Кіріспе
АҚШ Әскери-теңіз күштерінің супер-дредноут тізімі
Нью-Йорк класы – 1911 және 1914 жылдар аралығында АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін салынған екі супер-дредноуттың класы. «Нью-Йорк» және «Техас» кемелері Веракрустың оккупациясынан бастап, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда кеңінен қолданылды. Бұрынғы кемелерге қарағанда қару-жарағы күшейтілген, /45 калибрлі зеңбіректермен және алғашқы американдық супер-дредноуттарымен жабдықталған. Бұл класс бес мұнаралық орналасымы және отын үшін көмір қолданылатын соңғы линкорлардың бірі болды. Кластың бірнеше кемшіліктері болды, мысалы, ұшаққа қарсы қару-жарақ пен бронялық қорғаудың жеткіліксіздігі, олар кейінгі жаңартуларда түзетілді. Осы кемшіліктерге байланысты, екі кеме де өмірі барысында бірнеше рет кең ауқымды жөндеуден өтті, бұл олардың сыртқы түрін өзгертіп, жаңалады. «Нью-Йорк» және «Техас» 1914 жылы қызметке кіріп, Веракрустың оккупациясында және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік теңіздегі Корольдік теңіз күштерінің Ұлы флотын күшейтуде бірден қатысты. Осы кезеңде «Нью-Йорк» кездейсоқ соқтығысу нәтижесінде U-көмекейін батырған деп есептеледі. Екі кеме де соғыс аралық кезеңде көптеген оқу-жаттығулар мен жөндеу жұмыстарын жүргізді және Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бейтараптық патруліне қосылды. Жаңа, жетілдірілген линкорлармен салыстырғанда ескіргендіктен, екі кеме де соғыс кезінде негізінен конвойларды сүйемелдеу және теңіз артиллериясы ретінде қолданылды. «Нью-Йорк» Солтүстік Африкадағы «Шағын» операциясын, Атлант мұхитындағы конвойлік патрульдерді және жаттығуларды, сондай-ақ Иво-Джима және Окинава шайқастарын қолдады. «Техас» «Факел» операциясы, «Оверлорд» операциясы, Шербур қаласын бомбалау, «Драгун» операциясы және Иво-Джима мен Окинава шайқастарында қолдау көрсетті. Соғыстан кейін «Нью-Йорк» «Кроссроудс» операциясында нысана ретінде пайдаланылды және 1948 жылы батырылды, ал «Техас» мұражай кемесіне айналдырылды. 2022 жылдың тамызында ол қалпына келтіру жұмыстары үшін Техас штатының Галвестон қаласындағы құрғақ докқа көшірілгенге дейін Сан-Хасинто мемлекеттік паркінде орналасқан болатын.
Өмірбаян
Нью-Йорк класы – 1906-1919 жылдар аралығында АҚШ Әскери-теңіз күштері жоспарлаған 11 жеке кластың бесіншісі, барлығы 29 линкор және 6 линкорлық крейсер. Американың шайқас кемелерінің барлық құрамы бұрынғы тәжірибе және шетелдік үлгілерді зерделеу арқылы жобаланды. Нью-Йорк класындағы линкордың дизайны 1908 жылғы Ньюпорт конференциясында қалыптасты, нәтижесінде линкорларды жобалаудың жаңа әдісі пайда болды, онда Бас кеңес кемелерді жобалау процесіне белсенді қатысты, ал Құрылыс жөніндегі кеңес дизайнды жасаудың орнына іске асырды. Нью-Йорк класының дизайнын негізінен Құрылыс жөніндегі кеңес жасағанмен, осы класс бойынша алынған сабақтар Бас кеңеске келесі класс кемелерді жобалауда жетекшілік етуге мүмкіндік берді.
