Вахтанг VI: Заңгер, ғалым және мемлекет қайраткерінің өмірі мен қызметі
Vakhtang VI
Вахтанґ VI – грузинский монарх, законодатель, ученый и поэт. Правил Картли (1716-1724), был вынужден эмигрировать в Россию после вторжения Османской империи.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вахтанг VI, сондай-ақ Вахтанг Ғалым, Вахтанг Заң шығарушы және Хосейнқоли Хан (حسینقلی خان; 15 қыркүйек 1675 – 26 наурыз 1737), – Грузияның Багратиони әулетінен шыққан монарх (мепе). Ол 1716 жылдан 1724 жылға дейін Сафави Персиясының қарауындағы Шығыс Грузияның Картли патшалығын басқарды. 18 ғасырдың басындағы Грузияның ең маңызды және ерекше мемлекет қайраткерлерінің бірі ретінде танымал, ол көрнекті заң шығарушы, ғалым, сыншы, аудармашы және ақын болды. Оның билеуі Сафави Персиясының ыдырауынан кейін Осман империясының басып кіруімен аяқталды, бұл Вахтангты Ресей империясына жер аударылуға мәжбүр етті. Вахтанг патшалығы үшін патшаның қолдауын ала алмады, керісінше, өзінің қауіпсіздігі үшін солтүстік көршілерімен тұрақты өмір сүруге мәжбүр болды. Императрица Аннаның санкциясымен дипломатиялық миссияға бара жатқанда, ол ауырып, 1737 жылы Оңтүстік Ресейде қайтыс болды, Грузияға қайта орала алмады.
Vakhtang VI , also known as Vakhtang the Scholar, Vakhtang the Lawgiver and Ḥosaynqolī Khan (حسینقلی خان; 15 September 1675 – 26 March 1737), was a Georgian monarch (mepe) of the royal Bagrationi dynasty. He ruled the East Georgian Kingdom of Kartli as a vassal of Safavid Persia from 1716 to 1724. One of the most important and extraordinary statesman of early 18th century Georgia, he is known as a notable legislator, scholar, critic, translator and poet. His reign was eventually terminated by the Ottoman invasion following the disintegration of Safavid Persia, which forced Vakhtang into exile in the Russian Empire. Vakhtang was unable to get the tsar's support for his kingdom and instead had to permanently stay with his northern neighbors for his own safety. On his way to a diplomatic mission sanctioned by Empress Anna, he fell ill and died in southern Russia in 1737, never reaching Georgia.
Регент ретінде
Леван ханзадасының ұлы, 1703 жылдан 1712 жылға дейін өзінің ағасы Георг XI және інісі Кайхосроның регенті (джанишин) ретінде билік жүргізді. Осы жылдар ішінде ол ұзақ уақыттан бері қажетті реформалар сериясын бастады, экономика мен мәдениетті жаңғыртты, әкімшілікті қайта ұйымдастырды және орталық патша билігін нығайтуға тырысты. 1707–1709 жылдары ол құқықтық кодексті (дастурмали, сондай-ақ «Вахтанның кодексі») едәуір қайта қарады, ол Грузияның феодалдық жүйесі үшін Ресейге қосылуға дейін негіз болып қызмет етті. 1712 жылы оны шах Хусейн Картлидің уалиі/ханы етіп бекіту үшін шақыртты. Шах Вахтангтың ислам дінін қабылдауы шартымен ғана бекітуге келісті, бірақ ол бас тартқандықтан тұтқындалды. Принц Симонның қысқа мерзімді регенттігінен кейін, 1714 жылы оның орнына шартты орындаған ағасы Джесси (Али Құли хан) тағайындалды. Джесси екі жыл бойы Картлиді биледі, осы уақыт ішінде ішкі дау-дамаylar мен Лекьяноба деп аталатын дагестандық тайпалардың шабуылдарына ұшырады. Тұтқындық жылдары Вахтанг Еуропаның христиан монархтарынан көмек сұрады, әсіресе өзінің ағасы және ұстазы Сулхан Саба Орбелианиді Франция королі Людовик XIV-ке елшілікке жіберді. Кейін, 1722 жылғы 29 қарашада Папа Иннокентий XIII және Карл VI-ға жазған соңғы хаттарында Вахтанг бірнеше жыл бойы жасырын католик болғанын, бірақ «мен туралы адамдарды сатып кетпеу үшін» бұл туралы ашық мойындай алмағанын айтты, сонымен қатар Персиядан келген капуцин миссионерлерінің хабарларын растады. Олар Вахтанг ислам дініне кірмей тұрып, католик шіркеуіне барып қатысқандығын мәлімдеді. Алайда, бұл саяси әрекеттер нәтижесіз болды және Вахтанг 1716 жылы Хосейн Қоли хан есімін қабылдап, мәжбүрлі түрде ислам дініне кірді. Персия армиясының сипаха салары (бас қолбасшысы) болып тағайындалған ол бірқатар жылдар бойы Әзірбайжанның беглербегі (генерал-губернаторы) лауазымын да атқарды. Ол өзінің ұлы Бакарды Картлиді билеуге жіберді, ал Джесси исламнан бас тартып, зейнетке шықты.
