Кіріспе

Вахтанг VI, сондай-ақ Вахтанг Ғалым, Вахтанг Заң шығарушы және Хосейнқоли Хан (حسین‌قلی خان; 15 қыркүйек 1675 – 26 наурыз 1737), – Грузияның Багратиони әулетінен шыққан монарх (мепе). Ол 1716 жылдан 1724 жылға дейін Сафави Персиясының қарауындағы Шығыс Грузияның Картли патшалығын басқарды. 18 ғасырдың басындағы Грузияның ең маңызды және ерекше мемлекет қайраткерлерінің бірі ретінде танымал, ол көрнекті заң шығарушы, ғалым, сыншы, аудармашы және ақын болды. Оның билеуі Сафави Персиясының ыдырауынан кейін Осман империясының басып кіруімен аяқталды, бұл Вахтангты Ресей империясына жер аударылуға мәжбүр етті. Вахтанг патшалығы үшін патшаның қолдауын ала алмады, керісінше, өзінің қауіпсіздігі үшін солтүстік көршілерімен тұрақты өмір сүруге мәжбүр болды. Императрица Аннаның санкциясымен дипломатиялық миссияға бара жатқанда, ол ауырып, 1737 жылы Оңтүстік Ресейде қайтыс болды, Грузияға қайта орала алмады.

Регент ретінде

Леван ханзадасының ұлы, 1703 жылдан 1712 жылға дейін өзінің ағасы Георг XI және інісі Кайхосроның регенті (джанишин) ретінде билік жүргізді. Осы жылдар ішінде ол ұзақ уақыттан бері қажетті реформалар сериясын бастады, экономика мен мәдениетті жаңғыртты, әкімшілікті қайта ұйымдастырды және орталық патша билігін нығайтуға тырысты. 1707–1709 жылдары ол құқықтық кодексті (дастурмали, сондай-ақ «Вахтанның кодексі») едәуір қайта қарады, ол Грузияның феодалдық жүйесі үшін Ресейге қосылуға дейін негіз болып қызмет етті. 1712 жылы оны шах Хусейн Картлидің уалиі/ханы етіп бекіту үшін шақыртты. Шах Вахтангтың ислам дінін қабылдауы шартымен ғана бекітуге келісті, бірақ ол бас тартқандықтан тұтқындалды. Принц Симонның қысқа мерзімді регенттігінен кейін, 1714 жылы оның орнына шартты орындаған ағасы Джесси (Али Құли хан) тағайындалды. Джесси екі жыл бойы Картлиді биледі, осы уақыт ішінде ішкі дау-дамаylar мен Лекьяноба деп аталатын дагестандық тайпалардың шабуылдарына ұшырады. Тұтқындық жылдары Вахтанг Еуропаның христиан монархтарынан көмек сұрады, әсіресе өзінің ағасы және ұстазы Сулхан Саба Орбелианиді Франция королі Людовик XIV-ке елшілікке жіберді. Кейін, 1722 жылғы 29 қарашада Папа Иннокентий XIII және Карл VI-ға жазған соңғы хаттарында Вахтанг бірнеше жыл бойы жасырын католик болғанын, бірақ «мен туралы адамдарды сатып кетпеу үшін» бұл туралы ашық мойындай алмағанын айтты, сонымен қатар Персиядан келген капуцин миссионерлерінің хабарларын растады. Олар Вахтанг ислам дініне кірмей тұрып, католик шіркеуіне барып қатысқандығын мәлімдеді. Алайда, бұл саяси әрекеттер нәтижесіз болды және Вахтанг 1716 жылы Хосейн Қоли хан есімін қабылдап, мәжбүрлі түрде ислам дініне кірді. Персия армиясының сипаха салары (бас қолбасшысы) болып тағайындалған ол бірқатар жылдар бойы Әзірбайжанның беглербегі (генерал-губернаторы) лауазымын да атқарды. Ол өзінің ұлы Бакарды Картлиді билеуге жіберді, ал Джесси исламнан бас тартып, зейнетке шықты.