Ньюпорт конференциясы басшылар арасында консенсусқа келді, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелері басқа елдердегі шайқас кемелерінің калибрінің өсуіне жауап ретінде ірі артиллериялық қару-жарақтармен жабдықталуы керек, атап айтқанда, Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері енгізген BL 13,5 дюймдік Mk V теңіздік зеңбірегі, сондай-ақ Германия теңіз күштерінің зеңбіректерді үлкен калибрлі зеңбіректерге ауыстыруы. 1909 жылы салынған кемелердің 45 калибрлі Mark 5 зеңбірегінен ауыр қару-жарақтармен жабдықталуы керек пе деген мәселе талқыланды. Нәтижесінде, 1909 жылдың 30 наурызында АҚШ Конгресі екі "Design 601" линкордың құрылысын мақұлдады, ол Battleship 1910 деп те белгілі, олар алты 12 дюймдік мұнарадан тұрады. Бас кеңес 1909 жылы 14 дюймдік екі жобадан осы жобаны таңдады. Сонымен қатар, Бас кеңес кемелердің келесі класын жоспарлауды бастады және 1909 жылдың 21 сәуірінде ұқсас өлшемдегі екі линкор туралы шешім қабылдады. Кейін басты қарулар туралы пікірталас болғаннан кейін, 1910 жылдың 24 маусымында екі линкор құрылысын мақұлдауға рұқсат берілді. 1911 жылы АҚШ Сенатының Теңіз істері комитеті 24 миллион долларлық бюджетті қысқарту аясында кемелердің көлемін азайтуды ұсынды, бірақ Теңіз күштерінің хатшысы Джордж фон Ленгерке Мейер бастапқы дизайнды сақтау үшін күресті және кемелер өзгертілмеді. Бұл класс әдетте Нью-Йорк класы деп аталады, бірақ кейде Техас класы деп те аталады, өйткені Нью-Йорк оның туыс кемесі Техастан бірнеше айдан кейін аяқталды.
Жалпы сипаттамалары
Кемелердің жобаланған стандарттық суыруы және толық жүктемедегі суыруы болды. Олардың жалпы ұзындығы 174,65 м, су сызығы бойынша 172,21 м, ені 28,96 м және су астында қалу тереңдігі 28 фут (9 м) құрады. Кемелер өз қызмет ету кезеңінде бронясы мен қару-жарағында маңызды өзгерістер мен үлкейтулерге ұшырады. 1943 жылы төртінші және соңғы жөндеуден өткеннен кейін «Нью-Йорк» кемесінің стандарттық суыруы және толық жүктемедегі суыруы артты. «Техас» кемесі үшін соңғы жөндеу 1945 жылы жасалды, одан кейін оның стандарттық суыруы және толық жүктемедегі суыруы өзгерді. Жобаланған күйінде кемелердің экипажы 1042 офицер мен қатардағы жауынгерлерден тұрды. 1945 жылға қарай «Техас» штатында 1723 офицер мен қатардағы жауынгер болды, оларға қосымша қару-жарақтарды басқару үшін және жаңадан келген теңізшілердің құрамы қосылды.
Қару-жарақ
Негізгі батареясында он 14 дюймдік/45 калибрлі зеңбірек болды, олар 1, 2, 3, 4 және 5 деп белгіленген бес екі зеңбірек мұнарасында орналасқан және 15 градусқа дейін көтерілуге қабілетті. Бұл класс кемелердің ортасына орнатылған мұнарасы бар соңғысы болды. 1910 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қару-жарақ бюросы 14 дюймдік теңіз зеңбірегін сәтті жобалап, сынақтан өткізді. Зеңбірек өте дәл және біркелкі үлгіге ие екені дәлелденді. Нью-Йорк класы – АҚШ-тың жауынгерлік кемелердің бесінші классы, ал алтыншы класс – Невада класы бойынша жұмыстар басталған еді. 1910 жылға дейін АҚШ-тың дредноут типіндегі ең бірде-бір соғыс кемесі суға түспеген, олардың барлығы құрылыс немесе жобалау кезеңінде болды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің барлық желісі пре-дредноут жобаларынан немесе шетелдік соғыс кемелерінің жобаларын бақылаудан алынған тәжірибеге сүйене отырып жобаланды. Құрылысы аяқталған екі кемеде де 21 /51 калибрлі зеңбіректер орнатылған, олар негізінен эсминецтер мен торпедалық катерлерге қарсы қорғану үшін арналған. 