Кіріспе
Батыс классикалық риторикасында естелік аспектілерін білдіретін термин – «Мемория». Бұл сөз латын тілінен келген және «жад» деп аударылады. «Мемория» классикалық риториканың бес қағидасының (inventio, dispositio, elocutio және pronuntiatio басқалары) бірі болып табылады, ол сөздер мен мәтіндерді құрастыру және жеткізуге қатысты. Риторика өнері ежелгі Грециядағы зияли және саяси өмірдің орталық құралы болған сөз өнерінен пайда болды. Заңдық істер, саяси пікірталастар, философиялық зерттеулер – барлығы ауызша сөйлеу арқылы жүзеге асырылды. Сол дәуірдегі көптеген маңызды мәтіндер авторлармен байланыстырылатын жазбалар емес, оның шәкірттері мен студенттері жазып алған сөздер болды. Рим дәуірінде жазба жұмыстар көлемі көп болғанымен, сөз өнері сын-пікірлерді білдірудің маңызды құралы болып қала берді. Бүгінгі күнде көпшілік алдында сөйлейтін адамдар әдетте жазбаларын немесе дайындалған мәтіндерін оқиды, ал бұрынғы кезде жақсы ораторлар өз сөздерін қосымша құралдарсыз жеткізуге тиіс болды. «Мемория» – сөздің мазмұнын еске түсіру қабілеті. Жазушылар бұл мәселеге риториканың басқа бөлімдеріне қарағанда аз көңіл бөлді, себебі осы тақырыпта айтарлықтай жаңалықтар аз болды. Дегенмен, сөздерді жаттау қажеттілігі сөз құрылымына белгілі бір дәрежеде әсер етті. Мысалы, «dispositio» бөлімінде есте сақтауға көмектесетін құрылымдар (мәселен, сөздің негізгі аргументтерінің жоспары) жасауға назар аударылды. Кейбір авторлар сөйлеушілерге көмектесу үшін түрлі жадты жаттықтыру тәсілдерін де талқылады. Бірақ риториктер «меморияны» тек жаттап алу деп қарастырмады. Оратор импровизация жасауға, сұрақтарға жауап беруге және қарсы аргументтерді жоққа шығаруға мүмкіндік беру үшін кең білім қорына ие болуы керек еді. Бүгінгі күні сөздер көбінесе сахналанып, бір жақты сипатта болса, бұрынғы кезде көптеген сөздер пікірталастар, диалогтар және басқа да жағдайларда айтылды, онда ораторлар басқалардың сөздеріне ден қоюға тиіс болды. Сонымен қатар, риториктер оратордың сенімділігі дайындалған аргументтерінің күшіне ғана емес, сонымен қатар тыңдаушылардың ораторға деген қабылдауына да байланысты екенін мойындады. Грецияда, Римде және Ренессанс Еуропасында оратордың көптеген білім салаларын білуі ізгілік қасиет саналды.
Memoria was the term for aspects involving memory in Western classical rhetoric. The word is Latin, and can be translated as "memory". It was one of five canons in classical rhetoric (the others being inventio, dispositio, elocutio, and pronuntiatio) concerned with the crafting and delivery of speeches and prose. The art of rhetoric grew out of oratory, which was the central medium for intellectual and political life in ancient Greece. Legal proceedings, political debates, philosophical inquiry were all conducted through spoken discourse. Many of the great texts from that age were not written texts penned by the authors we associate them with, but were instead orations written down by followers and students. In Roman times, while there was a much greater body of written work, oration was still the medium for critical debate. Unlike public speakers of today, who use notes or who read their speeches, good orators were expected to deliver their speeches without such aids. Memoria was the discipline of recalling the arguments of a discourse. It generally received less attention from writers than other parts of rhetoric, as there is less to be said about the subject. However, the need to memorize speeches did influence the structure of discourse to some extent. For example, as part of dispositio, some attention was paid to creating structures (such as the divisio, an outline of the major arguments of a discourse) that would also aid memory. Some writers also discussed the use of various mnemonic devices to assist speakers. But rhetoricians also viewed memoria as requiring more than just rote memorization. Rather, the orator also had to have at his command a wide body of knowledge to permit improvisation, to respond to questions, and to refute opposing arguments. Where today's speech making tends to be a staged, one way affair, in former times, much oration occurred as part of debates, dialogues, and other settings, in which orators had to react to others. Moreover, rhetoricians also recognized that the credibility of a speaker depended not just on the strength of his prepared arguments, but on the audience's perceptions of the speaker. In Greece, Rome, and Renaissance Europe, a speaker's familiarity of many areas of learning was seen as a virtue.
Қайта өрлеу дәуірінде
Гуманистер классикалық авторлардың еңбектеріндегі есте сақтау туралы идеяларды қабылдағанда, мемория педагогикалық жүйеде маңызды рөл атқарды. Мәтіндер бірінші кезекте жатқа айтылды, содан кейін мағынасын түсіну үшін қайта оқылды. Балалардың есте сақтау қабілетіне "есте сақтау кестелері" көмектесті, олар алғаш рет қолжазба түрінде қолжетімді болды және 1470 жылдардан бастап баспа машинасының шығарған алғашқы туындыларының бірі болды. (Дереккөз: Пол Гель, «Моральдық өнер: Грамматика, қоғам және Треченто Флоренциясының мәдениеті» (1993).)
