Кіріспе

2005 жылғы 29 мамырда Францияда Еуропа Конституциясын құру туралы шартты бекіту жөнінде референдум өтті. Онда француз үкіметі Еуроодақтың ұсынылған конституциясын ратификациялау керек пе, жоқ па деген мәселе шешілді. Референдум нәтижесінде "жоқ" деп дауыс бергендер жеңіске жетті, дауыс беруге қатысқандардың 69%-ы келісімді қабылдамай, 55% құрады. Франция – ақпан айында Испанияда өткен референдумда шарт кеңінен мақұлданғаннан кейін, ратификациялау бойынша референдум өткізген екінші ел болды, бірақ шартты қабылдамаған алғашқы ел атанды. Францияның Конституцияны қабылдамауы шарттың болашағын белгісіз қалдырды, ал басқа Еуроодақ мүше мемлекеттері өздерінің ратификациялау процедураларын жалғастыруға уәде берді. Бұл нәтиже саяси комментаторларды таң қалдырды, себебі 1 қаңтар мен 31 наурыз аралығында телеарналарда "иә" деп дауыс беруді қолдаушылар туралы 71% хабарлама таратылған еді.

Өмірбаян

Президент Жак Ширактың референдум өткізу туралы шешімі, белгілі бір дәрежеде, Ұлыбританияның өз дауысын беруі туралы күтпеген хабарламаның ықпалында болды деп есептелді, бірақ күтілетін жеңіс Президентке деген сенімді білдіретіні де кеңінен талқыланды. Бұдан бөлек, бұл оның француз мемлекет қайраткері ретіндегі беделін нығайтуға зор үлес қосар еді. Сонымен қатар, бұл оппозициядағы Социалистік партияда дағдарыс тудыруы мүмкін еді. Конституцияны қабылдау бастапқыда халықтың пікірін алу қажет емес, жай ғана «реттеу» шарасы ретінде қарастырылғанмен, Еуроодаққа мүше мемлекеттердің саны артып, референдум өткізуге ниет білдірген соң, Франция үкіметі де осы қадамға баруға қысымға ұшырады. Референдум күні 2005 жылдың 4 наурызында жарияланды. Алайда, референдумға дейін Францияның Конституциялық Кеңесі Еуропалық Конституцияның Франция Конституциясымен бірге заңды түрде қатар жүре алмайтынын мәлімдеді. Осы себепті, екі құжатты үйлесімді ету үшін Франция Конституциясына өзгерту енгізу жөнінде дауыс беру өтті. Бұл түзету 2005 жылғы 28 ақпанда Версаль сарайында депутаттар мен сенаторлардың кезектен тыс бірлескен отырысында 730 дауыспен мақұлданды, 66 дауыс қарсы, 96 дауыс қалыс қалды. Үкіметтік партия да, социалистер де конституциялық түзетуді қолдады. Коммунистік партия мүшелері ғана қарсы дауыс берді.