5 дюймдік зеңбіректердің көпшілігі кеменің ұштарына жақын және негізгі палубаның астында орналасқандықтан, жағдайы нашар теңізде дәлдігі төмен болды. Кемелердің құрылысында әуе шабуылына қарсы қорғаныс ескерілмеген, ал әскери авиацияның дамуымен бұл класс үшін үлкен кемшілік деп есептелді. Нью-Йорк класы – әуе шабуылына қарсы зеңбіректерді орнатқан алғашқы АҚШ соғыс кемесі, 1916 жылы Техас кемесінің жоғарғы жағындағы платформаларға екі /50 калибрлі зеңбірек орнатылды. 1918 жылы екінші реттік қарулану 16 5 дюймдік/51 калибрлі зеңбірекке дейін, әр жағына сегізден қысқартылды, өйткені кеменің ұштарына жақын орналасқан зеңбіректермен кез келген теңізде жұмыс істеу қиын болды. Екі кеме де 1925–26 жылдары қайта жабдықталғанда, әуе шабуылына қарсы қорғаныс сегіз 3 дюймдік/50 калибрлі зеңбірекпен, әр жағына төртеуден арттырылды. Алты 5 дюймдік зеңбіректердің алтауы кемеде жоғарырақ, басты палубадағы жаңа казематтарға орналастырылды. Нью-Йорк класы бастапқыда төрт торпеда түтігімен жабдықталған, олардың біреуі порт жағындағы кеменің алғы және артқы бөлігінде, екіншісі – оң жағындағы алғы және артқы бөлігінде орналасқан, Bliss Leavitt Mark 3 торпедасы үшін, бұрынғы екеуінің орнына, торпеданың өнімділігінің артуына байланысты қарудың маңыздылығы артқан. Торпедалық бөлімдерде барлығы 12 торпеда және 12 теңіз қорғаныс минасы сақталған. Алайда, торпеда түтіктері 1925–26 жылғы қайта жөндеу кезінде алынып тасталды. Оқ-дәрі қоймалары мен машиналық бөлімдер қорғалған корпусқа жабылып тұрды. Машиналық бөлімдерді ұлғайту үшін оқ-дәрі қоймаларының көлемі азайтылды, әр қоймаға 75–80 снаряд және заряд сыйып, ал қалған снарядтар мұнараларда және оқ-дәрі тасымалдау бөлімдерінде сақталды. 1937 жылы жеңіл әуе шабуылына қарсы қарулануды жақсарту үшін екі төрттік қондырғыда сегіз /75 калибрлі зеңбірек қосылды. Кемелер 1942 жылы 5 дюймдік/51 калибрлі зеңбіректердің есебінен көптеген жеңіл әуе шабуылына қарсы зеңбіректермен қайта жабдықталды, өйткені Перл-Харборға шабуыл соғыстан бұрынғы жеңіл әуе шабуылына қарсы қаруланудың жеткіліксіз екенін көрсетті. 1.1 дюймдік төрттік қондырғылар алынып тасталды және алты төрттік қондырғыда 24 Бофорс 40 мм зеңбірек қосылды (кейін 40 зеңбірекке дейін арттырылды), сонымен қатар 42 Оерликон 20 мм зеңбірек бірлік қондырғыларда қосылды. 3 дюймдік әуе шабуылына қарсы қарулану 10 зеңбірекке дейін арттырылды, ал 5 дюймдік зеңбірек қарулану 6 зеңбірекке дейін қысқартылды.
Қару-жарақ
Кемелер Вайоминг класының броньдық жиынтығын шағын жақсартулармен жалғастырды. Кеме палубасының броньдық схемасы Невада класының «бәрі немесе ештеңе жоқ» броньдық схемасына қарағанда айқын түрде нашар болып қала берді. Дегенмен, жақсартылған отты басқару арқылы қамтамасыз етілген қашықтықтағы өсім әлі көзделмеген, және егер ол болғанда, оны ағымдағы жобаға енгізуге уақыт жетпес еді. Кемеде ішкі бөліктерімен белбеу және казематтық бронь болды. Нью-Йорк класы палуба астында, бірақ қорғаныс палубасының үстінде орналасқан, тікұшақ бронь қорабына енгізілген броньды орталық жоспарлау бөлмесін енгізген бірінші класс болды. Нью-Йорк класындағы бронь қалыңдығы 10-ден 12 дюймға дейін болатын белбеу бронінен тұрады. Олардың төменгі казематтарындағы бронь қалыңдығы аралығында, ал жоғарғы казематындағы бронь қалыңдығы болды. Палуба бронінің қалыңдығы болды, ал мұнара бронінің алдыңғы беті 14 дюйм, үстіңгі жағы, бүйектері 2 дюйм, ал артқы жағы болды. Оның барбеттеріндегі бронь қалыңдығы 10-нан 12 дюймға дейін ауытқып отырды. Бақылау мұнаралары 12 дюймдік броньмен, ал төбелері 4 дюймдік броньмен қорғалған. Барлығында, бронь жоғарғы казематта, төменгі казематта, белдеу бойында, бөлектерде, тікұшақ палубасында, барбеттерде және бақылау мұнарасында толық қорғаныс үшін болды.