Son of Prince Levan, he ruled as regent (janishin) for his absent uncle, George XI, and his brother, Kaikhosro, from 1703 to 1712. During these years, he launched a series of long needed reforms, revived economy and culture, reorganised administration and attempted to fortify the central royal authority. In 1707–1709, he substantially revised the legal code (dasturlamali, aka “Vakhtang’s code”) which would operate as a basis for the Georgian feudal system up to the Russian annexation. He was summoned by the shah Husayn in 1712 to be confirmed as wali/king of Kartli. The shah would not grant the confirmation, except on condition of Vakhtang embracing Islam, which having refused to do, he was imprisoned, and, after a brief regency of Prince Simon, his brother Jesse (Ali Quli Khan), who complied with the condition, was put in his place in 1714. Jesse governed Kartli two years, during which he suffered from internal troubles and the inroads of the Dagestani tribes, otherwise known as Lekianoba. During the years of captivity, Vakhtang requested aid from the Christian monarchs of Europe, particularly he sent his uncle and tutor, Sulkhan Saba Orbeliani, on a mission to Louis XIV of France. Later, in his last letters to the Pope Innocent XIII and Charles VI dated 29 November 1722, Vakhtang said that he had for years been secretly Catholic, but he could not confess it publicly "because of betraying people about me", and confirmed with it the reports of Capuchin missionaries from Persia. They claimed that Vakhtang became Catholic before he converted to Islam and went to Catholic mass. These political efforts were, however, in vain, and Vakhtang reluctantly converted in 1716, adopting the name of Husayn Qoli Khan. Appointed sipah salar (commander in chief) of the Persian armies, he also served as beglerbeg (governor general) of Azerbaijan for some time. He sent his son, Bakar, to govern Kartli, whereas Jesse, having abjured Islam, had retired.
Оның билігі
1719 жылы Вахтанг Персияда жеті жыл тұрды, содан кейін ғана өз патшалығына оралуға рұқсат алды. Ол солтүстік Кавказ тауларының тайпаларының, әсіресе Дагестанның лезгин тайпаларының үздіксіз шабуылдарын тоқтату міндетімен қайта оралды. Көрші Кахетия билеушісінің және Ширванның бегларбегінің көмегімен Вахтанг лезгиндерді тоқтатуда маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Бірақ 1721 жылдың қысында Персия үкіметі оны қайта шақырды. Бұл бұйрық, Дағстандағы Ұлы визир Фатх Али ханның құлауынан кейін, патша сарайындағы евнухтардың фракциясының ықпалымен шығарылды. Олар шаһты Вахтанг үшін науқан сәтті аяқталса, Сафавид мемлекетіне зиян келтіретініне көндірді, себебі бұл Вахтангқа, Сафавид вассалы ретінде, Иранды жаулау мақсатында Ресеймен одақ құруға мүмкіндік берер еді. Осылайша Вахтангтың шаһқа деген адалдығы аяқталды. Ол Ресей патшасы Ұлы Петрмен құпия байланыс орнатып, Ресейдің Кавказдағы болашақ беделін қолдады. Бірнеше кешігуден кейін Петр өзі 1722 жылдың шілдесінде Каспий теңізінің батыс жағалауында 25 мыңдай әскер және үлкен флотпен басшылық