Науқан

Үш негізгі саяси күш – Халықтық қозғалыс одағы, Социалистік партия және Франция демократиясы одағы – президент Ширак сияқты, ұсынылған конституцияны қолдады. Конституцияны жақтаған солшылдар келісімге негізгі құқықтар хартасы енгізілетінін және осылайша еуропалық әлеуметтік модельдің болашағын қамтамасыз етуге көмектесетінін баса көрсетті. Әдеттегі саяси бағытын ескере отырып, Жак Ширак оны неолибералды экономикалық саясатқа қарсы мүмкін кедергі ретінде қорғады. Францияда конституцияға қарсылық білдірушілерді екі лагерьге бөлуге болады. Сол жақтағылардың көптегені конституция неолибералды экономикалық модельді күштендіреді деген пікірде болды. Олардың арасында партияның ішкі референдумымен қабылданған ұстанымынан бас тартқан Социалистік партияның бірқатар мүшелері, Жасыл партияның кейбір мүшелері (бірақ партияның ресми саясаты ратификацияны қолдау болды), Коммунистік партия және Социалистік партиямен одақтас Азаматтар мен Республикалық қозғалыс кірді. Солшылдардың радикалдық партиясы, социалистік партияның тағы бір одақтасы, бұл мәселеде екіге бөлінді: оның бас өкілдері конституцияны қолдады, ал 2002 жылы PRG кандидаттығына түскен Кристиан Таубира оған қарсы болды. Троцкишіл революциялық коммунистік лига және Жұмысшылар күресі сияқты қатаң солшыл партиялары, сондай-ақ АТАК сияқты бірлестіктер мен КГТ немесе SUD сияқты кәсіподақтар ратификацияға қарсы шықты. Бұл сыншылар конституцияны ішкі нарықтағы қызметтер туралы ұсынылып жатқан директивамен байланыстыруға тырысты, оған Францияда кеңінен қарсылық білдірілді. Конституцияға оң жақтағылар да қарсы болды, олардың ішінде Николя Дюпон-Эньян (голлист) және Филипп де Вилье (Франция үшін қозғалысынан) ерекше көзге түсті, ал оңшылдардан Жан-Мари Ле Пен (Ұлттық фронттан) Франция ұлттық деңгейде қабылданатын шешімдерге басымдық беретін кез келген институттың құрамына кірмеуі керек деген себеппен конституцияға қарсы шықты. Конституцияның жеңіліске ұшырауына себеп болуы мүмкін тағы бір фактор – сайлаушылардың санасында конституцияны Түркияның Еуропалық Одаққа қабылдану мүмкіндігімен байланыстыруы, оған Франция халқының көп бөлігі келіспейді. Ұлыбританияның тәуелсіздік партиясының Еуропарламент депутаты Найджел Фараж Еуропалық Одақтың ақпараттық бюджетінен қаражатты француз үй шаруашылықтарына конституцияға қарсы әдебиеттерді жіберу үшін пайдаланды.

Социалистік партияның ұстанымы туралы дауыс беру

2004 жылдың 1 желтоқсанында оппозициялық Социалистік партия өз мүшелері арасында қандай ұстаным қабылдау керектігін анықтау үшін дауыс беру өткізді. Конституция мәселесі партия ішінде елеулі дау-жанжалға себеп болды, көптеген мүшелер – жалпы еуропалық интеграцияны қолдаса да – демократиялық есеп берудің жеткіліксіздігі және Еуропалық әлеуметтік модельге қауіп төндіреді деп санайтындықтан Конституцияға қарсы болды. «Иә» жағын партия жетекшісі Франсуа Олланд, ал «Жоқ» жағын оның орынбасары Лоран Фабиус басқарды. Францияның бұрынғы премьер-министрі (1984–1986) Лоран Фабиус Социалистік партияның дәстүрлі түрде оң орталық қанатында болса да, Конституцияға «жоқ» деп дауыс беріп, партияның сол қанатына өтті. Көптеген сарапшылар үшін бұл парадоксалды қадам келесі президенттік сайлаулар алдында партия ішінде басымдыққа ие болуға жасалған тәуекелдік болды, егер «жоқ» дауысы жеңіске жетсе. Социалистік партияда дауыс беруге құқылы 127 027 мүшесінің 59% «Иә» деп дауыс берді, сайлауға қатысу 79% құрады. 102 Социалистік партияның аймақтық федерациясының ішінде 26-сы «Жоқ» деп дауыс берді.

Пікірсауалдар

Саясатты зерттеулер көрсеткендей, "Иә" және "Жоқ" кампаниялары әртүрлі кезде жетекке шығып тұрған, бірақ референдумға дейін соңғы апталарда "Жоқ" кампаниясы тұрақты түрде көш бастады. Осыған байланысты көптеген адамдар, тіпті "Иә" жақтастарының арасынан да, Франция Конституцияны қабылдамайды деп ашық айта бастады.

