Кіріспе

Батыс классикалық риторикасында естелік аспектілерін білдіретін термин – «Мемория». Бұл сөз латын тілінен келген және «жад» деп аударылады. «Мемория» классикалық риториканың бес қағидасының (inventio, dispositio, elocutio және pronuntiatio басқалары) бірі болып табылады, ол сөздер мен мәтіндерді құрастыру және жеткізуге қатысты. Риторика өнері ежелгі Грециядағы зияли және саяси өмірдің орталық құралы болған сөз өнерінен пайда болды. Заңдық істер, саяси пікірталастар, философиялық зерттеулер – барлығы ауызша сөйлеу арқылы жүзеге асырылды. Сол дәуірдегі көптеген маңызды мәтіндер авторлармен байланыстырылатын жазбалар емес, оның шәкірттері мен студенттері жазып алған сөздер болды. Рим дәуірінде жазба жұмыстар көлемі көп болғанымен, сөз өнері сын-пікірлерді білдірудің маңызды құралы болып қала берді. Бүгінгі күнде көпшілік алдында сөйлейтін адамдар әдетте жазбаларын немесе дайындалған мәтіндерін оқиды, ал бұрынғы кезде жақсы ораторлар өз сөздерін қосымша құралдарсыз жеткізуге тиіс болды. «Мемория» – сөздің мазмұнын еске түсіру қабілеті. Жазушылар бұл мәселеге риториканың басқа бөлімдеріне қарағанда аз көңіл бөлді, себебі осы тақырыпта айтарлықтай жаңалықтар аз болды. Дегенмен, сөздерді жаттау қажеттілігі сөз құрылымына белгілі бір дәрежеде әсер етті. Мысалы, «dispositio» бөлімінде есте сақтауға көмектесетін құрылымдар (мәселен, сөздің негізгі аргументтерінің жоспары) жасауға назар аударылды. Кейбір авторлар сөйлеушілерге көмектесу үшін түрлі жадты жаттықтыру тәсілдерін де талқылады. Бірақ риториктер «меморияны» тек жаттап алу деп қарастырмады. Оратор импровизация жасауға, сұрақтарға жауап беруге және қарсы аргументтерді жоққа шығаруға мүмкіндік беру үшін кең білім қорына ие болуы керек еді. Бүгінгі күні сөздер көбінесе сахналанып, бір жақты сипатта болса, бұрынғы кезде көптеген сөздер пікірталастар, диалогтар және басқа да жағдайларда айтылды, онда ораторлар басқалардың сөздеріне ден қоюға тиіс болды. Сонымен қатар, риториктер оратордың сенімділігі дайындалған аргументтерінің күшіне ғана емес, сонымен қатар тыңдаушылардың ораторға деген қабылдауына да байланысты екенін мойындады. Грецияда, Римде және Ренессанс Еуропасында оратордың көптеген білім салаларын білуі ізгілік қасиет саналды.

Қайта өрлеу дәуірінде

Гуманистер классикалық авторлардың еңбектеріндегі есте сақтау туралы идеяларды қабылдағанда, мемория педагогикалық жүйеде маңызды рөл атқарды. Мәтіндер бірінші кезекте жатқа айтылды, содан кейін мағынасын түсіну үшін қайта оқылды. Балалардың есте сақтау қабілетіне "есте сақтау кестелері" көмектесті, олар алғаш рет қолжазба түрінде қолжетімді болды және 1470 жылдардан бастап баспа машинасының шығарған алғашқы туындыларының бірі болды. (Дереккөз: Пол Гель, «Моральдық өнер: Грамматика, қоғам және Треченто Флоренциясының мәдениеті» (1993).)