Оның билігі

1719 жылы Вахтанг Персияда жеті жыл тұрды, содан кейін ғана өз патшалығына оралуға рұқсат алды. Ол солтүстік Кавказ тауларының тайпаларының, әсіресе Дагестанның лезгин тайпаларының үздіксіз шабуылдарын тоқтату міндетімен қайта оралды. Көрші Кахетия билеушісінің және Ширванның бегларбегінің көмегімен Вахтанг лезгиндерді тоқтатуда маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Бірақ 1721 жылдың қысында Персия үкіметі оны қайта шақырды. Бұл бұйрық, Дағстандағы Ұлы визир Фатх Али ханның құлауынан кейін, патша сарайындағы евнухтардың фракциясының ықпалымен шығарылды. Олар шаһты Вахтанг үшін науқан сәтті аяқталса, Сафавид мемлекетіне зиян келтіретініне көндірді, себебі бұл Вахтангқа, Сафавид вассалы ретінде, Иранды жаулау мақсатында Ресеймен одақ құруға мүмкіндік берер еді. Осылайша Вахтангтың шаһқа деген адалдығы аяқталды. Ол Ресей патшасы Ұлы Петрмен құпия байланыс орнатып, Ресейдің Кавказдағы болашақ беделін қолдады. Бірнеше кешігуден кейін Петр өзі 1722 жылдың шілдесінде Каспий теңізінің батыс жағалауында 25 мыңдай әскер және үлкен флотпен басшылық етіп, парсы-ресей соғысын (1722–1723) бастады. Бұл кезде Сафавид Персиясы іштен дағдарысқа ұшырап, жылдар бойы құлдырап келді, астана Иранды көшпелі афғандар қоршап алған. Вахтангтың ағасы Ростом, парсы вассалы және қолбасшысы болғандықтан, қоршау кезінде қаза тапты, ал шах Вахтангтың ұлы Бакарды қорғаныс қолбасшысы етіп тағайындады. Бірақ Вахтанг Иранға көмектесуден бас тартты. Сол кезде Осман империясы оған Парсыға қарсы одақ құруды ұсынды, бірақ Вахтанг ресейліктердің келуін күтуді жөн көрді. Петрдің кавказдық христиандарға парсылық тәуелсіздіктен толық азаттық беру үшін әскери қолдау көрсету туралы уәдесі грузиндер мен армяндар арасында үлкен қуаныш тудырды. Қыркүйекте Вахтанг VI 40 мыңдық грузин-армян әскерімен бірге Гянджаға қоныстанды, ресейлік экспедицияға қосылу үшін. Ол Петрдің Ресей үшін ғана емес, Грузияны парсылар мен түріктерден де қорғайтынына үміттенді. Бірақ Петр қайта Ресейге оралды. Ол әскерлеріне Каспий маңындағы аумақтарды басып алуға бұйрық берді, бірақ Кавказда Сафавидтердің билігін жалғастыруға дайындық жасап жатқан Османдықтармен қақтығысудан бас тартты. Ресейлік одақтастарынан қол үзген Вахтанг 1722 жылдың қарашасында Тбилисиге оралды. Шах оған кек қайтарды, Кахетияның мұсылман патшасы Константин II-ге Картли патшалығын алуға рұқсат берді. 1723 жылдың мамырында Константин және оның парсы әскері Вахтангтың иеліктеріне басып кірді. Вахтанг Тбилисиде біраз уақыт қорғаныстан кейін, ақыры, қуылды. Вахтанг Ішкі Картлиге қашып кетті. Сол жерден ол өрлеп келе жатқан Осман әскерлерінен қолдау іздеп, сұлтанның билігіне мойынсұнды. Бірақ түрік әскері елді басып алғаннан кейін тақты оның ағасы Иессеге берді, ол қайтадан номиналды мұсылман болды. Түркия, Парсы, Дагестан және Ауғанстанның шабуылдары кезінде Грузия халқының төрттен үш бөлігі жойылды. Вахтанг өзінің ең адал ізбасарларымен бірге тауларда ұзақ уақыт серуендеп, қайтадан Петрден қорғаныш іздеді, ол оны Ресейге шақырды. Ол отбасымен, жақын одақтастарымен және 1200 адамнан тұратын сүйемелдеушілермен бірге 1724 жылдың шілдесінде Кавказ арқылы Ресейге жол тартты. Петр жаңа ғана қайтыс болған еді, ал оның орнын басушысы Екатерина I оған ешқандай көмек көрсетпеді, бірақ Вахтангқа Ресейде қоныстануға рұқсат берді, оған зейнетақы мен жер берді. Вахтанг 1734 жылға дейін Ресейде тұрды, бірақ сол жылы ол өзінің иеліктерін Персия шахының көмегімен қайтаруға тырысты. Анна патшайымы Вахтангтың жобасына келісті, бірақ оған Персияда қалай әрекет ету керектігі туралы нұсқау берді және грузиндер мен Кавказ таулықтарын Ресейдің вассалдары болуға және олардың Ресейге толық мойынсұнуына қалай итермелеу керектігі туралы нұсқау берді. Вахтанг өзінің дипломатиялық сапарына орыс генералымен бірге аттанды, бірақ жолда ауырып, 1737 жылдың 26 наурызында Астраханда қайтыс болды. Ол қаланың Успен шіркеуінде жерленді. Оның көптеген ізбасарлары Ресейде қалды және кейіннен орыс әскерінде қызмет етті. Олардың ішіндегі ең танымал Петр Багратион болды. Бұл жер аударылғандардың бірінің немересі Павел Цицианов 1802 жылы жаңадан аннексияланған Грузияның орыс губернаторы болды.