Қозғалтқыш
Кемелер 14 Babcock & Wilcox көмірмен жұмыс істейтін қазандықтармен жабдықталған, екі қос әрекетті үш кеңейімді поршеньді бу машинасына қуат берді, бұл оларға ең жоғары жылдамдыққа жетуге мүмкіндік берді. Олардың қашықтығы бастапқыда алдыңғы сыныпқа қарағанда қуатын 14 пайызға арттыру жоспарланған еді. Алайда, поршеньді бу машинасының артық тиімділігі орнатылған қуатты азайтуға мүмкіндік берді, 21 түйін жылдамдыққа жету үшін 28 100 а.к. жеткілікті болды. Нью-Йорк класы – АҚШ әскери кемелерінің көмірмен жұмыс істейтін соңғы класы. Бұл класс кемелердегі ең көп көмір көлемін тасымалдауға арналған. 1910 жылы Невада класының кемелері жанар майды ескере отырып жобаланды. Екі кеме де 1926 жылы жанар май тасымалдауға ауыстырылды және олардың сыйымдылығы алты жаңа Bureau Express жанар маймен жұмыс істейтін қазандықтар сол кездегі он төрт ескі үлгідегі көмірмен жұмыс істейтін қазандықтарды қуатты жоғалтпай алмастырды.
Құрылыс
Соғыс кемелерін қаржыландыруға 1910 жылғы 24 маусымда қабылданған заң рұқсат берді, онда кемелердің құны 6 000 000 доллардан аспауы тиіс еді. Заң сонымен қатар кеме құрылысындағы еңбек саясатын да белгіледі, ол кемешілердің жұмыс уақытын және жағдайларын қатаң шектеді. 1910 жылғы 27 қыркүйекте ұсыныстар тек No. 35 линкорға, «Техасқа» қабылданылса, No. 34, «Нью-Йорк» линкоры Нью-Йорк теңіз арсеналында салынуға тиіс болды. No. 35 үшін ұсыныстар 1 желтоқсанда ашылды. Нәтижесінде «Ньюпорт Ньюс Шипбилдинг Компани» компаниясы 5 830 000 долларлық ұсыныспен келісімшартты жеңіп алды. No. 35 линкорының құрылысы 1911 жылғы 17 сәуірде басталды, 1912 жылғы 18 мамырда суға түсірілді және 1914 жылғы 12 наурызда аяқталды. No. 34 линкоры 1911 жылғы 11 қыркүйекте салына бастады, 1912 жылғы 30 қазанда суға түсірілді және 1914 жылғы 15 сәуірде аяқталды. 1926 жылға қарай «Нью-Йорк» классы қызметтегі басқа линкорлармен салыстырғанда ескірген деп есептелді, сондықтан екі кеме де толықтай қайта жаңартылды. «Юта» және «Флорида» сияқты бірнеше басқа линкорлар оқу кемелеріне айналдырылды немесе жойылды, ал «Нью-Йорк» және «Техас» 1922 жылғы Вашингтон теңіз келісіміне сәйкес жылдамдығын, бронясын және қару-жарағын арттыру үшін күрделі жөндеуден өтті. Әуе және су асты кемелеріне қарсы қорғаныс үшін қосымша құрылғылар орнатылды. Оның он төрт көмірмен жұмыс істейтін қазандығы алты Bureau Express мұнаймен жұмыс істейтін қазандыққа алмастырылды, ал екі түтік алдыңғы суперструктураның артында біріктірілді. Төрт аяқты тіреулер торлы мачталардың орнына орнатылды, ал алдыңғы тіреудің үстіне басқару мұнарасы орнатылды. Кеменің ортасына қосымша өрт басқару жүйесі бар мұнара салынды, ол басты жүйеге көмектеседі. No. 3 мұнараның үстіне жаңа ұшақ катапультасы орнатылды, ал қайықтар мен ұшақтарды жүктеу үшін түтіктердің екі жағына крандар орнатылды. Кемелердің палубаларын қосымша қорғау үшін жабдықтар қосылды және әр кеменің ені кеңейтілді. Кемелерге торпедаға қарсы бөртпелер орнатылды, бірақ олар төмен жылдамдықта маневрлеуді қиындатты, екеуі де нашар теңселіп, жағдайы нашар болғанда атыс дәлдігі төмендеді.