Естелік және кайро

Есте сақтау, риториканың төртінші каноны, және ойлап табу, бірінші каноны, өзара байланысты. Ad Herennium есті "ойлап табылған нәрселердің қоймасы" деп айтады, бұл ортақ орындарды жинақтау дәстүріне тікелей сілтеме жасайды. Сондықтан, ритор үшін есте сақтау, импровизациялау қажеттілігімен де, сөзді жаттап алып дайындалу қажеттілігімен де байланысты; осылайша ол кайроспен, көбейту және күшейту идеяларымен байланысты (Буртон). Краули мен Хоухи естелік пен кайрос туралы былай дестады: "Кайрос пен естелік бірнеше жағдайда серіктес болды. Біріншіден, екеуі де бір түрлі "үйлесімділік" талап етеді, яғни есте сақтау үшін материал жинақтаған ритор, бір мезгілде қазір қолда бар және кейін пайдалы болуы мүмкін нәрселер туралы ойлануы керек. Екіншіден, есте сақтау сөйлеу немесе құрастыру кезінде дұрыс уақытты сезінуді, иллюстрациялық мысалдарды, аргументтерді және т.б. еске түсіруді қажет етеді" (317).

Жады жүйелері

Ежелгі халықтар үлкен көлемде ақпаратты есте сақтау үшін локус әдісі сияқты күрделі жүйелерді пайдаланған. Бүгінде біз сауатты және электрондық жад жүйелерін қолданамыз. Сауатты жад жүйелеріне кітаптар, мерзімді басылымдар және кітапханалар жатады. Электрондық жүйелерге компьютерлер, деректер базалары, компьютерлік бағдарламалық құралдар, Әлемдік желі және басқа да жасанды жад құрылғылары кіреді (Кроули және Хоухи 325–28).

Өз сөзін жаттап алу

Ғасырлар бұрын ежелгі ораторлар сөздерін жазба қағаздар мен парақшаларсыз жаттап алып, сөйлеуге мәжбүр болған. Ежелгі мәдениеттерде белгілі бір нәрсені есінде ұстау үшін жазба жасауға нашар қараған. Платонның "Федр" атты еңбегінде Сократ жазуға немесе жазбаларға сүйенудің сана мен жадты әлсірететінін түсіндіріп: "Егер адамдар мұны білсе, онда олардың жандарына ұмытушылық орнығады: жазылған нәрсеге сенгендіктен есте сақтау қабілетін жояды, енді өздерінен емес, жазылғандарды еске түсіруге тырысады". Ежелгі гректер жазба жасау әдісін қолданған адамды "ақыл-ойы кем" деп келекелеген. Бүгінде спикерлер жазба карточкаларын қолдануы жиі кездеседі, бірақ жазбасыз сөздер әлдеқайда әсерлі. Сөз кезінде жадты пайдалану оратордың аудиторияға әсер ету қабілетіне де әсер етеді. Спикер тек жадына сүйеніп сөйлегенде, тыңдаушылармен арадағы қарым-қатынаста белгілі бір сенімділік туады. Сөз кезіндегі жад пен сенімнің байланысы – аудиторияның ораторға деген сенімі, сондай-ақ оратордың аудиториядан басымдығы, құзыреттілігі немесе тәжірибесі деңгейі ретінде сипатталуы мүмкін. Ежелгі Грекиядан өзгеше, қазіргі қоғамда саясаткерлер мен билік иелері сөз сөйлегенде көмекші құралдарды қолдануы қалыпты жағдай. Бұл жазбаларды немесе телепромптерлерді қолданудың көмегі ретінде қарастырылса да, ақпаратты аудиторияға анық және қысқаша жеткізуге басымдық беріледі.

Сөзді есте қаларлық етіп айту

Ежелгі шешендер үшін сөзді қалай жеткізу маңыздылығы, сөздің ғана айтылуынан артық болған. Сөз сөйлеудің маңызды ерекшелігі – тыңдаушылардың сөз тақырыбын есте сақтау жолдарын табу еді. Тыңдаушыларға ұсынылған ақпаратты немесе идеяны олардың түсінгеніне көз жеткізу қажеттілік туды.

Риторикалық жем-шөптің қазынасын сақтау

Есте сақтаудың үшінші аспектісі – болашақ сөздерде пайдалануға болатын цитаталар, фактілер немесе әңгімелерді жинақтау. Кәсіби шешен әрқашан сөздік қорынан материалдарды дайындап, қолда бар ұстайды.