Ғылыми және мәдени қызмет

Вахтангтың саяси шешімдері кейде сынға ұшыраса да, оның ғылыми және мәдени қызметі оның билігінің ең үлкен жетістігі болып табылады. Шындығында, ол сол кездегі ең білімді патшалардың бірі еді. Ол елдің рухани өмірін жандандыруға бағытталған көптеген мәдени және білім беру жобаларының авторы және ұйымдастырушысы болды. Ол 1709 жылы Ибериялық Антим және Валахиялық Михаи Иштвановичтің көмегімен Грузияда және бүкіл Кавказда алғашқы баспахананы құрды. Тбилисидегі «Вахтанг баспасынан» шыққан кітаптардың арасында Шота Руставелидің 12 ғасырдағы ұлттық эпостық поэмасы «Пантера терісімен киінген батыр» (Вепхисткаосани) және оған патшаның өзі жазған ғылыми түсіндірмелер болды. Бұл оқиға осы ұлы ортағасырлық ақынға деген жаңа қызығушылықты тудырды және 18 ғасырдағы грузин поэзиясының жаңа буынына әсер етті, ол грузин әдебиетінің қайта жаралу дәуірі ретінде қарастырылады. Ол сондай-ақ, грек тілінен грузин тіліне 5 ғасырда аударылып, 11 ғасырда Афон тауындағы грузин монастырының монахтарымен түзетілген Киелі кітапты басып шығарды. Оның баспаханасы Ізгі хабарды, Елшілердің істерін, Забурларды, сондай-ақ бірнеше литургиялар мен дұға кітаптарын басып шығарды, бұл Персия сарайында наразылық тудырды, себебі номиналды түрде мұсылман болған Вахтанг Құранды ұстанбастан, христиан дінін насихаттады. Вахтанг – көрнекті сыншы және аудармашы, сонымен қатар патриоттық және романтикалық лирикалық өлеңдердің авторы болды. Ол ежелгі «Калила мен Демна» мақал-жырларын парсы тілінен грузин тіліне аударған. Бұл аударманы кейіннен патшаның ұстазы Сұлтан Саба Орбелиани аяқтап, өңдеді. Вахтанг патшаның аудармасы және Кахетия патшасы Давид І жасаған бұрынғы аудармалар тарихи маңызға ие деп есептеледі, өйткені олар түпнұсқа мәтінді анықтауға көмектеседі. Вахтанг сондай-ақ, қараңғы ғасырлардан бастап жаңа заманға дейінгі кезеңді қамтитын грузин жылнамаларының корпусын өңдеу және жинау үшін шақырылған арнайы комиссияның төрағасы болды.

Қиындық пен портрет қателігі

2013 жылдың шілдесінде Грузия Вахтангтың мәйітін Грузияға қайта жерлеуге көшіру мүмкіндігін қарастырды.