Нью-Йорк
1914 жылы «Нью-Йорк» кемесі АҚШ-тың Веракрус қаласын басып алу операциясының флагмандық кемесі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол контр-адмирал Хью Родман басқаратын 9-шы линкор дивизиясының флагманы болды. Солтүстік теңіздегі Ұлыбританияның Ұлы флотын күшейту үшін жіберілген ол блокада және эскорт міндеттерін орындады. Ол екі рет неміс суасты қайықтарымен кездесіп, біреуін кездейсоқ батырған деп есептеледі. Соғыс аяқталғаннан кейін «Нью-Йорк» АҚШ-қа оралып, патрульдік және оқу міндеттерін атқара бастады. 1938 жылдың ақпан айында «Нью-Йорк» кемесіне XAF RADAR орнатылды, соның ішінде АҚШ-тың алғашқы дуплексі болды, бұл бір антеннаның сигналдарды жіберуге және қабылдауға мүмкіндік берді. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол бейтараптық патруліне қатысты және соғыстың басында Нью-Йорк пен Исландия арасындағы конвойларды сүйемелдеді. Ол Солтүстік Африкаға одақтастардың шабуылын қолдаған «Шырақ» операциясына қатысты, 1942 жылдың қарашасында жағалаудағы артиллериялық батареяларын нысанаға алды, олар десантқа қауіп төндірді. Бірнеше жыл бойы конвойлерді күзетумен және оқу жиындарымен айналысқаннан кейін, соғыстың соңында ол Тынық мұхиты флотына ауыстырылды және 1945 жылдың ақпан айында Иво Джимаға, ал 1945 жылдың сәуірінде Окинаваға десант түсіруге көмектесті. Бұл шайқаста ол камикадзе шабуылынан жеңіл зақымдар алды. Соғыстан кейін «Нью-Йорк» «Крестовый переход» операциясы аясында екі атом бомбасының сынағында нысана ретінде пайдаланылды, содан кейін оның әсері зерттелді. 1948 жылы ол Гавайи жағасында нысана ретінде батырылды.
Техас кемесі
Техас 1914 жылы бірнеше ай бойы Веракрус қаласын басып алуға қатысты. Кейін, ол АҚШ Тәңір көктемі флотының құрамындағы алғашқы кеме болып, қанатты қорғаныс қаруларын орнатып, жаңартудан өтті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында конвойлік патрульдерді жүргізіп, 1917 жылы конвойлік миссия кезінде неміс кемесіне оқ атқан алғашқы АҚШ кемесі болды. Соғыстың соңында ол басқа АҚШ соғыс кемелерімен бірге британдық флотты нығайтып, Германияның капитуляциясына куә болды. Соғыс аралық кезеңде ол ұшақтарды іске қосып, пайдалануға алғашқы линкорлардың бірі болды және оқу жаттығуларында Атлант мұхиты мен Тынық мұхиты сулары арасында жиі ауысып тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында ол бейтараптық патруліне қатысып, Солтүстік Африкаға одақтастардың қонуын қолдады, содан кейін 1943 жыл бойы Солтүстік Африка мен Еуропа порттарына конвойлік патрульдік міндеттерді орындады. 6 маусым 1944 жылы ол «Оверлорд» операциясын қолдады, Франциядағы Нормандия жағалауында одақтастардың қонуын, әсіресе Понт-дю-Хок шайқасын қамтамасыз етті. Сол айдың 25 маусымында ол Шербур қаласын бомбалауға көмектесті және неміс артиллериясының снарядынан зақымдалды. Шілдеде ол «Драгун» операциясын, яғни одақтастардың Оңтүстік Францияға басып кіруін қолдады. Көптеген жөндеулер мен жаттығулардан кейін ол Тынық мұхитына көшіп, 1945 жылдың ақпанында Иво Джимаға шабуыл жасады. Содан кейін сәуір айында Окинаваға қонуға көмектесуге көшті. Соғыс аяқталғаннан кейін «Техас» кемесі запаста қалдырылды. 1948 жылы ол Сан-Хасинто мемлекеттік паркіне көшіріліп, мұражай кемесіне айналдырылды, онда 2022 жылдың 31 тамызына дейін болды. Ол Техас штатының Галвестон қаласындағы құрғақ докқа 35 миллион долларлық қалпына келтіру жобасы үшін тасылды, бұл жобаның аяқталуына 12-18 ай уақыт қажет. Оның Техастағы жаңа орналасқан жері әлі анықталған жоқ.
Сыныптағы кемелер
+ Құрылыс деректері Кеме атауы Корпус нөмірі (корпус саны) Құрылысшысы Қалаған күнi Қоздырылған күнi Қызметке кірген күнi Қызметтен босатылған күнi Тағдыры Нью-ЙоркBB 34Бруклин теңіз кеме жасаушылығы11 қыркүйек 191130 қазан 191215 мамыр 191429 тамыз 1946Жоюға тапсырылды 13 шілде 1948; Мақсат ретінде батырылды, 8 шілде 1948 ТехасBB 35Ньюпорт Ньюс кеме жасаушылығы17 сәуір 191118 мамыр 191212 наурыз 191421 сәуір 1948Жоюға тапсырылды 30 сәуір 1948; Музей кемесі, толыққанды қалпына келтіру жұмыстары жүріп жатыр, шектеулі түрде көруге болады, жаңа орны әлі анықталған жоқ.