Кіріспе
Жабдықталған шатыр, биік тау жағдайын жасау үшін, құрамындағы оттегі мөлшері төмендетілген. Биіктікте тұру немесе жаттығу кезінде организм оттегінің аздығына бейімделіп, қандағы оттекті тасымалдаушы қызыл қан клеткалары мен гемоглобиннің өндірісін арттырады. Бұл организмнің биікке бейімделуіне және төменгі биіктікке оралғанда қабілетін жақсартуға көмектеседі. Таушылар оны биіктікке байланысты аурудың алдын алу үшін, ал спортшылар төменгі биіктікте өнімділігін арттыру үшін пайдалана алады.
An altitude tent is a sealed tent used to simulate a higher altitude with reduced oxygen. Living or training at altitude causes the body to adapt to the lower oxygen content by producing more oxygen carrying red blood cells and hemoglobin, thus causing the body to adapt to the higher altitude and enhancing performance when returning to a lower altitude. Mountain climbers can use them to avoid altitude sickness, and athletes can use them to enhance performance at lower altitudes.
Тарих
Биіктіктегі шатырлар алғаш рет 1990 жылдардың ортасында нарыққа шығарылды және көптеген компаниялар оларды түрлі конструкцияларда ұсынады.
Негізгі себептері
Симуляцияланған биіктікте ұйықтау денеге биіктікке бейімделудің оң әсерлерін сезінуге мүмкіндік береді, бірақ спортшыға бұлшық еттері қалыпты күшпен жұмыс істей алатын, оттегіге толық төменгі биіктікте жаттығу жасауға да рұқсат етеді. Биіктік шатыры – кез келген биіктікте тұратын спортшылардың биіктік жағдайында ұйықтауына мүмкіндік беретін бір жол. Кәсіби спортшылар арасында кеңінен танымал болып келе жатқан, бірақ қымбатқа соққан нұсқа – бүкіл жатын бөлмені биіктікке бейімдеу.
Операция
Биіктікті төмен ауа қысымымен модельдеудің орнына (бұл үшін күрделі инженерлік жұмыстар мен имплозияны болдырмау үшін ауа шлюзін пайдалану қажет), биіктік шатыры қоршаған ауа қысымында қалады, төмен қысымды төмен оттегі концентрациясымен алмастырады. Қалыпты ауада биіктіктен тәуелсіз 20,9% оттегі болса, биіктік шатырындағы ауада 12% ғана оттегі болады (ал қалғаны азот). Шатыр ішіндегі оттегінің жартылай қысымы, шатыр модельдейтін табиғи биіктіктегідей болады. Көптеген биіктік шатырлары нормабарикалық болып табылады, яғни олар шатырдың сыртында орналасқан гипоксикалық (азырақ оттегілі) ауа генераторы арқылы шатырға гипоксикалық ауаны сорғызып, оттегінің бір бөлігін азотпен алмастырады.
Биіктіктегі шатырлардың түрлері
Шатырлардың өзі бірнеше стильде болады. Кемпингтік шатырлардан өзгеше, биіктік шатырларында желдету мүмкіндігі шектеулі болады және әдеттегі нейлон мен торлы желдеткіштердің орнына мөлдір пластикалық терезелер қолданылады. Шатырдан сыртқа шығатын ауа кішкентай тесіктер, тігістер немесе молтықтар арқылы таралады. Ауа беру генераторды басқа бөлмеге орналастыруға мүмкіндік беретін, жеткілікті ұзындықтағы шлангтар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, бұл шуды азайтады. Кішкентай шатырлар төсекке қойылады, шатыр едені матрас пен серіппелі төсектің арасында орналасады. Үлкен шатырлар текше пішіндес, көбінесе тік тұруға жететіндей биік, еденге орнатылады, ал ішіне төсек және көбінесе бір-екі түнгі тұрақ қойылады. Бір немесе бірнеше молтықты есіктер тұрғындарға тиімді биіктікті айтарлықтай жоғалтпай кіруге және шығуға мүмкіндік береді. Биіктік шатырларындағы бір қиындық – жылу мен ылғалдың жиналуы. Пластикалық панельдерді пайдалану арқасында бөлмемен ауа алмасу азайып, биіктік шатырында жылу мен ылғал жиналуы мүмкін. Кейбір шатырлар жайлы жағдайды сақтау үшін кондиционерлерді пайдалануға мүмкіндік береді. Егер ауа алмасу жеткіліксіз болса, шығарылатын көмірқышқыл газы да ыңғайсыз деңгейге жете алады. Соңғы жылдары биіктік шатырларының дизайнындағы және гипоксиялық ауамен жабдықтау құрылғыларының өнімділігіндегі жетістіктер ауа алмасудың артуына және шу деңгейінің айтарлықтай төмендеуіне әкелді.
Талқылау
Спортшылардың осы құрылғыларды пайдалану этикасы Дүниежүзілік допингке қарсы агенттік (WADA) тарапынан талқыланды, ол бұл құрылғылардың қан допингіне тең болуы мүмкін екенін және демек, оларды тыйым салу қажет деп мәлімдеді. Алайда, 2006 жылдың 16 қыркүйегінде WADA-ның Дик Паунд «біздің денсаулық сақтау, медицина және ғылыми комитеттерінің басым көпшілігі – қазіргі уақытта мұны істеуге болатынына келіспеді» деп хабарлады. Ланс Армстронг ісі бойынша АҚШ-тың допингке қарсы агенттігінің (USADA) баяндамасында жоғары биіктіктегі шатырда ұйықтаудың эритропоэтин (EPO) қолданып допинг жасауды жасыру үшін пайдаланылуы мүмкін екендігі көрсетілген, себебі табиғи EPO өндірісі артып, тестілердің нәтижелерін шатастырады.