Өңір бойынша

АймақБірінші%Үшін%Жарамсыз дауысҚатысуыАлзас418,26853.44364,35646,562.6568.29Аквитания655,69042.84874,79357.162.7473.38Овернь287,17942.43389.70757,573.1171.88Бургундия320,84641.48452.70358,522,6370,16Бретань802,27350.90773.94749,102,7173,35Орталық512,27943.01678.83256,992,6871,81Шампань-Арденн258,02842.90343.37957,102,2068,31Корсика45,59842.2462.36457,761,3356,13Франш-Конте234,69942.19321.56557,812,7372,98Гваделупа33,77958.6023.86341,4010,3422,21Француз Гвианасы6,85060.144.54139,869,9923,11Иль-де-Франс2,278,40253.991.941.98446,011,8470,43Лангедок-Руссильон451,22537.62748.15362,382,5972,24Лимузен157,35740.75228.77959,253,5673,78Лотарингия467,07243.57605.03656,432,1867,83Мартиника48,17969.0321.62030,979,6528,37Оңтүстік Пиреней588,83042.84785.77157,163,2374,27Солтүстік Па-де-Кале661,39435.121.222.08964,882,2669,29Төмен Нормандия324,40244.81399.50155,192,3371,88Жоғарғы Нормандия308,99335.60559.02064,402,0172,37Луара аймағы841,86650.11838.03849,893,2472,11Пикардия315,95934.96587.71365,042,0272,10Пуату-Шаранта382,09044.65473.60955,353,1171,78Прованс-Альпы-Жағалау382,09044.65473.60955,353,1171,78Реюньон95,29840.01142.87159,995,7353,62Рона-Альпы1,241,22948.381.324.33251,622,4769,96