Естелік және кайро
Есте сақтау, риториканың төртінші каноны, және ойлап табу, бірінші каноны, өзара байланысты. Ad Herennium есті "ойлап табылған нәрселердің қоймасы" деп айтады, бұл ортақ орындарды жинақтау дәстүріне тікелей сілтеме жасайды. Сондықтан, ритор үшін есте сақтау, импровизациялау қажеттілігімен де, сөзді жаттап алып дайындалу қажеттілігімен де байланысты; осылайша ол кайроспен, көбейту және күшейту идеяларымен байланысты (Буртон). Краули мен Хоухи естелік пен кайрос туралы былай дестады: "Кайрос пен естелік бірнеше жағдайда серіктес болды. Біріншіден, екеуі де бір түрлі "үйлесімділік" талап етеді, яғни есте сақтау үшін материал жинақтаған ритор, бір мезгілде қазір қолда бар және кейін пайдалы болуы мүмкін нәрселер туралы ойлануы керек. Екіншіден, есте сақтау сөйлеу немесе құрастыру кезінде дұрыс уақытты сезінуді, иллюстрациялық мысалдарды, аргументтерді және т.б. еске түсіруді қажет етеді" (317).
Жады жүйелері
Ежелгі халықтар үлкен көлемде ақпаратты есте сақтау үшін локус әдісі сияқты күрделі жүйелерді пайдаланған. Бүгінде біз сауатты және электрондық жад жүйелерін қолданамыз. Сауатты жад жүйелеріне кітаптар, мерзімді басылымдар және кітапханалар жатады. Электрондық жүйелерге компьютерлер, деректер базалары, компьютерлік бағдарламалық құралдар, Әлемдік желі және басқа да жасанды жад құрылғылары кіреді (Кроули және Хоухи 325–28).
Өз сөзін жаттап алу
Ғасырлар бұрын ежелгі ораторлар сөздерін жазба қағаздар мен парақшаларсыз жаттап алып, сөйлеуге мәжбүр болған. Ежелгі мәдениеттерде белгілі бір нәрсені есінде ұстау үшін жазба жасауға нашар қараған. Платонның "Федр" атты еңбегінде Сократ жазуға немесе жазбаларға сүйенудің сана мен жадты әлсірететінін түсіндіріп: "Егер адамдар мұны білсе, онда олардың жандарына ұмытушылық орнығады: жазылған нәрсеге сенгендіктен есте сақтау қабілетін жояды, енді өздерінен емес, жазылғандарды еске түсіруге тырысады". Ежелгі гректер жазба жасау әдісін қолданған адамды "ақыл-ойы кем" деп келекелеген. Бүгінде спикерлер жазба карточкаларын қолдануы жиі кездеседі, бірақ жазбасыз сөздер әлдеқайда әсерлі. Сөз кезінде жадты пайдалану оратордың аудиторияға әсер ету қабілетіне де әсер етеді. Спикер тек жадына сүйеніп сөйлегенде, тыңдаушылармен арадағы қарым-қатынаста белгілі бір сенімділік туады. Сөз кезіндегі жад пен сенімнің байланысы – аудиторияның ораторға деген сенімі, сондай-ақ оратордың аудиториядан басымдығы, құзыреттілігі немесе тәжірибесі деңгейі ретінде сипатталуы мүмкін. Ежелгі Грекиядан өзгеше, қазіргі қоғамда саясаткерлер мен билік иелері сөз сөйлегенде көмекші құралдарды қолдануы қалыпты жағдай. Бұл жазбаларды немесе телепромптерлерді қолданудың көмегі ретінде қарастырылса да, ақпаратты аудиторияға анық және қысқаша жеткізуге басымдық беріледі.
"If men learn this, it will implant forgetfulness in their souls: they will cease to exercise memory because they rely on that which is written, calling things to remembrance no longer from within themselves." Any Greek in ancient times who was caught using the note taking method would be laughed at and deemed "weak minded". Nowadays, it is much more common for speakers to use note cards, though speeches are much more impressive without the use of notes. Using memory during a speech can also affect how the orator influences the audience. When the speaker addresses the audiences relying solely on their memory, they build a certain amount of ethos within the relationship. Memoria in relation to ethos during a speech situation can be described as a certain amount trustworthiness felt between the audience, as well as a level of similarity, authority, or expertise that the orator has over the audience. Unlike ancient Greece, in today's society, it is much more acceptable for politicians and for people of authority to use aids when delivering addresses. Although it could be viewed as an aid to use notes or teleprompters, greater importance is placed on actually conveying the information to the audience in a clear and concise manner.
Сөзді есте қаларлық етіп айту
Ежелгі шешендер үшін сөзді қалай жеткізу маңыздылығы, сөздің ғана айтылуынан артық болған. Сөз сөйлеудің маңызды ерекшелігі – тыңдаушылардың сөз тақырыбын есте сақтау жолдарын табу еді. Тыңдаушыларға ұсынылған ақпаратты немесе идеяны олардың түсінгеніне көз жеткізу қажеттілік туды.
Риторикалық жем-шөптің қазынасын сақтау
Есте сақтаудың үшінші аспектісі – болашақ сөздерде пайдалануға болатын цитаталар, фактілер немесе әңгімелерді жинақтау. Кәсіби шешен әрқашан сөздік қорынан материалдарды дайындап, қолда бар ұстайды.