етіп, парсы-ресей соғысын (1722–1723) бастады. Бұл кезде Сафавид Персиясы іштен дағдарысқа ұшырап, жылдар бойы құлдырап келді, астана Иранды көшпелі афғандар қоршап алған. Вахтангтың ағасы Ростом, парсы вассалы және қолбасшысы болғандықтан, қоршау кезінде қаза тапты, ал шах Вахтангтың ұлы Бакарды қорғаныс қолбасшысы етіп тағайындады. Бірақ Вахтанг Иранға көмектесуден бас тартты. Сол кезде Осман империясы оған Парсыға қарсы одақ құруды ұсынды, бірақ Вахтанг ресейліктердің келуін күтуді жөн көрді. Петрдің кавказдық христиандарға парсылық тәуелсіздіктен толық азаттық беру үшін әскери қолдау көрсету туралы уәдесі грузиндер мен армяндар арасында үлкен қуаныш тудырды. Қыркүйекте Вахтанг VI 40 мыңдық грузин-армян әскерімен бірге Гянджаға қоныстанды, ресейлік экспедицияға қосылу үшін. Ол Петрдің Ресей үшін ғана емес, Грузияны парсылар мен түріктерден де қорғайтынына үміттенді. Бірақ Петр қайта Ресейге оралды. Ол әскерлеріне Каспий маңындағы аумақтарды басып алуға бұйрық берді, бірақ Кавказда Сафавидтердің билігін жалғастыруға дайындық жасап жатқан Османдықтармен қақтығысудан бас тартты. Ресейлік одақтастарынан қол үзген Вахтанг 1722 жылдың қарашасында Тбилисиге оралды. Шах оған кек қайтарды, Кахетияның мұсылман патшасы Константин II-ге Картли патшалығын алуға рұқсат берді. 1723 жылдың мамырында Константин және оның парсы әскері Вахтангтың иеліктеріне басып кірді. Вахтанг Тбилисиде біраз уақыт қорғаныстан кейін, ақыры, қуылды. Вахтанг Ішкі Картлиге қашып кетті. Сол жерден ол өрлеп келе жатқан Осман әскерлерінен қолдау іздеп, сұлтанның билігіне мойынсұнды. Бірақ түрік әскері елді басып алғаннан кейін тақты оның ағасы Иессеге берді, ол қайтадан номиналды мұсылман болды. Түркия, Парсы, Дагестан және Ауғанстанның шабуылдары кезінде Грузия халқының төрттен үш бөлігі жойылды. Вахтанг өзінің ең адал ізбасарларымен бірге тауларда ұзақ уақыт серуендеп, қайтадан Петрден қорғаныш іздеді, ол оны Ресейге шақырды. Ол отбасымен, жақын одақтастарымен және 1200 адамнан тұратын сүйемелдеушілермен бірге 1724 жылдың шілдесінде Кавказ арқылы Ресейге жол тартты. Петр жаңа ғана қайтыс болған еді, ал оның орнын басушысы Екатерина I оған ешқандай көмек көрсетпеді, бірақ Вахтангқа Ресейде қоныстануға рұқсат берді, оған зейнетақы мен жер берді. Вахтанг 1734 жылға дейін Ресейде тұрды, бірақ сол жылы ол өзінің иеліктерін Персия шахының көмегімен қайтаруға тырысты. Анна патшайымы Вахтангтың жобасына келісті, бірақ оған Персияда қалай әрекет ету керектігі туралы нұсқау берді және грузиндер мен Кавказ таулықтарын Ресейдің вассалдары болуға және олардың Ресейге толық мойынсұнуына қалай итермелеу керектігі туралы нұсқау берді. Вахтанг өзінің дипломатиялық сапарына орыс генералымен бірге аттанды, бірақ жолда ауырып, 1737 жылдың 26 наурызында Астраханда қайтыс болды. Ол қаланың Успен шіркеуінде жерленді. Оның көптеген ізбасарлары Ресейде қалды және кейіннен орыс әскерінде қызмет етті. Олардың ішіндегі ең танымал Петр Багратион болды. Бұл жер аударылғандардың бірінің немересі Павел Цицианов 1802 жылы жаңадан аннексияланған Грузияның орыс губернаторы болды.