Департамент бойынша

Департамент%За%Действительные голосаНедействительные голосаВсего голосовЗарегистрированные избирателиЯвкаПариж532 04066,45268 61733,55800 65713 126813 7831 084 11475,06Сен-э-Марн225 90444,80278 30855,20504 21210 888515 100733 53570,22Ивелин353 08559,53240 02040,47593 10510 256603 361836 98972,09Эссон236 40849,29243 22150,71479 6299 864489 493685 32571,42О-де-Сен358 96861,90220 91538,10579 88310 201590 084826 79571,37Сен-Сен-Дени150 84838,48241 15161,52391 9998 194400 193637 38562,79Валь-де-Марн229 88050,00229 92150,00459 8018 599468 400684 03668,48Валь-д’Уаз191 26946,53219 83153,47411 1008 187419 287616 34368,03Арденны47 47837,2180 12562,79127 6032 664130 267192 17967,78Об456 80742,9975 34557,01132 1523 203135 355196 13669,01Марна113 94846,33131 98853,67245 9365 193251 129370 72867,74Верхняя Марна39 79541,5855 92158,4295 7162 44198 157141 07369,58Эна85 47533,25171 61666,75257 0915 473262 564366 19371,70Уаза134 59137,62223 12962,38357 7206 998364 718513 07271,09Сомма95 89333,20192 96866,80288 8616 192295 053400 00473,76Эвр100 44737,10170 30862,90270 7555 614276 369382 29272,29Приморская Сена208 54634,92388 71265,08597 25812 211609 469841 73872,41Шер60 93539,6092 92760,40153 8624 399158 261226 25969,95Эвр-э-Луар82 33842,57111 07557,43193 4134 973198 386279 24371,04Индр44 87136,7277 33863,28122 2094 283126 492174 87772,33Индр-э-Луар123 38945,68146 70754,32270 0966 835276 931378 39773,19Луар-э-Шер67 72141,0197 42558,99165 1464 648169 794232 89572,91Луаре133 02546,45153 36053,55286 3857 634294 019412 61771,26Кальвадос142 96644,24180 19155,76323 1576 863330 020459 57371,80Манш114 95845,74136 36354,26251 3216 577257 898359 66771,70Орн66 47844,4982 94755,51149 4253 815153 240211 83772,34Кот-д’Ор107 20246,10125 34753,90232 5495 385237 934331 63771,75Ньевр41 76436,5172 63563,49114 3992 966117 365166 88370,33Сона-э-Луар107 84340,70157 13559,30264 9788 852273 830397 39468,91Йонн64 03739,6297 58660,38161 6233 718165 341236 49469,91Нор437 28538,06711 58061,941 148 86526 1031 174 9681 725 29668,10Па-де-Кале224 10930,51510 50969,49734 61817 491752 1091 055 79471,24Мёрт-э-Мозель138 27243,41180 23956,59318 5116 279324 790473 00868,66Мёз39 61841,3956 10358,6195 7212 22297 943137 90171,02Мозель209 03545,23253 17654,77462 2119 824472 035721 15465,46Вогезы80 14740,96115 51859,04195 6655 586201 251283 69670,94Нижний Рейн256 18956,11200 43343,89456 62212 445469 067687 29868,25Верхний Рейн162 07949,72163 92350,28326 0028 893334 895489 99168,35Ду232 31646,14128 41453,86238 4256 328244 753337 75272,47Жюра54 89942,4674 39857,54129 2973 797133 094180 88173,58Верхняя Сона46 09936,7879 22463,22125 3233 727129 050175 16073,68Территория Бельфор23 69037,4739 52962,5363 2191 56164 78089 51172,37Лоре Атлантик305 12751,12291 72248,88596 84917 585614 434844 34472,77Мэн-э-Луар192 03752,99170 36747,01362 40412 766375 170518 82572,31Майен77 28552,3770 28547,63147 5705 972153 542214 68771,52Сарт113 38342,58152 87857,42266 2618 313274 574387 98970,77Вандея154 03450,20152 78649,80306 82011 634318 454441 74972,09Кот-д’Армор146 44546,72166 99153,28313 4368 530321 966430 72074,75Финистер232 39651,12222 19348,88454 58911 729466 318640 66872,79Иль-э-Вилен240 06553,81206 11046,19446 17513 448459 623628 19973,10Морбиан183 36750,65178 65349,35362 02010 195372 215509 17673,10Шаранта71 63140,76104 10859,24175 7395 245180 984253 45171,40Приморская Шаранта130 57344,38163 65255,62294 2258 355302 580426 18171,00Дё-Севр88 43348,6793 25351,33181 6867 214188 900261 76672,16Вьенна91 45344,82112 59655,18204 0496 683210 732288 95972,90Дордонь83 51237,64138 34762,36221 8597 160229 019300 28876,27Жиронда276 21943,73355 49556,27631 71414 663646 377886 99572,87Ланды79 13241,64110 91758,36190 0495 886195 935265 97573,67Лот-э-Гаронна62 74138,04102 20361,96164 9445 372170 316230 57373,87Пиренеи Атлантические154 08647,87167 83152,13321 91710 071331 988460 58072,08Арьеж28 43536,2849 94963,7278 3842 54080 924109 38473,98Аверон71 74346,5282 49353,48154 2366 754160 990213 82175,29Верхняя Гаронна240 66146,10281 40853,90522 06914 205536 274733 86673,08Жер40 94941,5957 50258,4198 4513 877102 328136 30175,08Лот38 55940,2357 28259,7795 8413 26699 107128 31377,24Верхние Пиренеи47 67138,9874 63661,02122 3073 644125 951170 50473,87Тарн78 02840,79113 26859,21191 2967 875199 171264 19075,39Тарн-э-Гаронна42 78438,1969 23361,81112 0173 789115 806156 42674,03Коррез57 35143,0775 80456,93133 1554 652137 807183 65075,04Крёз25 43338,0641 38661,9466 8192 54269 36199 70669,57Верхняя Вьенна74 57340,06111 58959,94186 1627 061193 223259 30474,52Эн110 19447,18123 37752,82233 5716 057239 628346 68669,12Ардеш64 24940,0096 37660,00160 6254 681165 306224 52973,62Дром93 06041,78129 69658,22222 7566 045228 801318 48371,84Изер232 31646,42268 10753,58500 42312 248512 671730 73370,16Луара141 88744,16179 38655,84321 2739 790331 063485 07768,25Рона349 66354,18295 73545,82645 39814 035659 433945 74669,73Савойя90 33148,6395 41251,37185 7434 673190 416271 19670,21Верхняя Савойя159 52953,94136 24346,06295 7727 337303 109437 41269,30Альер68 60039,79103 81360,21172 4135 548177 961253 64770,16Канталь38 99947,4443 20352,5682 2022 79284 994121 97569,68Верхняя Луара49 99842,1068 75957,90118 7574 475123 232168 08873,31Пюи-де-Дом129 58242,69173 93257,31303 5148 939312 453428 30972,95Од60 91235,38111 23364,62172 1454 660176 805241 64873,10Гар116 66935,91208 20064,09324 8697 182332 051455 21772,94Эро181 53139,86273 89260,14455 42314 019469 442654 39571,70Лозер19 40946,2322 57253,7741 9811 45443 43558 97273,65Пиренеи Восточные72 70435,47132 25664,53204 9604 618209 578294 22671,23Альпы Верхней Прованс32 07239,7348 64760,2780 7192 24282 961112 63273,66Верхние Альпы30 53644,1338 66655,8769 2022 03471 23697 82372,80Альпы Приморские208 42647,45230 81852,55439 2448 549447 793668 08867,03Буш-дю-Рон308 04038,20498 41361,80806 45314 541820 9941 179 55069,60Вар189 81142,46257 18357,54446 9948 286455 280666 14668,35Воклюз91 63937,31154 00462,69245 6435 682251 325350 50371,70Корсика Южная20 52641,2929 18358,7149 7096 9050 39988 64656,85Корсика Верхняя25 07243,0433 18156,9658 2537 7059 023106 29655,53Гваделупа33 77958,6023 86341,4057 6426 65064 292289 44322,21Мартиника48 17969,0321 62030,9769 7997 45377 252272 33928,37Французская Гвиана6 85060,144 54139,8611 3911 26412 65554 76223,11Реюньон95 29840,01142 87159,99238 16914 472252 64115553,62Сен-Пьер и Микелон1 13962,6967837,311 817621 8794 80539,11Майотта17 58586,462 75413,5420 3397 132105 255 90437,66Уоллис и Футуна4 77289,6755010,335 322455 36710 38551,68Французская Полинезия30 64972,8811 40427,1242 0536 9642 749157 04427,25Новая Каледония35 94878,779 69121,2345 6391 34946 988135 21734,75Источник: Европейская база данных выборов

