цао сияқты көптеген династиялар өз арғы тегі деп санайды.

Билік

Көптеген дереккөздер Чжуансуды Бес императордың бірі деп санайды. Кейбір дереккөздерде ол жиырма жасында олардың билеушісі болды делінген, содан кейін жетпіс сегіз жыл патшалық құрды және қайтыс болды. Сима Цянның Ұлы тарихшының жазбаларында (Шиджи) Сары император қайтыс болғаннан кейін Чжуансудың ағасы Шаохао патша болған жоқ, басқа құжаттарда айтылғандай, билік еткен жоқ. Керісінше, Гаоянг тайпаның жаңа басшысы болып таңдалды, оның патшалық есімі Чжуансу болды, бұл оның әкесі мен барлық ағаларына қарағанда жоғарырақ дәрежеде болды. Чжуансу император Янның ұрпағы Гонгонгты жеңді. Дегенмен, Бамбук жылнамасында Чжуансу он жасында ағасы, император Шаохаоның көмекшісі болды және жиырма жасында өз бетінше патша болды делінеді. Чжуансу жер мен астыққа құрбандық шалу дәстүрін енгізген, бұл Цинь әулеті құлағанға дейін Қытай үкіметі үшін өте маңызды болды. Ол бірыңғай күнтізбе, астрология, шаманизмге қарсы дін реформаларына үлес қосты, патриархалды (бұрынғы матриархалды) жүйені қолдады және жақын туыстар арасында некеге тыйым салды. Бамбук жылнамалары сонымен қатар оған "Бұлттарға жауап" (承雲) деп аталатын ең алғашқы музыкалық шығармалардың бірін жазғандығын айтады. Чжуансудан кейін оның туысы, Шаохаоның немересі Ку билік құрды. Шиджиде Чжуансудың немесе Чжуансудың әулетінің қабілетсіз ұлы (不才子) болды, оны Таоуу (梼杌; сөзбе-сөз: "блок тырнағы; ақылы жоқ") деп қысым көрсетті. Чжуансудың тағы екі ұрпағы аталды: бірі Чжуансудың ұлы Цюонгчан (窮蟬), одан император Шунь тарады; екіншісі Ұлы Юдың әкесі Гун. Император Яо Гунды да қабілетсіз және елді бүлдіруші деп сынады. Цюонгчан қарапайым адам болған, бірақ оның беделінен түскені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Чжуансудың аты аталмаған, бірақ жақсы беделге ие сегіз ұрпағы кейіннен Шуньға қызмет етті.

Күнтізбе

Бамбук жылнамасында жазылғандай, Цзюаньсу өзінің патшалық құрған он үшінші жылы күнтізбелік есептеулерді және аспан денелерінің (歷象) бейнелерін жасады. Цзюаньсу Цинь әулетінің негізін қалаушы саналғандықтан, Ши Хуанди жаңа күнтізбе жүйесін "чжуансули" (顓頊曆) деп Цзюаньсудың атымен атады.

Мифология

Жуаньсю Поляристің құдайы ретінде, Поляристің бастапқы құдайы Тайи (太一) құдайымен бірге еске алынады. Үш Хуан және Бес Императордың Тайи тарапынан шығыстан адамдардың жеріне жіберілгені айтылады, сондай-ақ олардың адамдар жеріндегі міндеттері аяқталған соң Поляристің құдайлары ретіндегі бастапқы қызметтеріне оралғандары есептеледі.

Лонгшан мәдениетімен ықтимал байланыс

Чжуансу көбінесе "Жер мен Көк арасын бөлу" (絶地天通) мифімен байланысты. "Шан Шу" еңбегінің Лу Син (呂刑) тарауында былай делінген: Миао (苗) тайпасы халықты тәртіпсіздікке ұйтқыған қатал жазалар ойлап тапты. Шанг Ди, Жоғары Тәңір, халықты қарап, олардың ізгіліктерінің жеткіліксіз екенін көрді. Күнәсіздерге аянып, Миао тайпасын жойды. "Содан кейін Чонға (重) және Лиге (黎) Жер мен Көк арасындағы байланысты үзуді бұйырды, осылайша ешкім Көкке шығып, Жерге түспесін." Бұл іс орындалғаннан кейін тәртіп орналып, халық қайтадан ізгілікке оралды. Бірнеше қытай мифологтары бұл мифті әлеуметтік жіктелудің күшеюінің бейнесі немесе символы деп түсіндірді. "Жер мен Көк бөлінуінен" бұрын Яншао мәдениетінде әрбір отбасыда шаман болуы немесе оны жалдауы мүмкін болған. Бірақ Лонгшан мәдениеті кезінде шамандарды тек шамалы ғана адамдар жалдай алған, бұл Көкке көтерілу және Жерге түсу қабілетінің монополияланғанын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, бұл миф ежелгі қытай мәдениетіндегі әлеуметтік жіктелудің басталуын білдіруі мүмкін.

Самук Саги

Самгук Сагиде айтылғандай, Гогурё патшалары өздерін қытай батырларының ұрпақтары деп есептеген, себебі олардың тегі "Го" (ханджа: 高) деп белгіленген, олар Сары императордың немересі Гаоянның (ханджа: 高陽) және Сары императордың шөпшесі Гаосиннің (ханджа: 高辛) ұрпақтары болғандықтан.