Vakhtang remained seven years in Persia before he was permitted to return to his kingdom in 1719. He was sent back with the task to put an end to the continual raids by north Caucasian mountain tribes, particularly the Lezgin tribes of Dagestan. Assisted by the ruler of neighboring Kakheti as well as the beglarbeg of Shirvan, Vakhtang made significant progress in putting a halt to the Lezgins. At the campaign's climax however, in the winter of 1721, the Persian government recalled him. The order, which came after grand vizier Fath Ali Khan Daghestani's fall, was made by the instigation of the eunuch faction within the royal court, having persuaded the shah that a successful end of the campaign for Vakhtang would do the Safavid realm more harm than good; it would enable Vakhtang, the Safavid wali to form an alliance with Russia with the aim to conquer Iran. This terminated Vakhtang's short lived loyalty to the Shah. He made secret contacts with Tsar Peter the Great of Russia, and expressed his support for Russia's future presence in the Caucasus. After several delays, Peter himself led an army of about 25,000 and a substantial fleet along the west coast of the Caspian Sea in July 1722, initiating the Russo Persian War (1722–1723). At this time, Safavid Persia was internally in chaos and had already been declining for years, with the capital Isfahan besieged by rebel Afghans. As a Persian vassal and commander, Vakhtang's brother, Rostom, died during the siege and the Shah appointed Vakhtang's son Bakar as commander of the defense. However, Vakhtang refused to come to the relief of Isfahan. At the same time, the Ottomans offered him an alliance against Persia, but Vakhtang preferred to await the arrival of the Russians. Peter's promises to provide military support to the Caucasian Christians for final emancipation from the Persian yoke created a great euphoria among the Georgians and Armenians. In September, Vakhtang VI encamped at Ganja with a combined Georgian Armenian army of 40,000 to join the advancing Russian expedition. He hoped that Peter would not only seek gains for Russia, but would also protect Georgia from both Persians and Turks. However, Peter became and returned to Russia. He directed his armies to seize territories along the Caspian, but chose not to confront the Ottomans who were already preparing to claim succession to Safavid rule in the Caucasus. Vakhtang, abandoned by his Russian allies, returned to Tbilisi in November 1722. The Shah got revenge on him by giving a sanction to the Muslim king Constantine II of Kakheti to take the kingdom of Kartli. In May 1723, Constantine and his Persians marched into Vakhtang's possessions. Vakhtang, after having defended himself for some time at Tbilisi, was finally expelled. Vakhtang fled to Inner Kartli, From there he attempted to win support from the advancing Ottoman forces and submitted to the authority of the Sultan; but the Turks, having occupied the country, gave the throne to his brother Jesse, who again became a nominal Muslim. In these invasions by Turkey, Persia, Dagestanis and Afghans, three fourths of the population of Georgia was destroyed. Vakhtang, after having wandered a long time in the mountains with his most faithful adherents, again sought protection from Peter, who invited him to Russia. Accompanied by his family, his close comrades in arms, and a retinue of 1,200, he made his way across the Caucasus to Russia in July 1724. Peter had just died, and his successor, Catherine I gave no real help but allowed Vakhtang to settle in Russia, granting him a pension and some estates. Vakhtang resided in Russia till 1734, but in that year he resolved to try to recover his dominions by the co operation of the Shah of Persia. Tsarina Anna consented to Vakhtang's project, but gave him instructions how to act in Persia, and in what manner he should induce the Georgians and Caucasian highlanders to become Russian vassals, and bring about their entire submission to Russia. Vakhtang started on his diplomatic journey, in company with a Russian general, but fell ill on his way, and died at Astrakhan on 26 March 1737. He was buried at the city's Church of Assumption. Many of his followers remained in Russia, and later served in the Russian army. A descendant, Pyotr Bagration, was perhaps the most famous of them. A grandson of one of the exiles was Pavel Tsitsianov who became the Russian governor of newly annexed Georgia in 1802.