Салдары

Референдумға дейін Францияда "жоқ" деп дауыс берудің ықтимал салдары кеңінен талқыланды. Конституцияны қолдаушылар, соның ішінде Жак Ширак, Францияның Еуропадағы беделі айтарлықтай әлсіреуі мүмкін екенін мәлімдеді. Еуроодаққа қарсы емес, "жоқ" деп дауыс берушілер Конституция қайтадан талқылануы керек деп санайды. "Жоқ" деп дауыс берушілердің белсенділері, әсіресе танымал социалист Лоран Фабиус, бұл мүмкіндікті "Б" жоспары деп атады. "Иә" деп дауыс берушілер мұндай "Б" жоспары болмайды және "Еуропалық жоба" кем дегенде он жылға тоқтап қалуы мүмкін екенін айтты. Референдум нәтижесінен кейін қайта келіссөздер перспективасы тез арада шындықтан алыс болып көрінді. Біріншіден, келісімді қабылдамаудың алуан түрлі себептері қайта келіссөздерді одан да қиын етіп жасады. Премьер-министр Жан-Пьер Раффарин тез арада Доминик де Вильпенмен ауыстырылды. УМП партиясының жетекшісі Николя Саркози Ішкі істер министрі болып үкіметке оралды. Бұл қабылдамау, сондай-ақ Нидерландтағы референдумдағы ұқсас нәтиже Конституцияның заңдылығына елеулі нұқсан келтірді, бірақ, кейінгі Еуроодақ төрағалары оны жалғастыруға уәде берді. Саркози 2007 жылдың мамыр айында Франция Республикасының Президенті болып сайланды. Оның сайлау алдындағы уәделерінің бірі – референдумсыз келісімді (конституция емес) қайтадан талқылау және бекіту болды. Ақырында, мәтіннің жаңа нұсқасы – Лиссабон шарты Парламентте дауысқа салынды. Ішкі саяси аренада референдумның сәттілігі саяси ландшафтқа күтілгендей әсер етпеді. Социалистік партия мүшелері оның жік салатын рөліне наразы болған Лоран Фабиус 2007 жылғы президенттік сайлаудың алғашқы кезеңінде жеңіліске ұшырады, Сеголен Руаяль (60,65%) және Доминик Штраус-Кан (20,83%) артынан үшінші орынды (18,66%) иеленді. "Иә" деп дауыс бергендер партияда ақырында басымдыққа ие болды, ал солшылдардың тұрақты бөлінісі "жоқ" деп дауыс бергендердің Социалистік партияның сол жағында күшті оппозициялық күш құруына кедерес жасады. Саяси спектрдің оң жағында, оңшылдар "жоқ" деп дауыс берудің сәттілігінен пайда көре алмады және 2007 жылғы сайлауда 15 жылдан бері алғаш рет күрт құлдырады.