Ғылыми және мәдени қызмет
Вахтангтың саяси шешімдері кейде сынға ұшыраса да, оның ғылыми және мәдени қызметі оның билігінің ең үлкен жетістігі болып табылады. Шындығында, ол сол кездегі ең білімді патшалардың бірі еді. Ол елдің рухани өмірін жандандыруға бағытталған көптеген мәдени және білім беру жобаларының авторы және ұйымдастырушысы болды. Ол 1709 жылы Ибериялық Антим және Валахиялық Михаи Иштвановичтің көмегімен Грузияда және бүкіл Кавказда алғашқы баспахананы құрды. Тбилисидегі «Вахтанг баспасынан» шыққан кітаптардың арасында Шота Руставелидің 12 ғасырдағы ұлттық эпостық поэмасы «Пантера терісімен киінген батыр» (Вепхисткаосани) және оған патшаның өзі жазған ғылыми түсіндірмелер болды. Бұл оқиға осы ұлы ортағасырлық ақынға деген жаңа қызығушылықты тудырды және 18 ғасырдағы грузин поэзиясының жаңа буынына әсер етті, ол грузин әдебиетінің қайта жаралу дәуірі ретінде қарастырылады. Ол сондай-ақ, грек тілінен грузин тіліне 5 ғасырда аударылып, 11 ғасырда Афон тауындағы грузин монастырының монахтарымен түзетілген Киелі кітапты басып шығарды. Оның баспаханасы Ізгі хабарды, Елшілердің істерін, Забурларды, сондай-ақ бірнеше литургиялар мен дұға кітаптарын басып шығарды, бұл Персия сарайында наразылық тудырды, себебі номиналды түрде мұсылман болған Вахтанг Құранды ұстанбастан, христиан дінін насихаттады. Вахтанг – көрнекті сыншы және аудармашы, сонымен қатар патриоттық және романтикалық лирикалық өлеңдердің авторы болды. Ол ежелгі «Калила мен Демна» мақал-жырларын парсы тілінен грузин тіліне аударған. Бұл аударманы кейіннен патшаның ұстазы Сұлтан Саба Орбелиани аяқтап, өңдеді. Вахтанг патшаның аудармасы және Кахетия патшасы Давид І жасаған бұрынғы аудармалар тарихи маңызға ие деп есептеледі, өйткені олар түпнұсқа мәтінді анықтауға көмектеседі. Вахтанг сондай-ақ, қараңғы ғасырлардан бастап жаңа заманға дейінгі кезеңді қамтитын грузин жылнамаларының корпусын өңдеу және жинау үшін шақырылған арнайы комиссияның төрағасы болды.
Although Vakhtang's political decisions have sometimes been object of criticism, his scholarly and cultural activities are the crowning merits of his reign. He was, indeed, one of the most learned monarchs of the time. He was an author and organiser of numerous cultural and educational projects aimed at reviving the country's intellectual life. It was him who, with the help of Anthim the Iberian and Mihai Iștvanovici of Wallachia, established, in 1709, the first printing press in Georgia and the whole Caucasus. Among the books published in "Vakhtang's Printing Press" in Tbilisi was the 12th century national epic poem The Knight in the Panther's Skin (Vep’khistkaosani) by Shota Rustaveli, accompanied by scholarly commentaries by the king himself. This induced a new wave of interest towards that great medieval poet and would influence a new generation of Georgian poets of the 18th century, which is generally regarded as the Renaissance of the Georgian literature. He also undertook the printing of the Bible, which had been, as it is believed, translated as early as the fifth century from the Greek into the Georgian, and corrected in the 11th century by the monks of the Georgian convent on Mount Athos. His printing house printed also the Gospels, the Acts, the Psalms, and several liturgies and prayer books, causing a great discontent at the court of Persia which perceived that the nominally Muslim Vakhtang, instead of following the Koran, promoted Christianity. An eminent critic and translator, Vakhtang himself was an author of several patriotic and romantic lyric poems. He is known to have translated an ancient collection of fables Kalila and Demna from Persian to Georgian language. The translation was later finalized and edited by the King's mentor, Sulkhan Saba Orbeliani. King Vakhtang's translation, along with an earlier translation work by king David I of Kakheti, is considered to be of significant historical importance, since it may help to identify the original text. Vakhtang also chaired a special commission convened to edit and compile the corpus of Georgian chronicles covering the period from the Dark Ages to the early modern era.
Қиындық пен портрет қателігі
2013 жылдың шілдесінде Грузия Вахтангтың мәйітін Грузияға қайта жерлеуге көшіру мүмкіндігін қарастырды.
In July 2013, Georgia raised the possibility to move Vakhtang's remains to Georgia for reburial.